قازاقتىڭ قىران قاناتى تالاتىن سايىن دالاسى جايقالا وسكەن وسىمدىك اتاۋلىعا عانا ەمەس, سول دالانى ەمىن-ەركىن كەزەتىن تۇياقتى جانۋارلارعا دا ولشەۋسىز باي. قۇمدى جەردىڭ ۇستىنەن جەلدەي ەسەتىن تۇياقتىلاردىڭ ىشىندە كيىك تۇقىمداس جانۋارلاردىڭ الاتىن ورنى ءبىر توبە دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. ال ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن باتىستاعى ماڭعىشلاق جارتىارالىنا دەيىنگى ايماقتى مەكەن ەتەتىن قاراقۇيرىق – باسقا دالا ەركەلەرىنەن ءوزىنىڭ ءتۇر-سيپاتىنىڭ كوركەمدىگىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن كوبىمىز بىلە بەرمەسەك تە, تابيعاتتىڭ تىلسىم سيقىرىمەن جانى ۇيلەسىمدىلىك تاباتىن كەز كەلگەن قازاق بالاسى بۇعان ءسوزسىز قانىق بولار.
اقبوكەننىڭ شاعىنداۋ تۇرقىنا كەلەتىن قاراقۇيرىقتىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي قۇيرىعى قارا, باۋىرى مەن ءتورت اياعى اقشىل كەلەدى. ءار دالا قوجايىندارىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار دەسەك, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تۇياقتى جانۋاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – سۋعا ءتوزىمدىلىگى. تابيعات-انا ونى ءشولگە سونشالىقتى شىدامدى ەتىپ جاراتىپتى. ءشوپتىڭ ىلعالىمەن, ال جاڭبىر جاۋسا, سونىڭ سۋىن ءىشىپ جۇرە بەرەتىن قاراقۇيرىقتىڭ تابيعات تىلسىمىنا ەتەنەلىگى وسىدان-اق بايقالاتىنداي. بۇگىندە الدىڭعى, ورتا جانە ورتالىق ازيا ءوڭىرىندە كەڭىنەن تارالعان بۇل دالا ەركەسى تمد كەڭىستىگى بويىنشا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, ءازىربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, ءتۇركىمەنستان ايماقتارىندا دا تىرشىلىك ەتەدى. الايدا, وسى ءبىر اسەم دە باعالى كيىك تۇقىمداس جانۋارعا كەزىندە اڭشىلىق مىلتىقتىڭ تولاسسىز كەزەنۋى ولاردىڭ قىناشا قىرىلۋىنا اكەلىپ سوققانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەس. ماسەلەن, 20-عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازاقستاننىڭ جارتىلاي شولەيت جانە شولەيت جەرلەرىن مەكەندەگەن, كاسپي تەڭىزى مەن ىلە ويپاتىنا دەيىنگى تۇتاس ارەالدى جايلاعان قاراقۇيرىقتىڭ جالپى سانى 200 مىڭعا جەتىپ جىعىلىپتى. كەيىن ماڭعىشلاق جارتىارالى مەن ءۇستىرتتى قارقىندى ونەركاسىپتىك تۇرعىدا يگەرۋدىڭ سالدارىنان بۇل تۇياقتى جانۋارلاردىڭ سانى كۇرت ازايادى. ساۋىرى كۇنگە شاعىلىسقان دالا ەركەسىنىڭ سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوعالۋعا اينالعاندىقتان, 1951 جىل قاراقۇيرىققا اڭشىلىق قۇرىقتىڭ سالىنۋىنا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنعان جىل رەتىندە تاريح پاراعىنا ەنگىزىلگەن. دەسەك تە, تابيعاتتىڭ كوركەم كەلبەتپەن جاراتقان تۇياقتى جانۋارىنا سۇعىن قاداعان اڭشىلاردىڭ كەرى ارەكەتى ونىڭ 1978 جىلى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپ بولادى.
ال بۇگىندە بۇل دالا ەركەسىن قانشالىقتى قورعاپ ءجۇرمىز؟ مۇنداي ساۋالدىڭ تۋىنداۋىنا دالا جانۋارىنا باعىتتالعان سىرتقى كۇشتەردىڭ كۇشەيۋى سەبەپ بولىپ وتىر. جابايى تابيعات تۇرلەرىنىڭ حالىقارالىق ساۋداسى وتە «تارتىمدى بيزنەسكە» اينالعانى قاشان؟! ونىڭ تارتىمدىلىعى الۋان ءتۇرلى فلورا مەن فاۋنانىڭ باسىم بولىگىنىڭ كوپتەپ تارتىلاتىندىعىنان. ياعني, بيزنەستىڭ وسى ءبىر ءتۇرى الەمدە جابايى فلورا مەن فاۋنانىڭ كوپتەگەن ءتۇرلەرىنىڭ جوعالىپ كەتۋى مەن ولاردىڭ مەكەن ەتۋ اۋماعىنىڭ تارىلۋىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ ۇلگەردى.
دۇنيە ءجۇزىنىڭ 160-تان استام ەلىنىڭ جانۋارلارى مەن وسىمدىك الەمىن ساقتاۋ ماقساتىندا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى بار تابيعي فاۋنا جانە فلورا ءتۇرلەرىنىڭ حالىقارالىق ساۋداسى جونىندەگى كونۆەنتسياعا (سيتەس) قول قويىلۋ تامىرىن دا وسىنداي قاجەتتىلىكپەن بايلانىستىرىپ, تارقاتقانىمىز دۇرىس. سيتەس كونۆەنتسياسى نەگىزىنەن جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتۋگە شاق قالعان تۇرلەردى ساۋدالاۋ مەن باسقا دا جانۋارلار ساۋداسىنىڭ ءتيىمدى ءجۇيەسىن بەلگىلەۋگە باعىتتالعان. بۇل كونۆەنتسيا ەكسپورتتاۋشى ەلدەر مەن يمپورتتاۋشى ەلدەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. قازاقستان سيتەس-كە 2000 جىلدان بەرى مۇشە. ەل اۋماعىنا ءتۇز جانۋارلارىنىڭ زاڭسىز كەلۋى مەن قازاقستان ايماعىنان تىس جەرلەرگە جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان جانۋارلار مەن ءوسىمدىكتەردىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ زاڭسىز شىعارىلۋىنا شەكتەۋ قويۋ, وسى ۇدەرىستى وڭتايلى باعىتقا بۇرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن ارنايى ەرەجەلەر بەكىتىلگەن. بۇل ەرەجەلەر قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىمەن جانە كەدەندىك باقىلاۋ اگەنتتىگىمەن كەلىسىلگەن.
دەسەك تە, قازاقستان فاۋناسىنىڭ تەك 110 ءتۇرى عانا سيتەس كونۆەنتسياسىنىڭ قوسىمشاسىنا ەنگىزىلىپتى. سيتەس جوعالىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار ساۋداسى ءماسەلەلەرىندە ايرىقشا ءرول اتقاراتىن ءبىردەن-ءبىر قۇجات. الايدا, قۇجاتتا كورسەتىلگەن ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ وعان ءمۇشە تاراپتار ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن دە كوپتەگەن قيىندىقتار تۋدىرۋدا. ارينە, كونۆەنتسيانىڭ پارمەنىمەن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرلەرىنىڭ زاڭسىز ساۋدالانۋىنا توسقاۋىل قويىلعانىن ايتقانىمىز ءجون. بۇل تيىسىنشە, ولاردىڭ سانىنىڭ ساقتالۋىنا اسەر ەتكەنىن دە جاسىرمايمىز. ماسەلەن, «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك-ءنىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, 2005-2010 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنداعى قاراقۇيرىقتاردىڭ جالپى سانى 12150-دەن 16200 باسقا جەتە جىعىلىپتى. الايدا, بۇل كوڭىل كونشىتەرلىك كورسەتكىش پە؟! جوق. سەبەبى, بۇل وسى ءبىر تۇياقتى جانۋار سانىنىڭ كوبەيگەنىن بىلدىرمەيدى. كەپىل دە بولا المايدى. «جوعارى كورسەتكىشتى دەڭگەيمەن» سالىستىرعاندا از عانا كورسەتكىش ەكەنىن دە مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە قاراقۇيرىقتى قورعاپ, ولاردىڭ سانىن سونشالىقتى كوبەيتكەنىمەن, سوعان سايكەس قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردىڭ تۋىندايتىنىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءبىر عانا مىسال. ەگەر, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارىنىڭ سوزىمەن سويلەسەك, بۇگىندە تۇياقتى جانۋارلاردى كۇن-ءتۇنى قورىپ, قارماعىنا ىلىندىرگىسى كەلەتىندەي نيەتتە جۇرگەن براكونەرلەرمەن كۇرەس باقىلاۋدا بولعانىمەن, ولاردىڭ قاراقۇيرىقتى اتۋ فاكتىلەرى تولاستاماي وتىر. سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاپپاي براكونەرلىك ءىس-ارەكەتتەر ەلىمىزدىڭ اقتوبە, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, قوستاناي جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا ورىن الىپ وتىر ەكەن. ماسەلەن, 2009 جانە 2011 جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى مالىمەتتەردى ءسويلەتەر بولساق, الماتى, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنە قاراستى بولىمشەلەر 33 قاراقۇيرىقتى اتىپ الۋدىڭ 9 فاكتىسىن تىركەگەن. بۇگىندە سول 9 فاكتىنىڭ 6-ۋى بويىنشا قولعا تۇسكەن براكونەرلەر جازاعا تارتىلسا, قالعان 3 فاكتى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالۋدا. بۇلاردىڭ سىرتىندا جانۋارلار الەمىن قورعاۋ, ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى زاڭ نورمالارىن بۇزۋ سالدارىنان ورىن العان شىعىندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ەل ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا قابىلدانعان ارنايى قاۋلىسى بار. بۇل قاۋلى بويىنشا, قاراقۇيرىقتى زاڭسىز اۋلاعان براكونەرگە 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىش) نەگىزىندە ايىپپۇل سالىناتىن كورىنەدى. 2011 جىلى بۇل ايىپپۇل سوماسى 604800 تەڭگەگە كوتەرىلىپتى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسى نەگىزىندە كيىك تۇقىمداس جانۋارلاردى زاڭسىز تۇردە قۇرىقتارىنا ىلىكتىرگەن براكونەرلەر 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلادى. وعان قوسا, قارۋ-جاراقتارى مەن ءمۇلىكتەرى ءتاركىلەنەدى.
الايدا, تۇياقتىلاردى قورعاۋدىڭ, براكونەرلەردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالۋدىڭ ءادىس-امالى ءالى دە ولقى ءتۇسىپ تۇرعانداي كورىنەدى بىزگە. مۇنى دالا ەركەسى سانىنىڭ كۇن ساناپ سيرەي تۇسۋىنەن بايقاۋعا بولادى.
60-شى جىلدارى قۇرۋعا شاق قالعان تۇياقتىلاردى ساقتاۋدى بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزۋ كوزدەلىپتى. سولاردىڭ ءبىرى – ولاردى ارنايى قورىقتاردا كوبەيتۋگە باعىتتالعان. ال 70-ءشى جىلدارى كەڭەستىك كەڭىستىك بويىنشا 7 قورىقتىڭ نەگىزى قالانسا, بۇگىنگى تاڭدا سولاردىڭ تەك بىرەۋى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ول وزبەكستان جەرىندەگى «دجەيران» ەكوورتالىعى. ءازىربايجان دا قاراقۇيرىقتى ساقتاۋ, قورعاۋ جانە ولاردى وزدەرىنىڭ تاريحي وڭىرلەرىنە قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسىن قولعا العانعا ۇقسايدى. ماسەلەن, اتالعان باعدارلاما نەگىزىندە ابشەرون ايماعىنىڭ شەكاراسىنا 150-گە تارتا قاراقۇيرىقتى جەرسىندىرۋ كوزدەلگەن. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ 2010 جىلدىڭ سوڭىن الا باستالعان. 2011 جىلى بۇل باعىت بويىنشا جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزىلمەك. تۇركىمەنستانداعى جاعداي دا كوڭىلگە جىلىلىق ۇيالاتادى. ارينە, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا بۇل ەلدە دە قاراقۇيرىق جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن باستان كەشىرگەن. الايدا, قازىرگى تاڭدا مۇنداعى دالا ەركەلەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بادحىز سەكىلدى ارنايى تابيعي قورىمداردا قورعالۋدا. بۇل وزگە ەلدەردە قالىپتاسقان جاعدايدان كورىنىس بەرەتىن مىسالدار.
اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ:
«قارا-قارا تۇلەيدەن قاپتاپ ءورىپ,
قاراقۇيرىق سۋ ىشكەن قاققا كەلىپ.
قاراقۇيرىق – عاسىرلار كوشە بەرگەن,
قارا جەلىن دالانى قاقتاپ ەمىپ...» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى بار. تابيعات تىلسىمى مەن سيقىرىنا جانى قۇشتار سىرشىل اقىننىڭ دا تۇياقتى جانۋاردى ارداقتاپ, وسىلايشا جىرعا قوسۋى وسى ءبىر جاراتىلىستىڭ قاسيەتىن ىشتەي سەزىنىپ, ءتۇسىنگەندىكتەن بولار.
جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ قولعا الۋىمەن 2014 جىلعا دەيىنگى «جاسىل دامۋ» سالالىق باعدارلاماسى قابىلدانىپتى. باعدارلامانىڭ وزەگى – دالا ەركەسىن قورعاۋ, ەسەپكە الۋ جانە باقىلاۋعا, سونداي-اق, ولاردى وزدەرىنىڭ تاريحي مەكەن ەتۋ ايماعىنا قايتا جەرسىندىرۋگە نەگىزدەلىپتى. ال ونىڭ دىتتەگەن جەردەن شىعۋى ۋاقىت ەنشىسىندە دەيمىز...
ءلايلا ەدىلقىزى.