ەل سىيلاعان ەر
حالەل مۇقاتاي ۇلى كىندىك قانى تامعان قارقارالى اۋدانىنا اكىم بولىپ 2011 جىلى كەلىپتى. تۋمىسىنان ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى بولعاندىقتان, قىزمەتىنە تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ, جەر-جەردى ارالاپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىمەن تانىسىپ, بىردەن ناقتى قادامدار جاساۋعا كوشتى. توقتار اۋباكىروۆ اعامىز سالىپ بەرگەن جارلى اۋىلىنداعى مەكتەپتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە بيىل 10 ميلليون تەڭگە ءبولدىرىپ, اۋىل جۇرتىن ءبىر قۋانتىپ تاستادى. اۋىل ماڭايىڭداعى سۋ شايىپ كەتكەن بوگەتتەردى جوندەۋگە اۋداننان تەحنيكا جىبەرىپ, تاسقىن زاردابىنان قۇلاپ قالعان 13 ءۇيدى قايتا تۇرعىزۋعا قولۇشىن بەردى. بىلتىرعى جىلى اۋدان بيۋدجەتىنەن مول قارجى ءبولدىرىپ اۋىل كوشەلەرىنىڭ ىشكى جولدارىن اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزدى. وي-شۇڭقىرى كوبەيىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ قالاعا بارىپ تۇرۋىنا قيىندىق تۋعىزىپ كەلگەن جامبىل اۋىلىمەن اراداعى تاس جولعا جوندەۋ جۇرگىزىلدى.
قارقارالى سياقتى تابيعاتى كوز تارتار ولكەگە تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن دە جىل سايىن بۇرىن-سوڭدى اتقارىلماعان جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. دەمالىس ايماقتارى كوركەيتىلىپ, قالا قوناقتارىنا كوز قۋانىشىن سىيلاۋدا.
مۇنىڭ ءبارى حالەل مۇقاتاي ۇلى اتقارىپ وتىرعان اۋقىمدى شارالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر بولماس دەمەكشى», تۋعان ولكەمىزدى باسقارىپ وتىرعان ازاماتتىڭ يگى ىستەرىن ەلەپ-ەسكەرۋ ءبىزدىڭ مىندەت.
راحات ەرمەك ۇلى
قاراعاندى وبلىسى,
قارقارالى اۋدانى,
توقتار اۋىلى
«اسەم» «ءحيتتىڭ» قۇربانىنا اينالدى
تiلگە, سوزگە باي قازاق بولا تۇرا ءسوزiمiزدiڭ سوڭىنا ايتەۋiر بiر نارسەنi جاماپ, جاسقاماساق جۇرە المايتىن بولدىق. سونىڭ سالدارىنان شەتەلدiڭ نەبiر تەرميندەرi قازاقتىڭ كوركەم سوزدەرiن باسىپ وزدى. تەلەارنالارىمىزداعى شەتەلدiك تiركەمەلەر كوبەيiپ كەتتi. مىسالى, «ماڭدايالدى», «وزىق ۇلگiدەگi» جانە «ايتۋلى» دەگەن سوزدەرiمiزدi بەلiنەن بiر سىزىپ, ورنىنا «برەند» دەگەندi شەگەلەپ قويدىق. بۇل ءسوزدi ەندiگi قولدانىستان شىعارۋ قيىن-اۋ. سەبەبi, ۇلكەنi دە, كiشiسi دە, تەلەارنالار دا, ءباسپاسوز بەتتەرi دە وسىلاي سايراۋدا.
«قۇلاقتان كiرiپ بويدى الار, اسەم ءان مەن ءتاتتi كۇي» دەگەن اتالى ءسوز بار. وسىنداعى «اسەم ءان», «ءتاتتi كۇي» دەگەن سوزدەن ارتىق قانداي اسەرلi ءسوز بولۋعا تيiس. ەگەر ايتىلار ءان اسەم بولماسا, تارتىلار كۇيiڭiز سونشالىقتى بiر ءتاتتi شىقپاسا, سiزدiڭ قۇلاقتان كiرiپ, بويىڭىزدى بالقىتۋى مۇمكiن ەمەس. بiراق قازiر وسى «اسەم» دەگەن ءسوزiمiزدi «حيت» دەگەن ءسوز جىعىپ تاستاعانداي. تەلەارنالار مەن باسپاسوزدەردiڭ وسى بiر تۇرپiدەي تيەتiن سۇرەڭسiز ءسوزدi جيi قولدانۋى دا وكiنiشتi.
وركەنيەتتiلiك جاقسى, بiراق وعان ءوز تiلiمiزدi قۇربان ەتiپ بارماۋىمىز كەرەك شىعار. كەرiسiنشە, سول وركەنيەتتiلiككە ءوز تiلiمiزگە دەگەن جاناشىرلىق تانىتۋ ارقىلى, سالت-داستۇرلەرiمiزدi جان-جاقتى, مادەنيەتتi تۇردە دامىتا وتىرىپ جەتكەنiمiز دۇرىس قوي. ماعىناسىز جارنامالاردى تiلiمiزگە جاپسىرا بەرگەندi توقتاتپاساق, تiلiمiز شۇبارلانىپ, نەبiر اسىل سوزدەرiمiزدi جوعالتىپ الۋىمىز ابدەن مۇمكiن.
سەرiكباي تۇرجان,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسi
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
«اجەلەر مەكتەبى» اشىلدى
قىزىلوردادا قاسيەتتى مەككەدە قاجىلىق پارىزىن وتەپ كەلگەن اجەلەردىڭ مەكتەبى اشىلاتىندىعى تۋرالى «اقمەشىت-سىرداريا» ورتالىق مەشىتىندە وتكەن شارا بارىسىندا بەلگىلى بولدى.
قاجى اپالارىمىزبەن باس قوسقان قالا مەشىتتەرىنىڭ ۇستازدارى, قىز-كەلىنشەكتەر قىز بالالار تاربيەسى ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپتاردى قوزعاپ, اقىل-كەڭەستەر تىڭدالدى. اجەلەر تاراپىنان دا سالت-داستۇرگە ساي ونەگەلى وسيەتتەر ايتىلدى. ايتا كەتەيىك, بۇگىندە «اقمەشىت-سىرداريا» ورتالىق مەشىتى جانىنداعى جالپى جانە جاستار ءىسى ءبولىمى, قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا ايەلدەر-قىزدار سەكتورى جاستارعا, قىز-كەلىنشەكتەرگە ءتالىم-تاربيە بەرۋ باعىتىنداعى ءوز جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا سەكتور باستاماسىمەن «اجەلەر مەكتەبى» جۇمىسىن كۇشەيتىپ, قىز بالالار تاربيەسى ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى شارالار قولعا الىنباق. بولاشاق انا اتاناتىن نازىك جاندىلار ءۇشىن بۇل شارالاردىڭ ءوز ناتيجەسىن بەرەرى ءسوزسىز.
ەلۋباي اۋەزوۆ
قىزىلوردا
Cابيلەردىڭ سويلەۋ قابىلەتىن دامىتادى
تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «ءوزىن-ءوزى تانۋ» مەن «بالالاردىڭ ءتىلىن دامىتۋدا كوررەكتسيالىق قولداۋ كورسەتۋ» ورتالىقتارى اشىلدى. ورتالىقتا سويلەۋ قابىلەتىنىڭ كەمىستىگى بار جەتكىنشەكتەر وقىپ, تاربيەلەنبەك. مۇندا دەفەكتولوگ ماماندار سابيلەرگە جان-جاقتى پەداگوگيكالىق, فيزيولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاساپ, كەمىستىكتى تۇزەۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارادى.
سونداي-اق, پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ 3-4 كۋرس ستۋدەنتتەرى ۇستاز-لوگوپەد رەتىندە تاجىريبە جۇرگىزە الادى. ورتالىق 4-8 جاس ارالىعىنداعى 50 شاقتى تاربيەلەنۋشىنى قابىلداۋعا قاۋقارلى. بىلىكتى ماماندار ارنايى پەداگوگيكالىق اۆتورلىق باعدارلامالار ارقىلى زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرمەن جۇمىس ىستەمەك. ال «ءوزىن ءوزى تانۋ» ورتالىعىندا بىرنەشە شەت تىلدەرىن ۇيرەنۋگە بولادى. شىعارماشىلىقتى ۇشتاۋ ۇيىرمەلەرى دە بار. اتاپ ايتقاندا, جەتكىنشەكتەر تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدارعا قاتىسىپ, ءمۇسىن جاساۋ, كەستەلەۋ ونەرىنە ماشىقتانادى. دارىستەردى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ ۇستازدارى جۇرگىزەدى.
جاندار اسان,
تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ
اقپاراتتىق-يميدجدىك قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى
تاراز
تاربيە تال بەسىكتەن باستالادى
قازاقى تاربيەنىڭ قايماعى ءۇش اۋىز سوزدە: ۇيات بولادى, ساۋاپ بولادى, وبال بولادى. ءبىزدى وسىرگەن اتا-انا دا كەزىندە وسى قاعيدامەن تاربيەلەنگەن. بالانىڭ العاش قادام باسقانىندا تۇساۋىن ءۇش ءتۇرلى زاتپەن: كوك شوپپەن – تابيعاتتاي تازا بولسىن, ۇرپاعى كوكتەي ءوسىپ-ءونسىن, توق ىشەكپەن – بەرەكەلى بولسىن, الا جىپپەن – وزگەنىڭ زاتىنا قول جۇگىرتپەسىن, ادال بولسىن, اردان اتتاماسىن دەپ كەسكەن. وسى سالتىمىزدىڭ ءوزى بالانىڭ بولاشاق ومىرىنە اتا-انانىڭ قانداي تىلەكشى ەكەندىگىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟
ءسوزدىڭ قادىرىن قادىم زاماننان بىلگەن ۇلتىمىز تاربيەنى – تال بەسىكتەن دەيدى. ونى ماقالى مەن ماتەلىنە, سالتى مەن داستۇرىنە نەگىزدەپ وتىرعان. بالا ساناسىنا سالتتى ەرتە سىڭىرمەسە, بۇعاناسى قاتقان شاقتا ول بويىنا دارىمايدى. سوندىقتان قۇيعان اقىلىڭ دا قۇتايماي جاتادى. بالامىز زامان كوشىنەن قالماسىن دەيمىز, بىراق بۇل ءداستۇردى اتتاپ كەتۋ دەگەن ءسوز ەمەس. مىسالى, وزبەك وتباسىنا سىرتتاي ۇڭىلسەڭ, اكە-شەشە الدىندا قول قۋسىرىپ قىزمەت ەتىپ جۇگىرىپ جۇرگەن ۇل-قىزىن كورەسىز. ولاردا اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزۋ, جەتىمىن قاڭعىرتۋ وتە سيرەك. مۇنىڭ ءبارى وتباسىندا ۇلتتىق تاربيەنى قاتاڭ ۇستانعاننىڭ ارقاسى. مەن دە اكە-شەشەمنىڭ كوزىنىڭ ءۇمىت ەتكەن ءبىر نۇرىمىن, بولاشاقتا ءبىر ءۇيدىڭ كەلىنى اتانامىن, انا بولامىن. سول سەبەپتى تاربيە ماسەلەسىن اينالىپ وتكىم كەلمەيدى. بۇل ماقالام ءوزىم قاتارلاستارعا وي سالار دەگەن ۇمىتپەن جازىلىپ وتىر.
جانەركە حاليۋللينا,
11-سىنىپ وقۋشىسى
اتىراۋ