«قايران, قازاقتىڭ قىزدارى!» (ە.ق.6,10,11. 2011 ج.)
قۇرمەتتى رەداكتسيا, گازەتتەرىڭىزدەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا – بەلگىلى ادەبيەتشى, سىنشى قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ «قايران, قازاق قىزدارى!» ايدارىمەن جاريالانعان شارا, ءماريام اپا, الما تۋرالى قىزعىلىقتى ماقالاسىن وقىپ, ريزا بولعانىم سونشا, ءوز پىكىرىمدى قوسسام دەيمىن.
ءيا, شارا اپام جايلى ويلاعاندا كوز الدىما مىنا ءبىر سۋرەت كەلەدى. قارالى جيىن. ءنوپىر جۇرت. بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ فويەسىندە اتاقتى ءارتىس قۇرمانبەك جانداربەكوۆپەن قوشتاسۋ ءساتى. تابىتتىڭ وڭ جاعىندا قازداي ءتىزىلىپ, قارا جامىلعان تۋعان-تۋىس, بالالارى, جان جارى شولپان جانداربەكوۆا وتىر. وڭاشالاۋ جەردە باعاناعا سۇيەنىپ, جالعىز ءوزى كۇيزەلىپ شارا تۇر. ونى جۇباتىپ, ارقاسىنان قاعىپ جاتقان ەشكىم جوق. مەن قاسىنا بارىپ, جىلى ءسوزىمدى ايتىپ, جۇباتۋعا تىرىستىم. ول كەزدە جەرلەۋگە ايەلدەر قاۋىمىن دا قاتىستىراتىن. شارا اپاممەن بىرگە كەڭسايدا قۇرەكەڭدى جەر قويناۋىنا تاپسىرۋعا بارعان قايعىلى جۇرتتىڭ قاتارىندا, ءسويتىپ, ءبىز دە بولدىق...
شارا بايمولداقىزى وسى كۇنى دۋلى ءومىرىن قۇرەكەڭمەن قوسا قارا جەرگە كومگەندەي كۇي كەشكەن-ءدى. ەكەۋىنىڭ اراسىنا دۇشپان ءسوز, وسەك-اياڭ ارالاسىپ, اجىراتقانىمەن ءبىر-ءبىرىمەن ۇدايى سىيلاسا جۇرەتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى دە بىلەتىن. بىردە شارا اپامىز «قىرىق قىز» ءانسامبلىنىڭ ازىرلىگىن جۇرگىزىپ جاتقان. تاياعىنا سۇيەنە شاۋ تارتقان قۇرەكەڭ كەلىپ دايىندىقتى تاماشالاعانى بار. سوندا شارا بۇرىنعى شالىنا ەركەلەي: «قۇرەكە, قاراشى, قىزدارىم شەتىنەن اسەم, بۇرالىپ تۇرعان جوق پا؟» – دەدى. سوندا ول:
– شارا-اۋ, ءوزىڭ ءالى كوپ جۇلدىزدىڭ ىشىندەگى تاڭشولپانسىڭ عوي! – دەپ, سول باياعى نازىك سەزىمدەرىنىڭ قوزاسى سۋىماعانداي كۇي تانىتقانىنا دا كۋا بولعان ەدىك.
شارا اپامىز قۇرەكەڭدى ەرەكشە تەبىرەنە ەسكە الاتىن. اسىرەسە ول, قۇرەكەڭنىڭ تەرەزەدەن ءتۇسىرىپ ءوزىن الىپ قاشىپ كەتكەن كەزىن ءجيى ەسكە الاتىن. ءبىر دەپ بىلەگىنەن, ەكى دەپ ەتەگىنەن ۇستاپ, نەبارى 16 جاسىندا وزىنەن كوپ ەرەسەك, بۇرىن وتباسىن قۇراعان قۇرمانبەككە تۇرمىسقا شىققانىنا شارا ەش وكىنبەيتىن. قۇرەكەڭ دە وعان ءدان ريزا بولىپتى.
– شاراجان, باسىمدى سىيلاپ سوڭىمنان ەرگەنىڭە راحمەت! عۇمىر بويى بورىشتارمىن وزىڭە. ارتىستىككە باۋليمىن, ونەردە داڭعىل جولعا شىعۋىڭا تىلەۋلەسىڭ بولامىن, – دەگەن ەكەن.
ءوز سوزىنە بەرىك, ەر كوڭىل جانداربەكوۆ عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ول سەرتىنەن تانعان ەمەس. شارا قازاق ۇلت ءبيىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ, ۋاعىن شامشىسقان ەڭ العاشقى ءبيشى, بي قويۋشى, سول سالادا بىرنەشە كىتاپ جازىپ كەتكەن قوعام قايراتكەرى رەتىندە جۇرتىنا تانىلدى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا «بي ءتاڭىرىسى – شارا» دەگەن ماتەريال جازىپ بەرگەنمىن. جارقىراپ شىقتى. قۇلبەك ەرگوبەكوۆتىڭ وسىناۋ تاقىرىپقا قايتا ورالۋىندا ۇلكەن ءمان بار: بىرىنشىدەن, قازاقتىڭ ءۇش اسىل ايەلىنە قاتىستى كوپشىلىك بىلە بىلمەيتىن جايتتاردى ايتۋ بولسا, ەكىنشىدەن, اۆتوردىڭ ءوزى باسى-قاسىندا بولعان, كوزى كورگەن دايەكتەرگە اسا زەرەكتىلىگىنە سۇيسىنەسىڭ. اسىرەسە, ءماريام حاكىمجانوۆا جايلى وقىرمانىن بىردە مۇڭايتىپ, بىردە قۋانتىپ جازعانى كىم كىمنىڭ دە كوڭىلىنەن شىققانداي. الما قىراۋباەۆا تۋرالى ءسوز باسقا. اتتەڭ, ومىردەن ەرتە ءوتتى. ايتپەسە, تۇركىتانۋ ىلىمىنە قوسارى دا الدا بولار ما ەدى...
«جەڭگە» تاراۋىندا ءبىراز ءبىز بىلمەيتىن ءجايتتاردىڭ بەتىن اشا كەتكەنى, سونىڭ ىشىندە اتاقتى كۇلاش جايلى: «ءوز وتىنىڭ باسىنان جىلۋ تاپپاي كەلىپ, كوڭىل شەرىن تارقاتاتىن كۇلاش ەدى...» دەگەن ءماريام اپامنىڭ ءسوزى دە كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالدى. شارانىڭ «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» مەمۋارلىق كىتابىندا كۇلاش بايسەيىتوۆا تۋراسىندا جان تولقىتار بەتتەر از ەمەس. بالا جاسىنان تەلقوزىداي بىرگە وسكەن قوس قۇربى ءاۋ باستا تەاتر تابالدىرىعىن بىرگە اتتايدى, ساحنادا قاتار وينايدى. تۇرمىسقا دا ءبىرى – قۇرمانبەككە, ءبىرى – قانابەككە شىعادى. ونەر كوگىنە دە بىرگە ورلەيدى. كۇلاش – ءاسىلى كىشىپەيىل, قايىرىمدى جان بولسا كەرەك. بۇل تۋراسىندا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ماقپال ءۇندى كەرىم ءانشى رابيعا ەسىمجانوۆا بىلاي دەيدى:
– مەنىڭ انشىلىك جولىم باستالعاندا ساحناعا كيىپ شىعاتىن سالتاناتتى كوستيۋمىم دە جوق ەدى. كۇلاش اپام ءوزىنىڭ پانبارقىت جاسىل كويلەگىن, كامزولىن ۇسىندى. سول كويلەك ماعان قۇت بولدى, انشىلىكتە, ساحنالىقتا جولىم وسىلايشا سارا جولعا ءتۇسىپ ەدى. كەي-كەيدە اپاما سالەم بەرۋگە بارامىن, ول قىزدارىنىڭ كويلەك-كونشەگىن جاماپ, تازالاپ وتىراتىن. «ونىڭىز نە, ءۇي قىزمەتشىڭىز بار ەمەس پە؟» – دەسەم, ول كىسى:
– كىشكەنەم-اۋ, قىزدارىمنىڭ كيىمدەرىن جاماپ, جاڭالاپ, يىسكەپ وتىرۋدىڭ ءوزى مەنى راحات سەزىمگە بولەيدى عوي – دەۋشى ەدى.
وزىنەن جاستاۋ ادامدى «اينام», «كىشكەنەم» دەپ سويلەيتىن ونىڭ ادەتى ەدى.
كۇلاش قانشاما ەرىنىڭ اتىن دا اتاماي: «قانا, قانام!» دەسە-داعى ءجۇرىس-تۇرىسقا بەيىم قانەكەڭ ۇيدەن گورى, تۇزدە ءجۇرۋدى ادەتكە اينالدىرعان سەكىلدى... ءماريام انانىڭ «وتباسىنان جىلۋ تاپپاعان» دەۋىنىڭ ءمانىسى دە وسى بولسا كەرەك.
ساحنادان كۇلاشتى سان كوردىم. اقجۇنىسىن, قىزجىبەگىن, ماروسىن جانە ت.ب. ساحنادان سومداعان كەيىپكەرلەرىن دە كوردىم كەزىندە. باعىم دا شىعار, مەكتەپكە وقىعان كەزدەرىمىزدە مۇعالىم-تاربيەشىلەرىمىز ءجيى-ءجيى تەاترعا اپارىپ تۇراتىن. بۇل مەنىڭ ءانشى بولسام دەپ تالپىنىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. وپەرا جانە بالەت تەاتر جانىنان قوس ستۋديا قۇرىلدى, كونكۋرس جاريالانىپ, جەر-جەردەن ءان سالاتىن ونەرلى جاستاردى تاڭدادى. باعىمدى سىناپ مەن دە سايىسقا ءتۇستىم. قازىلار القاسىنىڭ باس تورەشىسى كۇلاش اپاي ەكەن. شاشىن قوس بۇرىم عىپ ءورىپ, ءتوبەسىنەن اينالا وراعان كۇلاشتىڭ ءۇستىندە پانبارقىت كويلەك, التىن سىرعا-ساقينالارى جالتىراعان اسا كەربەز جان كورىندى. كونكۋرستان وتسەم دە, كوپ ايالدامادىم: «وسى حوردا ماعان نە بار؟» دەدىم دە, ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋىمدى جالعاستىرىپ ءجۇرىپ جاتتىم. 1957 جىلدىڭ جازى. ەمتيحانعا دايارلانىپ قىزىلتاناۋ بولىپ جاتقانبىز. «كۇلاش قايتىس بولىپتى» دەگەن سۋىق حابارعا نە سەنەرىمىزدى, نە سەنبەسىمىزدى بىلمەي, الاڭدادىق. وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ الدى قۇجىناعان حالىق. جىلاپ-سىقتاعان جاس, كارى. بىرنەشە كىسى تابىتىن الىپ كوتەرىپ ءجۇردى. سوڭىنان ىلەسكەن كوپشىلىككە قوسىلدىق, كوز جاسىمىز تىيىلار ەمەس. نەبارى قىرىق ءتورت جاسىندا بۇلبۇل كۇلاش وسىلاي ءدۇنيەدەن ءوتتى.
ۇلى اقىن ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى ول كەزدە ا.س.پۋشكين اتىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ زالىندا وتكەن-ءدى. اپامىز قوڭىر كويلەك, يىعىنا شاشاقتى اق ءشالى جامىلىپ, اسا شابىتتى, مەيماناسى تاسي وتىرعان. جاقسى سوزگە جان سەمىرمەي مە. مەن الدىڭعى قاتاردا, گۇل شوعىن ۇستاپ وتىر ەم, قاسىما اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا كەلىپ: «ەكەۋىمىز ساحنانىڭ ەكى جاعىنان شىعىپ, اپامىزدى قۇتتىقتايىق, انداعى گۇلدى ەكىگە ءبول», – دەدى. ءبولدىم. شىقتىق. اقۇشتاپ اپامنىڭ قاسىنا وتىردى. ال مەن رۇقسات سۇراپ «اپامىزدىڭ قۇرمەتىنە ءبىر ءان ايتىپ بەرەيىن» دەپ, ءبىرجان سالدىڭ «جونىپالدىسىن» ايتىپ شىقتىم.
جازۋشى جايساڭبەك مولداعاليەۆ مەنى ەرتىپ ماكەڭنىڭ ۇيىنە اپاردى. شاعىن داستارقان باسىنا جايعاسىپ ەك, كوزىم كىتاپ شكابىنىڭ اينەگىنە تاقاۋ قويىلعان جاسىل ءتۇستى ءوزىمنىڭ «قازباۋىر بۇلتتار» كىتابىما ءتۇستى. ءوز دۇنيەمە ءوزىم تاڭعالىپ, «اپىراي, اپامىز پروزانى دا قالت جىبەرمەي وقيدى ەكەن-اۋ!» دەپپىن ىشتەي. سول ارادا ماكەڭ:
– ءشاربانۋ, سەنىڭ تىرناقالدىڭنان تانىسپىن, سوناۋ جىلدارى اقىن ءىنىم جۇماعالي سايننىڭ ساعان جولاشار تىلەپ جازعان ماقالاسىن دا وقىعانمىن. ول «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە جاريالانىپ ەدى. ال سەنىڭ ءانشى ەكەنىڭدى بىلگەنىم جوق. قانە, تاعى ءبىر ءان سالشى, – دەدى.
«كوك كوبەلەك» ءانىن ايتىپ ەم:
– ءبىر بايقاسام, سەن تۇرسىنحاننىڭ مانەرىمەن شىرقايدى ەكەنسىڭ, – دەگەنى دە ەستە.
ۇلىم سەرىكتى ۇيلەندىرەردە ءماريام اپانى تويعا شاقىردىم. شارا اپاي دا كەلدى. ەكەۋى كەڭ ۇستەل باسىندا يىق تىرەستىرە قاتار وتىردى. ءاتتەڭ, سول تويعا فوتوگراف شاقىرماپپىن, سوندا قوس دەگدار – قوس اۋليەنى بەينەتاسپاعا باسىپ الار ەدى عوي. تاريحقا قالار ەدى...
مۇنداي وكىنىش قازاقتا از ەمەس. كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ, تىم قۇرىسا, ءبىر ساحنالىق بەينەسىن تۇسىرگەندە عوي. جالعىز-اق بەينە – كۇيمەدەن شىعىپ, «گاككۋىن» شىرقاعان كەزى. «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ ماسكەۋدە, 1936 جىلى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ العاشقى ونكۇندىگى وتكەن تۇستا تۇسىرىلگەن. شۇكىر, شارا بيلەرى تەلەديدارعا ءتۇسىرىلىپتى. راديو «ناق-ناق», «جارياماي» سياقتى بيلەپ ءجۇرىپ ايتاتىن اندەرىن اندا-ساندا تىڭداتىپ تۇرادى.
جاسىراتىن نە بار, ءبىز كوپ جاعدايدا ەرەنسىزبىز, ەنجارمىز, بولاشاق ۇرپاق قامىن ويلامايمىز. ال ءوتكەنىن ۇقىپتاماعان, تىرنەكتەپ جيناقتاپ جۇرمەگەننىڭ كەسىرىن بۇگىندە تارتىپ جۇرگەن جوقپىز با.
ءشاربانۋ قۇماروۆا,جازۋشى.