«ءىستى بۇگىن ءبىز باستاماساق, ەرتەڭ شەتەلدىكتەر كەلىپ اشادى»

– زارينا عۇسمانقىزى, «جاس اتامەكەن» جاس كا­سىپ­­كەرلەر كلۋبىنىڭ قۇ­­رىل­عانىنا تۋرا ەكى جىل بول­دى. بۇل كوپ ۋاقىت ەمەس, ءبى­راق ءبىراز ءىستىڭ باسىن قاي­ىرىپ تاستادىڭىزدار. مۇ­نى كوپشىلىك «اتامەكەن» كا­­سىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جا­نىنان قۇرىلعان ەنشىلەس ۇيىم بولار دەپ قابىلداپ ءجۇر­­دى. راسىندا كلۋب تاپ­سىر­ما­مەن قۇرىلدى ما؟

– ءيا, كەيبىر بىلمەگەن كى­سى­لەر­دىڭ وسىلاي ويلاپ قا­لاتىنى بار. بىراق كلۋب­تىڭ كاسىپكەرلەر پالاتا­سى­نا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى, بۇل مەنىڭ ءوزىم­نىڭ جەكە باستاماممەن, ءوزىم­مەن پىكىرلەس تاعى ءتورت جاس كا­سىپكەر بىرلەسىپ قۇرعان ۇيىم. ءمۇم­كىن قازاقستاننىڭ وزگە ءوڭىر­لەرىندە جاستاردى بيزنەس­كە تارتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن قو­عامدىق ۇيىمدار بار شىعار, ودان اسا حابارىم جوق, بىراق ءدال ءبىز اشقانداي, جاستارعا بيز­نەستىڭ قىر-سىرىن تەگىن ءۇي­رەتەتىن كلۋبتىڭ بالاماسى ءالى جوق. وبلىس اكىمدىگى نەمەسە بيزنەس سالاسىنداعى قۋاتتى ۇي­ىمداردىڭ ەشقايسىسىنان تاپ­سىرما, ۇسىنىس تۇسكەن ەمەس. بىردە دوستىق سىيلاستىعىمىز بار جاس كاسىپكەرلەر وتىرىپ, جاس­تاردى كاسىپكە تارتۋ ءجو­نىن­دە ويلاستىق. ويلاسا كەلە وسى كلۋبتى تازا قوعامدىق نە­گىز­دە, ەنتۋزيازممەن قۇرۋدى ءجون سانادىق. ءىسىمىز تياناقتى, زاڭ­دى بولۋى ءۇشىن ونى «جاس اتا­مەكەن» جاس كاسىپكەرلەر كلۋ­بى» جەكەمەنشىك قورى دەپ تىركەتتىك. قوردىڭ جالعىز قۇ­رىلتايشىسى ءوزىممىن. ءبىز­دىڭ جاستارعا كورسەتەتىن كو­مە­گىمىزدىڭ بارلىعى تەگىن, ءار اپ­تانىڭ بەيسەنبىسىندە جينا­لىپ, ترەنينگتەر وتكىزەمىز. كە­لگەندەردى تىركەيمىز, ولار كلۋب­تىڭ مۇشەسى بولىپ سانالادى. قا­زىر ولاردىڭ قاتارى 800-گە جە­تىپ قالدى. 

– قانشا جەردەن كاسىپكەر بول­ساڭ دا, تەگىن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس قوي, بەلگىلى ءبىر ماق­ساتتارىڭ بار ما؟

– ماقسات ەمەس-اۋ, ارمانىمىز دا بار. ماقساتىمىز – جاس­تار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى نا­سيحاتتاۋ عانا ەمەس, تارا­تۋ. ەڭ باستىسى, جاستار ەكى قولىن قالتاسىنا سالىپ, نە ىستەرىن بىلمەي بوس ءجۇر­مە­سىن, كاسىپكەرلىككە كوزى اشىل­سىن دەگەن وي بىزدىكى. ەل­با­سى ايتقانداي, شاعىن جانە ور­تا بيزنەس ەكونوميكانى جان­داندىرۋدىڭ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ جو­لى. نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ ءوزى­نىڭ جولداۋ­لارىندا, ماق­ا­لا­­لارىندا شاعىن ءجا­نە ور­تا بيزنەستى دامىتۋ سالا­لىق, وڭىرلىك مونوپوليانى جويۋ­دىڭ, نارىقتا تاۋارلار مەن قىز­مەتتەردى كوبەيتۋدىڭ, جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن اشۋ جانە قو­عام تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى بولاتىنىن ايتىپ كەلەدى. ءتىپ­تى, ول كىسىنىڭ گەرمانيا, جاپونيا, بەلگيا, يتاليا سەك­ىل­­دى دا­مى­عان ەلدەردە شاعىن ءجا­نە ورتا بيز­نەس بارلىق كا­سىپ­ورىنداردىڭ 90 پايىزىن قۇرايتىنىن دا ايتقانى جۇرت­تىڭ ەسىندە بولار. ەندى سول شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى جاس­تار دامىتپاسا كىم دامىتا­دى؟ ال ءبىزدىڭ جاستاردىڭ كو­بىن­دە ماسىلدىق پسيحولوگيا ءالى دە جو­عارى ەكەنىن جاسىرىپ كەرەگى جوق. جاستار بۇگىن كاسىپكەرلىك ءىسىن اشپاسا, سول ءىستى ەرتەڭ شەت­ەل­دىك كەلىپ اشادى. قازىر مەملە­كەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ قوي­دى. تەك ىزدەنۋ كەرەك, ءبىلۋ كە­رەك.

– جاستارمەن جۇمىس جاسا­ي­تىن مەملەكەتتىك, ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار دا بار عوي؟ سو­نىمەن قاتار, بيز­نەس­تى باس­تا­ۋ­عا قارجىلاي كو­مەك بە­رەتىن قار­جى ينستي­تۋ­تتارى دا بار. ولاردان ءسىز­دەر با­س­تا­عان جۇمىستىڭ ايىر­ما­شى­­لى­عى نەدە؟

– ادەتتە, ولاردىڭ كوبى «دايىن» جاستارمەن جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ «جاس وتان» جاستار قاناتى, جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باس­قارماسى, كەيبىر ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار ستۋدەنتتەردى, ونسىز دا جاستار اراسىنداعى ۇزدىك, كوشباسشى جاستاردى تارتادى. ال بىزگە كەلەتىن جۇمىسسىز, ومىردەن ءوز ورنىن تاپپادىم دەپ جۇرگەن جاستار. ولارعا ءبىز ءوزىنىڭ نانىن تابۋعا, اقشا جاساۋعا «اعارتۋ جۇ­مىستارىن» جۇرگىزەمىز. قا­زىر اۋدان, قالالاردان تاڭ­داۋ­لى جاستاردى جيناپ الىپ, ايقايلاتىپ فورۋم, تاعى باس­قا دا شۋىلداتقان شارالار ءوت­كىزۋ سونشالىقتى ناتيجە بە­رەدى دەپ ويلامايمىن. وندا اي­تىلعان ماسەلەلەر سول جەردە قا­لادى. ال بىزگە كاسىپكەرلىككە قى­زىققان جاستار وزدەرىنە كە­رەكتىنى ىزدەپ كەلەدى. قازىر ءار بەيسەنبىدە 30 ادامعا دەيىن ساباق وتكىزۋگە مۇمكىندىك تاپ­تىق. ەڭ باستىسى, ءبىز جاس­­تار­دى شاقىرمايمىز. ءبىر-ءبى­رى­نەن قۇلاقتانىپ نەمەسە الەۋ­مەتتىك جەلىلەردەگى ەكى پا­راق­شامىزدان قاراپ, وزدەرى كەلەدى.

– «جاس اتامەكەن» جاس كا­سىپكەرلەر كلۋ­بى ءازىر قا­لاداعى جاستارمەن جۇ­مىس ءىس­تەپ وتىر ەكەن. اۋىل جاستارى قام­تىلا ما؟

– اۋىل جاستارىن قامتۋ جوس­پارىمىزدا بار. 90-جىلدارى اتا-انالارىمىزدىڭ كورگەن قيىن­دى­عى ءبۇ­گىن­گى جاستاردىڭ, مەنىڭ قۇر­داس­تا­رىم­نىڭ ەسىندە جوق. ءبىز ول كەزدە ومىرگە ەندى كەل­دىك, بالا بولدىق. سو­نى­مەن قاتار, بۇگىنگى اۋىل جاع­داي­ىنا باي­لانىستى بولار, اۋىل­داعى جاس­تاردا الەۋمەتتىك قيىن­شى­ل­ىقتار جوق ەمەس. دەگەنمەن, تىعىرىقتان جول تابۋعا بولادى. ول ءۇشىن اۋىل جاستارىن بيزنەس تۋرالى جەتكىلىكتى اقپاراتتاندىرۋ كەرەك. ولار­عا اقپارات جەتىسپەگەندىكتەن, ءىستى قالاي باستارىن بىلمەي سالى سۋعا كەتە بەرەدى نەمەسە باس­تاۋ­ىن باستاپ, جارتى جولدان تاس­تاپ كەتەدى. ولاردىڭ جۇرە­گىنە سەنىم ۇيالاتۋ وتە جاق­سى جۇ­مىس بولار ەدى. ولار ءوزى­نە سەن­بەيدى. ءبىز شالعاي اۋدان­دار­دىڭ بارلىعىنا بارۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز.

– جاقىندا سىزدەر وتكىزگەن «بيزنەس-جارمەڭكە» كورمەسى ەرەكشە شارا بولدى. وسى ءجو­نىندە ايتساڭىز.

– ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. ماشينا جاساپ, كەن ءوندىرىپ جاتقان ءىرى كاسىپ­ورىن­داردىڭ ورنىن جوققا شى­عا­را المايمىن, ونسىز ەكونو­ميكا دامىمايدى. بىراق ولار كو­بىنە ەكسپورتقا, سىرتقى ەكو­نو­ميكالىق سۇرانىسقا تىكەلەي ءتاۋ­ەلدى. حالىقارالىق قارجى داعدارىسى جىلدارى الدىمەن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قايىعى قاي­ىرلاعانى ەسىمىزدە. ال شا­عىن جانە ورتا بيزنەس يكەمدى, ەكو­نوميكالىق قيىندىقتارعا توزىمدىلىك كورسەتەدى. ءويت­كەنى, ول حالىق سۇرانىسىنا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان جارمەڭكە-كورمە ارقىلى جاس كاسىپكەرلەر بىرىمەن ءبىرى تانىسسىن, وندىرگەن ونىمدەرىن كورسىن دەدىك. تۇر­عىن­دار ءبىزدىڭ جاستاردىڭ قولى­نان نە كەلەتىنىن بايقاسىن دەپ, تۇتىنۋشى مەن كاسىپكەردى كەزدەس­تىر­گىمىز كەلگەن. ءبىزدىڭ جارمەڭكە كاسىپ­كەر­لەرگە تەگىن جارناما دا بولدى. تاعى ءبىر ماقساتىمىز, بيۋروكراتياعا «قارسىلىعىمىزدى» دا ءبىل­­دى­رۋ ەدى. مىسالى, ءبىزدىڭ «بيز­نەس-ءجار­مەڭكەدە» مەموراندۋم, كەلىسىمشارتقا وتىرۋ بول­عان جوق. ونى كەرەك تە ەت­كەن جوق­پىز. حا­لىق­ارالىق ءدۇر­كىرەپ وتەتىن ءجار­مەڭ­كە­لەردە جا­سالاتىن كەل­ىسى­م­شارتتار, مەمو­­راندۋمداردىڭ بار­لىعى بىردەي ورىندالادى دەيسىز بە؟ جوق! ءبىزدىڭ كورمەگە كەلگەندەر ۆيزيت كارتوچكالارىن الماسا جەتىپ جاتىر دەپ ويلادىق. ەگەر تاۋار ۇناسا تۇتىنۋشى ونى قايدان بولسىن تاۋىپ الادى.

سوسىن تاعى ءبىر ماقساتى­مىز­دى ايتايىن, بۇل ەڭ ماڭىزدىسى دەپ تە بىلەمىن. ءبىز تۇتىنۋشىلاردى ءوز ولكەمىزدە, ءوز ەلىمىزدە جاسالعان تاۋارلاردى الۋعا تاربيەلەۋىمىز قاجەت. قوستانايلىق كاسىپ­كەر­لەر جاساعان جيھازدىڭ رەسەيدەن, ۋكراينادان اكە­لىن­­­گەندەردەن نەسى كەم؟ تەك يم­­پورتتىق تاۋاردىڭ باعاسى قىم­بات. مەن جاقىندا يننو­ۆا­تسيالىق سۇلۋلىق سالونىن اشۋ ءۇشىن عيمارات ساتىپ الدىم. ونىڭ جوندەۋ جۇ­مىس­تارىنا تەك قوستانايدا شى­عا­رىلعان قۇرىلىس ماتەريالدا­رىن پايدالاناتىن بولامىن. بىزدە بارلىعى دا بار. تەرە­زە, ەسىك, تۇسقاعاز, جيھاز دەي­سىز بە, وسىنىڭ بارلىعىن دا كا­سىپ­كەر­لەر «بيزنەس-ءجار­مەڭ­كەگە» اكەلىپ كورسەتتى. مەن مۇنىمەن ءوزىمنىڭ قوستانايدىڭ پاتريوتى ەكەندىگىمدى كورسەتەمىن ءارى اناعۇرلىم ارزانعا تۇسەدى.

– ايتپاقشى, ءوزىڭىز قانداي بيزنەسپەن اينالىساسىز؟ ماماندىعىڭىز قانداي؟ 

– مەن ءوزىم قۇرعان كۇزەت اگەنتتىگىنىڭ جارتىلاي يەسىمىن. قوستاناي قالاسىن­داعى ساۋدا ورىندارى, ءتۇرلى كەڭسەلەر, قوي­مالار, گاراجدار, تۇرعىن ۇيلەر ءبىزدىڭ اگەنت­تىكتىڭ قىز­مەتىن پايدالانادى. قوس­تا­ناي­­دا پاتەر ۇرلىعى, قوي­ما­لاردىڭ, گا­راج­داردىڭ تونالعانى ءجيى­-

ل­ەپ كەتك­ەنىن بىلگەن سوڭ وسى بيزنەس ءتۇرىن اشۋعا بەل بايلاعان ەدىم. ويىمدى ىسكە اسىردىم. ەندى وسى بيزنەستەن تۇسكەن تابىستى جيناپ, الگىندە ايتقانىمداي يننوۆاتسيالىق سۇلۋلىق سالونىن اشۋعا دايىندىقتى باستاپ كەتتىم. ءوزىم شەت ەل فيلولوگيا­سى مامانىمىن, اعىلشىن, نەمىس تىلدەرىن جاقسى بىلەمىن. ايتپاقشى, ءبىزدىڭ كلۋبتاعى مەنىڭ ارىپتەستەرىم دە اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن. زاڭگەر ماماندىعىن دا يگەردىم. بيزنەس زاڭ ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى.

سۇحباتتاسقان نازيرا جارىمبەتوۆا,

«ەگەمەن قازاقستان» 

قوستاناي