قازاق وركەنيەتىنىڭ جاڭا ءداۋىرى

– دارحان مەدەعالي ۇلى, جاقىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جارىق كورگەنىن بىلەسىز. وسىعان وراي قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان كەلەلى ماسەلە – رۋحاني جاڭعىرۋ تۋرالى نە ايتاسىز؟

– ەلباسىنىڭ كوتەرگەن رۋحاني جاڭعىرۋ تۋرالى يدەيالارى قازىرگى قوعامدىق سانادا جىلى قابىلدانىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, بۇل ءوزىن قازاقپىن دەگەن بارلىق ازاماتتاردى جاڭا يدەيانىڭ اياسىندا بىرىكتىرەتىن, ۇلتىمىزدى ورتاق مۇراتقا ۇيىستىراتىن تۇجىرىم بولىپ وتىر. ۇلتتىڭ مۇراتى, ۇزاق جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسى دەۋگە دە بولادى. 

ەكىنشىدەن, بۇل ۇلتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان زور مۇمكىندىك دەر ەدىم. ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن, رۋحاني جاڭعىرۋى ءۇشىن بەرىلىپ وتىرعان مۇمكىندىك. ۇلتتىق جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدا ەلباسى ەكى ماسەلەگە ناقتى توقتالعان. «ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى. ەكىنشىسى – العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك», دەيدى. ياعني, العا جىلجۋ ءۇشىن توزىعى جەتكەن كەيبىر ادەت, مىنەزدەردەن ارىلىپ, بولاشاققا اسىل قاسيەتتەرىمىزبەن, قۇندىلىقتارىمىزبەن بارۋىمىز كەرەك دەپ وتىر. كەرتارتپالىق دەپ نەنى ايتامىز؟ ول ەتەكتەن تارتۋ, ءسوزدىڭ ىستەن وزىپ ءجۇرۋى, كورەالماۋشىلىق, وزگەنىكى جات, وزىمدىكى ارتىق دەپ سانايتىن, بايىبىنا بارماي ەموتسيالىق كوڭىل كۇيمەن اسىعىس بەلگىلى ءبىر سيتۋاتسياعا باعا بەرۋ ءتارىزدى كورىنىپ جاتاتىن ادەتتەر. حاكىم ابايدىڭ «قازاقتىڭ وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن» دەيتىنى بار. سوزدەن ىسكە كوشۋ كەرەك. اسىرە داۋرىعۋ, ۇرانشىلدىق, بايىپقا بارماي بايبالامعا سالۋ سىندى كەرتارتپا سانادان كەتۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار, وتكەن داۋىردەن سانامىزعا تاپتاۋرىن بولىپ ءسىڭىپ قالعان, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە المايتىن ىلىمدەر مەن كوزقاراستاردان ارىلۋ ماسەلەسى دە وتكىر تۇر. وسىنى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى عانا ءبىز بولاشاققا پاراساتتى سانا بيىگىنەن قاراي الاتىن, بايسالدى, ۇلتتىق اسىل مىنەزدەرىن ساقتاپ جەتكەن ەل بولماقپىز.

ۇشىنشىدەن, وسى ەلباسى كوتەرىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسى ەلدىك سانا جولىندا ءاربىر قازاققا ۇلكەن سىن بولعالى تۇر. سەبەبى, بۇل ءاربىر قازاقتىڭ نامىسىنىڭ ءىسى. ونى جۇزەگە اسىرا الماساق, ەلدىك سانامىزعا ۇلكەن سىن بولماق. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ءبىز ۇلتتىق وركەنيەتتىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ الدىندا تۇرمىز دەگىم كەلەدى. ەلباسى ايقىنداپ بەرىپ وتىرعان تۇجىرىمدى حالىق بولىپ ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىلا كىرىسۋىمىز قاجەت.

– ەندىگى جەردە رۋحاني جاڭعىرۋدى قالاي جۇزەگە اسىرامىز دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى ەمەس پە؟

– ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ بۇدان بۇرىن دا «ەگەر الداعى ءبىر جىلدى ويلاساڭدار استىق وسىرىڭدەر; ەگەر الداعى ءجۇز جىلدى ويلاساڭدار – اعاش وسىرىڭدەر; ەگەر ماڭگىلىكتى ويلاساڭدار – ادام تاربيەلەڭدەر» دەگەن حالىق دانالىعىنداعى ويعا توقتالعان بولاتىن.

ادامدى تاربيەلەۋ ارقىلى ءبىز جاڭعىرۋ جولىنا تۇسەمىز. ەلباسى ۇسىنعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى وزەگى دە وسى ادام تاربيەلەۋدە جاتىر. رۋحاني جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كۇردەلى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە. سوندىقتان, ۇلتتىق جاڭعىرۋ تۋرالى باعدارلامانى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى يدەولوگياعا اينالدىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.

– سىزدىڭشە, پرەزيدەنت ماقالاسىندا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن «ۇلتتىق كود» دەگەن نە؟

– ۇلتتىق كود – ۇلتتىق سانانى قۇرايتىن نەگىزگى فاكتور. ەگەر بەلگىلى ءبىر ماقسات سانادا كورىنىس تاپپاسا, وعان جەتۋ قيىنعا سوعادى. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىك ۇعىمىن الايىقشى. ول – يدەيا. يدەياسىز ءبىز بۇگىننەن باستاپ تاۋەلسىزبىز دەپ ايتپايمىز عوي. سول سەبەپتى يدەيا ارقىلى ساناعا سەرپىن بەرەمىز.

ۇلتتىق كود بۇل ءبىزدىڭ ىشكى رۋحاني جىگەرىمىز, ياعني يمپۋلس. ۇلتتىق كود انا ءتىلىمىز ارقىلى, مادەنيەتىمىزدىڭ قاينار بۇلاقتارى ارقىلى كورىنىس بەرىپ وتىرادى. ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ – ءتىلدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ دەگەن ءسوز. ونى ساقتاۋ ىشكى رۋحاني جىگەر ارقىلى جۇرەدى. جىگەر بار جەردە ۇلكەن ماقسات بار, ماقسات بار جەردە دامۋ بار. تۇيىندەي ايتساق, ۇلتتىق كود – تاريحي ساباقتاستىقپەن كورىنىس تاپقان ۇلتتىق سانانىڭ وزەگى. ۇلتتىق كودسىز باسەكەگە قابىلەتتىلىك بولمايدى. قازىر رۋحاني قۇندىلىقتاردى الەمنەن نەمەسە باسقا ءبىر مادەني كەڭىستىكتەن ەمەس, اتا-بابامىزدان ميراس بولىپ كەلە جاتقان رۋحاني مۇرالارىمىزدان, سالت-داستۇرلەرىمىز بەن سەنىم-نانىمدارىمىزدان ىزدەۋ قاجەت.

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى قۇندىلىقتار قان­داي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. مەن ايتار ەدىم, بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولى – ەلوردامىز استانا. تاۋەلسىزدىكتى جاريا ەتكەننەن بەرى تا­لاي ماڭىزدى ءىس-شارا ءوتىپ كەلەدى. وسى ارقىلى جاستاردىڭ ساناسىنا وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, باۋىرمالدىق, ار-نامىس قاسيەتىن دارىتا بەرۋىمىز كەرەك.

– ەلباسى ءوز ماقالاسىندا ناقتى بەس باع­دار­دى ايت­تى. ولار: باسەكەلىك قابىلەت, پراگماتيزم, ۇلت­تىق ءبى­رە­گەي­لىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, قازاق­ستان­­نىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋى.

– ءيا, پرەزيدەنت بۇلاردىڭ قازىرگى ەل دامۋىنىڭ قاعيدالارىنا اينالۋى كەرەكتىگىن باسا كورسەتكەن. باسەكەلىك قابىلەت ءبىلىم ارقىلى ورىستەمەك. ال ءبىلىم پراگماتيكالىق ويلاۋدى جەتىلدىرەدى. پراگماتيزم بۇگىنگى كۇنگى نارىقتىڭ زاڭىن, جاھاندانۋداعى باسەكەنىڭ كۇشىن سەزىنىپ جا-

ۋاپ قايتارۋ دەگەن ءسوز. بۇل تۇستا رۋحاني جاڭعىرۋدى ەكونوميكالىق سەرپىلىسپەن دە استاستىرۋ يدەياسىن كورەمىز. ءبىلىمدى ادام باسەكەگە قابىلەتتى, پراگماتيكالىق ويلاۋ جۇيەسى باسىم, ساناسى اشىق, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويى-

نا سىڭىرگەن ادام.

ۇلتتىق بىرەگەيلىك – قازاقتىڭ وزگە جۇرتتا كەزدەسە بەرمەيتىن اسىل قاسيەتتەرى. وعان قازاقتىڭ كوڭىلىنىڭ كەڭدىگىن, وزگە جۇرتپەن باۋىرمالدىعىن, قيىن زامانداردا ەلىمىزگە ەرىكسىز قونىس اۋدارعان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قامقور بولىپ, ءومىر سۇرۋىنە تازا كوڭىلمەن دەمەۋ بولعانىن, قوناقجايلىلىق قاسيەتتەرىن ايتۋعا بولادى. اتا-بابادان قالعان وسى ءداستۇردى جالعاستىرۋىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تانىتتى. بۇعان دالەل – ەلباسى باس-

تاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋت رەتىندە ورنىعىپ, ءساتتى ناتيجە بەرۋى, ونى حالقىمىزدىڭ قولداپ, «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنىڭ قابىلدانۋى.

ۇلتتىق بىرەگەيلىك مىنەزدەرىمىزدىڭ بارلىعىن ءبىز قايتا جاڭعىرتىپ, بويىمىزدا ماڭگىلىككە ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. ماقالاداعى ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋى دەگەن باستى يدەيانىڭ دا مازمۇنى وسىعان سايادى.

– ءوزىڭىز تىلگە تيەك ەتكەن سانانىڭ اشىقتىعى ماسەلەسىنە توقتالساق؟

– سانانىڭ اشىقتىعى – ول ساناداعى تولەرانتتىلىق. وزگە جۇرتتىڭ وزىق جەتىس­تىكتەرىن ومىرىمىزگە اكەلىپ, ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ, يگەرۋ. سانانىڭ اشىقتىعى ارقىلى ادامنىڭ ءبىلىم ءورىسى كەڭەيمەك. ومىردە سىننان سۇرىنبەي وتكەن جەتىستىكتەر بولاتىن بولسا, ول ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ جاتسا, بۇل بىزدىكى ەمەس دەپ سانانى وقشاۋلاۋ دۇرىس پا؟ جوق, ارينە. ءبىز جاھاندانۋ زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. سوندىقتان, ويلاۋ ءورىسىمىز, ءبىلىم كەڭىستىگىمىز دە جان-جاقتى بولۋى كەرەك. نەعۇرلىم كوپ ءتىل بىلگەن سايىن بىزگە سوعۇرلىم كوپ مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلماق. ءححى عاسىر سانانى تۇمشالاپ الاتىن زامان ەمەس. كەرىسىنشە, اقىل-وي مەن سانا ورىسىندەگى جارىس عاسىرى. الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى دامىعان 30 ەل ءبىر جەردە توقتاپ, ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان جوق. ولار دا ۇنەمى العا جىلجۋدا. عالامدىق ءۇردىس كۇن سايىن ۇدەمەلى قارقىن الۋدا. بىزگە سول قارقىننان ءوز ۇلەسىمىزدى الۋ ءۇشىن سانانىڭ اشىقتىعى اۋاداي قاجەت. سانانىڭ اشىقتىعى ماسەلەسىنىڭ ەكىنشى فيلوسوفيالىق قىرى بار. ول وزگە وزىق ەلدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ, الەمدىك بەيبىتشىلىك ۇردىستەرگە رۋحاني قولداۋ, تىلەكتەستىك ءبىلدىرۋ. 

سانانىڭ اشىقتىعى قازاقتىڭ فيلوسوفيالىق وي ورىسىندە بۇرىننان بار. ونىڭ كەرەمەت ۇلگىسىن تاعى دا حاكىم ابايدان تابۋعا بولادى. اباي ايتقان «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ». ءوز ۇلتىڭدى, ءوز مۇمكىندىگىڭدى تانۋ دا زور ونەر, ال ادامزاتتىڭ بارلىعىن باۋىرىم دەپ ءسۇيۋ بۇل قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن الەمدىك, ادامزاتتىق بيىكتىك شىڭىنا كوتەرۋ بولىپ تابىلادى. سانا اشىقتىعىنىڭ تەرەڭ ءبىر فيلوسوفياسى دا وسىندا.

– پرەزيدەنت ماقالاسىنداعى تاعى ءبىر جاڭا­لىق بولعان تۇجىرىم  – لاتىن الىپبيىنە كو­شۋ تۋرالى. وسى جايلى پىكىرىڭىز قانداي؟

– لاتىنعا ءوتۋ – كوپ ويلانىپ, كوپ تولعانىپ بارىپ جاسالعالى وتىرعان ۇلى ءىس. قازىر قازاقستان مەملەكەت رەتىندە ينستيتۋتتارى قالىپتاسقان, ەكونوميكاسى دامۋدىڭ ارناسىنا تۇسكەن ەلگە اينالدى. قازاقتىڭ سانى ەلدەگى حالىقتىڭ 70 پايىزىنان اسىپ جىعىلدى. ەندى بىزدە لاتىن ارپىنە ءوتۋدىڭ تولىق العىشارتتارى بار.

كەزىندە اباي «دۇنيەنىڭ كىلتى ورىستىڭ تىلىندە, ورىستىڭ ءتىلىن ۇيرەن» دەپ ەدى. بۇل ونىڭ الەمدىك وركەنيەتكە ورىس ءتىلى ارقىلى بارامىز, عىلىمدى يگەرەمىز دەگەن ويى بولاتىن. ورىستىڭ ءتىلىن الەمدىك وركەنيەتكە ءوتۋدىڭ كوپىرى سانادى. ول زاماندا قازاق ءۇشىن ورىس ءتىلى الەمدىك وركەنيەتكە شىعۋدىڭ مۇمكىندىگى بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. بۇگىنگى كۇن باسقا, زامان وزگەردى, سانا وزگەردى, اعىلشىن ءتىلى اقپاراتتىڭ, عىلىمنىڭ تىلىنە اينالدى. مۇنداي جاعدايدا لاتىنعا ءوتۋ ارقىلى جاڭارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. مۇمكىن, حاكىم اباي دا وسى زاماندا ءومىر سۇرسە «اعىلشىن ءتىلىن» ۇيرەن دەر مە ەدى؟ كەيدە ماعان وسىنداي وي كەلەدى. لاتىن ءارپى بۇگىن ينتەرنەت پەن تەحنولوگيانىڭ تىلىنە اينالىپ وتىر. سوندىقتان, ءبىز بۇعان ۇزاق دايىندىقپەن, بايىپتىلىقپەن كەلىپ وتىرمىز. بۇل – ەل بولىپ قولدايتىن ءىس.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ەلباسى ماقالاسىنداعى نازار اۋداراتىن تاعى باسقا تاماشا باستامالارعا قىسقاشا توقتالا كەتكىم كەلىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – گۋمانيتارلىق ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ. بۇل الەمدەگى 100 ۇزدىك وقۋلىقتى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, گۋما­ني­ت­ارلىق ءبىلىم دەڭگەيىن عالامدىق كەڭىستىككە الىپ شى­عۋدى كوزدەيتىن كەرەمەت باستاما دەر ەدىم.

كىتاپ وقۋ, بىلىمدىلىك كۋلتىن قوعامدا دارىپتەۋ – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جولى. ءبىز كىتاپ وقيتىن ۇلتقا اينالۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن مەكتەپتەن باستاپ, ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىرماندار كلۋبىن اشىپ, جاستاردى جاپپاي كىتاپ وقۋعا باۋلۋدىڭ ماڭىزى زور. اۋدارىلىپ دايىندالعان 100 وقۋلىقتىڭ ءبارى سول وقىرماندار كلۋبىنان تابىلۋى قاجەت.

تاعى ءبىر تاماشا باستاما 100 جاڭا ەسىم جايلى بولىپ وتىر. بۇل دا كەرەمەت يدەيا. بۇقار جىراۋدىڭ «اۋىلدا ادام بار بولسا اۋىل الا بولمايدى» دەگەن ءماندى ءسوزى بار. ءار اۋىل, اۋدان, قالا, وبلىس تۋعان جەرگە, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتىن اشىق تۇردە شىعارۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, ەڭبەگى سىڭگەن بەلگىلى عالىمدار, ونەر ادامدارىنىڭ سالا بويىنشا جەتكەن جەتىستىكتەرىن حالىققا پاش ەتۋ قاجەت. تۇلعالارعا قاراپ ەل بوي تۇزەيدى. اۋىلدىڭ الا بولماۋى دا وسىنداي پاراساتتى ادامداردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى. مۇنىڭ ءبارى رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ وزەگىنە اينالىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرەرىنە سەنىمىم مول.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

قورعانبەك امانجول,

«ەگەمەن قازاقستان»