ۇلتتىق كىتاپحاناداعى قۇندىلىقتار

وسىدان ون ءۇش جىل بۇرىن ۇكىمەت قاۋ­لىسىمەن كىتاپحانانىڭ ىرگەتاسى قا­لانىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اشىلۋ راسىمىنە قاتىسىپ, اق تىلەگىن ءبىل­دىرگەن بولاتىن. ءداۋىر جاڭارىپ, زاماننىڭ وزگەرىپ, تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ جەتىلۋىن جەلەۋ ەتكەن كەيبىر ازاماتتار كىتاپحاناعا كۇمانمەن قارايتىنى بەلگىلى. اقيقاتىنا كەلسەك, سول تەحنيكا مەن تەح­نولوگياڭىز كىتاپتاي ومىرشەڭ بولا قويۋى ەكىتالاي سەكىلدى. ءبىر قۇبىلىستا ونىڭ ءونىمى جويىلىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس-اۋ! بۇعان قوسا, ول ادام دەنساۋلىعىنا زيانسىز دەي الماساق كەرەك. ال كىتاپتان الار تاعىلىم مەن قۋات, ونەگە مەن ۇلگى بولەك. تاريحتان دايەك جەتىپ ارتىلادى. ءبىر كەزدەرى ءبارىن تەحنيكاعا تەلىگەن كەيبىر ەلدەر, ونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانيا حالقى كىتاپقا قايتا دەن قويىپتى. ىرگەلەس جاتقان كورشىمىزدەن جەتكىزىلىپ, وتانىمىزداعى كىتاپ دۇكەندەرىندە سامساپ تۇرعان, بەزەندىرىلۋى تاڭداي قاقتىراتىن ءدۇيىم دۇنيەلەر – كىتاپتىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتكەندەي. سودان دا شىعار, «كىتاپ اتاۋ­لى دوسى بولا باستاعان شاقتان بىلاي عانا ءاربىر جان ءوزىن ينتەلليگەنت بولا باستادىم دەپ ساناۋىنا بولادى» (م.اۋەزوۆ), «كىتاپ ماعان تاقتان دا قىمبات» (ۋ.شەكسپير), «كىتاپتان باسقانىڭ ءبارى دارمەنسىز» (ا.چەحوۆ) دەگەن سوزدەردى ۇلىلار مۇراعا بەكەر قالدىرماعان-اۋ!

قوماقتى رۋحاني قور

ازات قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسى بۇگىنگى سەرپىلىسىمەن دامي بەرسە, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى جيناقتالعان قازىنانىڭ ءتۇپ قازىعى بولارى اقيقات. الەم تاريحىنا كوز جىبەرسەك, ءبىزدىڭ ۇلتتىق كىتاپحانا سەكىلدى قۇندىلىقتار جينالعان ورىندار دا بىردەن ەمەس, بىرتە-بىرتە قالىپتاسقان. مىسالى, ب.ز.د. ءىىى عاسىردىڭ باسىندا شاڭىراق كوتەر­گەن الەكساندريا كىتاپحاناسىن ايت­پاعاندا, 1368 جىلى ىرگەتاسى قالان­عان, قورى جاعىنان الەمدەگى باي كىتاپ­حا­نالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن فرانتسيا ۇلت­تىق كىتاپحاناسى, 1753 جىلى قۇرىلعان بري­­تانيا كىتاپحاناسى – قاي-قايسىسى دا كوپ­تەگەن جىلداردى ارتقا تاستاي وتىرىپ, ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەگەن. ءبىزدىڭ ۇلت­تىق اكادەميالىق كىتاپحاناعا دا ءوز مەم­لەكەتىمىزدەگى, الەمنىڭ بار اسىلدارى كۇن وتكەن سايىن جيناقتالۋ ۇستىندە. ول اسىل­دىڭ نەگىزگىسى – كىتاپ. ءار الۋان تىلدە جارىق كورگەن جادىگەرلەرگە كوز جىبەرسەڭ, كەرە­مەت شابىت بەرەدى. نەبىر تاعدىرلارعا كەزدەسەسىڭ.

ءبىز ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانا­نىڭ باسشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءۇمىتحان مۇڭالباەۆانى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا ول: «كىتاپ – كوكىرەگىنىڭ كوزى اشىق ادام بالاسىنىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان تامشىداي ءمولدىر ويلارى مەن كوزقاراستارىنىڭ كوركەم كوشىرمەسى. ۋاقىت جەلىسىندە توزاڭ تارتقان تاريحىمىز بەن بولاشاعىمىزدى بايىپتاپ تارازىلاۋ ءۇشىن تاسقا قاشالعان جازبالارىمىز بەن جۇزدەگەن جىلداردىڭ تە­زىنەن وتكەن كىتاپتارىمىز – ءبىزدىڭ ەڭ قاسيەتتى, ەڭ قۇندى مۇرامىز. مىنە, وسىن­داي باعا جەتپەس جادىگەرلەرىمىزدىڭ اسىل ءتورى – كىتاپحانا, – دەپ ويىن ودان ءارى جال­عادى. – بۇل قۇنارلى وردا كىتاپ پەن ۇلت رۋحانياتىنا دەن قويعان ادامداردىڭ بار­شاسى ءۇشىن ەسىگى اشىق قازىرگى زامانعى اقپا­راتتىق مەكەمە. وقىرماندار بيلىگىندە اقپا­راتتىق جانە سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ تولىق جيىنتىعى بار: ەلەكتروندى كاتالوگ, ين­تەرنەت پەن قاشىقتىقتاعى دەرەكتەر بازاسىنا قولجەتىمدىلىك, ۆيرتۋالدى انىق­تامالىق قىزمەت, قۇجاتتاردى ەلەك­ترون­دى جەتكىزۋ, گازەت-جۋرنالدار, مۋلتي­مە­ديالىق باسىلىمدار مولىنان. وقۋ زالدارى ءبىر مەزگىلدە 500-دەن استام وقىرماندى قابىلدايدى. ال «ءماجىلىس», «سۇحبات» جانە «كونستيتۋتسيا» زالدارىندا دارىستەر, كونفەرەنتسيالار, تۇساۋكەسەرلەر, كورمەلەر جانە كەزدەسۋلەر وتكىزۋ ءۇشىن تولىق جاعداي جاسالىنعان. كىتاپحانانىڭ (www.nabrk.kz) كورپوراتيۆتىك سايتى بار. سونىمەن قاتار, كىتاپحانا «قازاقستاندىق ۇلتتىق ەلەكتروندىق كىتاپحانا – ەلەك­ترون­دى مەملەكەتتىك كىتاپحانالىق قور» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بازاسى بولىپ تابىلادى (www.kazneb.kz.). بۇ­عان قوسا, ءبىزدىڭ مەكەمە قازاق ەلى كىتاپ­حانالار, ەۋرازيا كىتاپحانالار اسسو­تسيا­تسيا­سى, IFLA كىتاپحانالىق اسسوتسياتسيالار­ مەن مەكەمەلەردىڭ حالىقارالىق فەدەراتسيا­سىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. كىتاپ­حا­نادا 20 وقىرمان زالى بار. ونىڭ ءىشىن­دە «مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ مە­مو­­ريالدىق كىتاپ كوللەكتسياسى» زالى, دۇكەن­باي دوسجان اتىنداعى «جازۋشى», تۇر­­سىنبەك كاكىشەۆ اتىنداعى «عالىم», «قۇن­دى تارتۋ», «اباي», امبەباپ وقىرمان زال­دارى جۇمىس ىستەيدى. جالپى, كىتاپحانا قورى 1 455 201 كىتاپتى قۇرايدى. ونىڭ 589 788-ءى قوعامدىق-ساياسي ادەبيەتتەر, 182 861-ءى دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەديتسينا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا, 165 630-ى تەح­نيكا, اۋىل جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ال 115 325 ونەر, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت­ سالالارىنا, 401 597 فيلولوگيا مەن كور­كەم ادەبيەتكە تيەسىلى. وسى باي قا­زى­نانىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگىسى – 538 360, ورىس تىلىندەگىسى – 753 699, باسقا تىلدەر­دە­گىسى 136 138 ەكەنىن ايتا كەتسەم دەيمىن».

بۇگىنگى وقىرمان  سۇرانىسى قانداي؟

الدا ەسكە سالعانىمىزداي, بۇگىنگى وقىرماننىڭ ساناسىن سمارتفون جايلاپ العان, جاستار اراسىندا كىتاپ وقىلمايدى دەگەن ۇيرەنشىكتى قاعيدا قالىپتاسىپ وتىر. دەگەنمەن, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناعا كەلەتىن وقىرمانداردىڭ قاراسى جىلدان جىلعا ارتۋدا ەكەن. وعان دالەل, بيىلعى ستاتيستيكا بويىنشا قاشىق­تىقتان بايلانىس جاسايتىن وقىر­مان­داردى ساناماعاندا كىتاپحاناعا تىركەل­گەن­دەردىڭ ءوزى بىلتىرعىعا قاراعاندا  72%-عا ارتىپتى. وقىرماندار تالابىن ەسكەرىپ, ەلەكتروندى كىتاپحانا ەكە­نىنە قاراماستان ۇيگە كىتاپ الۋ ءۇشىن 2010 جىلى ابونەمەنت زالى اشىلىپتى. وسى زالعا كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 50-60 وقىرمان كەلىپ, قالاعان كىتابىنا قول جەتكىزۋگە قۇقىلى. سول زالعا كەلەتىندەردىڭ جاسى 15 پەن 60 ارالىعىندا كورىنەدى. ءۇمىتحان داۋرەنبەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي, كىتاپحانا وقىرماندارى اراسىندا «25 كىتاپ وقى» اتتى وقۋ مارافون جاريالانىپتى. ول بايقاۋدى وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىندا باستاپ, جەلتوقساندا قورىتىندىلاعاندا وقىرمانداردىڭ كوپتىگى بايقالعان. ماسەلەن, جەكە كاسىپكەر س.دوسىباەۆ – 77, بانك قىزمەتكەرى گ.سۇلەيمانوۆا – 64, ستۋدەنت ءا.رايىنبەكوۆ 44 كىتاپ وقىپ, جەڭىمپازدار قاتارىنان تابىلىپتى. بۇلار سياقتى كىتاپ دەسە, ىشكەن اسىن جەر­گە قوياتىن زيالى جاندار ونداپ ەمەس, مىڭداپ سانالادى. ال وقىرمانداردىڭ تالعامى جاعىنا كەلسەك, فانتاستيكالىق, كلاسسيكالىق جانە پسيحولوگيالىق باعىت­تاعى كىتاپتارعا سۇرانىس ارتقان. قازاق ادەبيەتىنەن اباي, الاش الىپتارى ءا.بوكەي­حانوۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ جانە م.اۋەزوۆ, ءى.ەسەن­بەرلين, ءا.نۇرپەيىسوۆ, م.ماقاتاەۆ, م.شا­حانوۆ, بۇعان قوسا, شەتەل ادەبيەتىنەن د.گرين, ا.چەحوۆ, ك.دويل, ە.حەمينگۋەي, تاعى باسقالاردىڭ شىعارمالارى ءاردايىم جۇرت قولىندا جۇرەتىنىن بىلدىك.

وقىرمانداردىڭ 36,7 پايىزى 15-21 جاس ارالىعىنداعى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلعان جاستار ەكەن. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەك دەيمىز. ءار ازامات جاسىنا نەمەسە تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان كىتاپحانانىڭ تۇتىنۋشىسى بولا الادى. كىتاپحانانىڭ قىزمەتىن پايدالانۋ ءۇشىن تىركەۋ بولىمىنەن وقىرمان بيلەتىن الۋ قاجەت. ول ءۇشىن قانداي دا ءبىر جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتى كورسەتۋى كەرەك. ك­ىتاپحاناعا جازىلۋ اۆتوماتتاندىرىلعان ءتار­تىپتە جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, تەڭد­ەسسىز شتريحكودىمەن بىرىڭعاي پلاس­تي­ك­الىق بيلەت بەرىلەدى. كوركەم ادەبيەتتى ۋاقىتشا پايدالانۋ ءۇشىن ۇيگە العىڭىز كەلسە, مىندەتتى تۇردە استانا قالاسىندا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلىمى بولۋى ءتيىس. ال قالعان قىزمەتتەر بارلىق وقىر­ماندارعا قول جەتىمدى. سونداي-اق, كىتاپ­حانا پايدالانۋشىلارعا قاشىقتىق تارتىبىندە قىزمەت كورسەتۋگە دە مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل ءۇشىن nabrk.kz: ەلەكتروندىق پورتالعا ءوتىنىم جاساپ, تىلەك ءبىلدىرۋشى اتى-ءجونىن, تۋعان جىلىن, ءبىلىمىن, وقۋ نەمەسە جۇمىس ورنىن, تۇرعىلىقتى مەكەن-جايىن, ەگەر مۇمكىندىگى بولسا, 3ح4 فوتوسۋرەتىن ە-كوشىرمەسى جانە ەلەكتروندى پوشتاسىن جولداسا بولعانى. سول كەزدە قازاقستاندىق ۇلتتىق ەلەكتروندىق كىتاپ­حا­ناسى پورتالىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاجەتتى ەڭبەكتى قاشىقتىقتان ءوتىنىم بەرۋشىنىڭ ەلەكتروندىق پوشتاسىنا جىبەرىپ وتىرادى.

سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار

عىلىم, سيرەك كىتاپتار مەن مانۋس­كريپ­تەر قىزمەتى – بۇل قۇندى باسىلىمدار جيىنتىعىنان تۇراتىن كىتاپحانا قورىنىڭ ەرەكشە بولىگى. نەگىزگى ماقساتى, ەلىمىزدىڭ مادەني جانە عىلىمي مۇراسىن ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ. قىزمەتتىڭ ۇيلەستىرەتىن ءىس-شارالارى – قولجازبا ماتەريالدارىن انىقتاۋ جانە زەرتتەۋ بويىنشا عىلىمي جۇمىستاردى اتقارۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, قوردا وقىرماندار زالى دا بار.

قازىرگى تاڭدا كىتاپحانا قورىندا VI-XX عاسىرلار ارالىعىندا جارىق كور­گەن 20 مىڭعا جۋىق سيرەك كىتاپتار مەن قولجاز­بالار جيناقتالعان. ونداي باسىلىم­دار قاتارىندا: مەديتسينا, ەكونوميكا, سايا­سات, ادەبيەت, تاعى باسقا سالالار بار. قازاق, ورىس, نەمىس, اراب,شاعاتاي,ورتا ءتۇ­رىك تىلىندە, فرانتسۋز, تاعى باسقا شەت ءتىل­دەرىندەگى سيرەك كىتاپتار مەن قول­جاز­بالار بىرەگەي مينياتيۋرا-كىتاپتار, ءبى­رە­گەي تۇپتەلگەن سيرەك كىتاپتار, اتلاستار, س­ۋ­رەتشىلەر البومدارى از ەمەس. قۇران توپ­تامالارى, اراب, لاتىن, شاعاتاي, تۇرىك تاڭبالارىمەن, كيريلليتسامەن جازىل­عان قازاق تىلىندەگى كىتاپتار مەن قولجاز­بالار, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1909 جىلى ج­ا­رىق كورگەن «40 مىسال» كىتابى مەن 1926 جىل­عى سۋرەتتى «ءالىپبيى», ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىنىڭ 1942 جانە 1945 جىلدارى جارىق كورگەن نۇسقالارى ساقتالعان. ايرىقشا قۇندى كىتاپتار مەن قولجازبالار قاتارىندا قۇران كارىمدى اتاۋ­عا بولادى. قولجازبا 799 جىلى قا­عاز­عا تۇسىرىلە باستاعان ەكەن. سونداي-اق بام­بۋك تاقتايشاعا جازىلعان ەجەلگى قىتاي قولجازباسى دا دەرەگى مول جادىگەر. كىتاپتى بەل­گىلى فلاماند سۋرەتشى سەر ەنتوني ۆانن دەيك بەزەندىرىپتى. بۇل دۇنيە جۇزىندەگى جال­عىز كىتاپ, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­ح­ا­ناسىنىڭ سيرەك جانە قولجازبالار قورىندا كىرشىكسىز قالپىندا ساقتاۋلى تۇر. جىبەك قول­جازباداعى «كونفۋتسي افوريزمدەرى», قازاق دياسپوراسىنىڭ بەلدى وكىلى حاسەن ورال­تايدىڭ 6441 قۇجاتتان تۇراتىن مۇرا­عاتى, اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ 876 قۇجا­تتان قۇرالعان مۇراعاتى دا ساقتاۋلى تۇر. ايتا بەرسەك, قۇندى جادىگەرلەرگە كەندە ەمەس ەكەنبىز.

لاتىن گرافيكاسىمەن باسىلعان قازاق كىتاپتارى توپتاماسىندا قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىلارى ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, جامبىل جاباەۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, تايىر جاروكوۆ, ت.ب. تۋىندىلارى اتاپ وتۋگە تۇ­رار­لىق. بۇل كىتاپتار مەن قولجازبالار ءوز زەرت­تەۋشىسىن كۇتىپ جاتقانى دا انىق. ەگەر زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزسەك ۇلت تاريحىنا ولجا سالار تىڭ دەرەكتەر اينالىمعا تۇسەرى ءسوزسىز. زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنا ءىلىپ, قۇپياسىنا ءۇڭىلۋ جايىن ۇيىمداستىرساق ۇتىلماس ەدىك. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستىڭ الدا اتقارىلاتىنىنا سەنىمىمىز مول. كەيبىر كىتاپتار ءوزىنىڭ زەرتتەۋشىلەرىن تاۋىپتى.

كىتاپ مۇراجايى

ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ون جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, كىتاپ مۇراجايى وقىرماندار ءۇشىن ەسىك اش­قان ەدى. بۇل جۇرتشىلىققا, ەلورداعا ات با­سىن تىرەگەن مەيماندارعا, ياعني ۇل­تى­­مىزدىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەنيەتىنىڭ فەنومەنى رەتىندە قىزمەت ەتە­دى. جي­ناق­تال­عان كىتاپ جانە وزگە دە قا­زى­نا­مىز­بەن تەرەڭ تانىسۋىنا مۇمكىندىك الادى.

مۇراجايدا سيرەك كىتاپ پەن قول­جاز­بالار, اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ كى­تاپ كوللەكتسياسى ورنالاسقان. ونى عالىم­نىڭ زايىبى زيا احمەتوۆا سىيعا تار­تقان ەكەن. بۇل ەلەۋلى ەڭبەكتەر ال­ما­تى­داعى كىتاپ مۋزەيىنەن, ۇلتتىق كى­تاپ­­حانادان جانە استاناداعى ۇلتتىق اكا­دەميالىق كىتاپحانا قورىنان الىنعان ءجا­دىگەرلەر. وسى جادىگەرلەردى 25 722-گە جۋىق ەلوردالىق تۇرعىندار مەن شەت­ەلدىك قوناقتار كەلىپ تاماشالاعان. كىتاپ­حا­نا مۋزەيىندەگى سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالاردى ۇستاپ كورۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. دەگەنمەن, كەلەشەكتە وقىرمان قاۋىمنىڭ قۇندى دەرەكتەرگە دەر كەزىندە قول جەتكىزۋى, ءارى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ ءۇشىن كىتاپ­حانادا سيرەك كىتاپتاردى تسيفرلاۋ ار­قى­لى پايدالانۋشىنىڭ سۇرانىستارىن قا­ناعاتتاندىرۋعا جانە سيرەك كىتاپتار قورلارىن ءداستۇرلى, ەلەكتروندى نۇسقالاردا ساقتاۋعا مۇمكىندىك بار بولىپ شىقتى.

«مۋزەي قۇرۋداعى ماقسات – قازاق تاريحىنا, مادەنيەتى مەن عىلىمىنا قاتىستى كونە قولجازبالاردى, سيرەك باسىلىمدار مەن اسا قۇندى ماعلۇماتتاردى قورعا جيناپ ساقتاۋ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ءارى كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ. بۇل جۇمىس الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. كىتاپ مۋزەيى – وتاندىق كىتاپ تاريحىن ءوز حالقىمىزعا دا, وزگە ەل ازاماتتارىنا دا جەتكىزۋگە باعىتتالعان», – دەي كەلىپ, كىتاپحانا باسشىسى: ءۇش بولىمنەن تۇراتىن, ياعني ءبىرىنشى ءبولىم – جازۋ تاريحىنا, ناقتىلاي تۇسسەك, تۇركى وركەنيەتى كۇلتەگىن جازۋلارىنان, ەكىنشى ءبولىم – يسلام وركەنيەتىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرى ءال-فارابي, ق.ا.ياساۋي, ج.بالاساعۇن, م.ح.دۋلاتي ەڭبەكتەرىنەن, ءۇشىنشى ءبولىم – قۇران جانە يسلام تۋرالى كىتاپتار توپتامالارىنان, ءتورتىنشى ءبولىم – قازاق ەلىندە جانە شەتەلدەردە جارىق كورگەن كىتاپتاردان, بەسىنشى ءبولىم – ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قورىنداعى سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالاردان تۇراتىنان ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار, كىتاپحانادا اتقارىلىپ جاتقان يگى شارالارعا دا جان-جاقتى توقتالىپ, تورتكۇل دۇنيە نازار اۋدارىپ وتىرعان ەكسپو-2017 كەزىندەگى كورسەتىلەتىن قىزمەتكە باسا كوڭىل ءبولىپ, ءبىراز جىلدان بەرى جۇيەلى جولعا قويىلعان «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» بويىنشا وسى جىلى «جىل كىتابى» رەتىندە مىنا ومىردەن ەرتە كەتكەن تالانت يەسى سۇلتانماحمۇت تو­راي­عىروۆ شىعارمالارى وقىتىلاتىنىن ال­عا تارتتى. كىتاپحانانىڭ رەداكتسيالىق-باس­پا جۇمىستارى بويىنشا شىعارىلىپ جات­قان كورسەتكىشتەرگە, رۋحاني ورتالىق­تىڭ تىرلىك-تىنىسىن جۇرتقا جەتكىزەتىن ار­نايى جا­رىق كورىپ وتىرعان جۋرنال, وندا باس­ىل­عان ماتەريالدار تۋرالى دا مولىنان ءما­لىمەت بەردى.

«قۇندى تارتۋ» زالى جانە «جولداسبەكوۆتىڭ كىتاپ كوللەكتسياسى»

«قۇندى تارتۋ» زالى 2015 جىلدىڭ قاراشاسىندا اشىلىپتى. بۇل «قۇندى تارتۋ» اكتسياسى اياسىندا جۇزەگە اسىپ, كىتاپحانا قورىن مولايتۋعا قوسقان ۇلەستىڭ ناتيجەسىندە جاساقتالىپتى. الەمدىك تاريح پەن فيلوسوفيانى, ەكونوميكا مەن ساياساتتى, ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتى, تۇركىتانۋ جانە ونەرتانۋ تۋرالى سيرەك باسىلىمدار قاتارىنداعى ەكسكليۋزيۆتى كىتاپتار ەرەكشە نازار اۋدارادى. ءتىپتى, ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلارداعى قۇندىلىقتار دا از ەمەس. كەيبىر كىتاپتاردىڭ بەزەندىرىلۋى بويىنشا سيرەك رەپرينتتى, از تارالىمدى پوليگرافيالىق جاعىنان ورىندالۋى كەرەمەت ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. كىتاپ تۇپتەۋ ونەرىنىڭ دە ەرەكشە بولعانىن اڭعاراسىڭ. اسىرەسە, كاتالوگتاعى سيرەك كىتاپتار 799 جىلدان باستاپ ءبىر اۋلەتتىڭ ۇرىمبۇتاعىنىڭ باستاماسىمەن قاعاز بەتىنە ءداستۇرلى تۇردە ءتۇسىرىلىپ كەلگەن «قۇران تاپسىرلەرى», ياعني ەجەلگى قۇران ءتۇ­سىنىكتەمەسى; دجون راشۋوتتىڭ تاريحي توپ­تاماسىنان 1686 جىلى جاريالانعان 10 شەجىرەنىڭ ءبىرى; 1735 جىلى پاريجدە با­سىلعان قىتاي, يران, ءۇندىستان جانە جا­پونيا تۇپنۇسقا تۇرلەرىندە جيناقتالعان قىتاي سۋرەتتەرى دە تارتىمدى. سول سەكىلدى «جيۆوپيسنوە پۋتەشەستۆيە پو ازي» بىرەگەي باسىلىم; بروكگاۋز بەن ەفرونىڭ (1890-1901) ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى, ونىڭ 82 تومى مەن 4 قوسىمشاسى ەرەكشە ەستە قالادى. ءتورت كەرەگەدە تىرەلىپ تۇرعان كى­تاپ­تار مەن قولجازبالارعا ۇڭىلسەڭ ادامزات وتكەن قيلى كەزەڭدەردى, سونى تاسقا باسىپ ارتىنا قالدىرعان ساردار ساڭلاقتاردى تانىپ بىلەسىڭ. بۇل نەتكەن جانكەشتى ەڭبەك دەمەسكە شاراڭ جوق.

«قۇندى تارتۋ» زالىنىڭ بارلىق قورى  5511 اتاۋدان تۇرسا, وندا 5927 جادىگەر ورىن العان. 5619 كىتاپتىڭ – 300-ءى قازاق, 4513-ءى – ورىس, 1114-ءى شەت تىلدەرىندە ەكەن. مۇنىڭ ءبارى ۇلت قۇندىلىعىنا قوسىلعان مۇرا دەپ بىلەمىز.

ال كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاق عىلىمىندا وزىندىك ورنى بار وقىمىستى مىرزاتاي جولداس­بە­كوۆتىڭ زالىنداعى دۇنيەلەر بۇگىنگى ۇر­پاق وقىپ ويلاناتىن, كەلەر ۇرپاق ۇلت جاقسىلارىمەن ديدارلاستىراتىن قۇن­دى­لىق ەكەنى ءسوزسىز. 415 مەموريالدىق ەكس­پو­ناتتاردىڭ قاتارىندا تاعىلىم الار كادەسىيلار, پورترەتتەر, ديپلومدار, سەرتيفيكاتتار, مونەتالار بولسا, 908 اۋديو, بەينەماتەريالدار, كۇيتاباقتار مەن كونە بۇيىمدار ەرەكشە ەستە قالادى. 609 مەرزىمدىك باسىلىمدى قوسقاندا 9426 (8162 اتالىم) كىتاپ, وزگە دە زاتتار كىتاپحانا قورىنا قوسىلىپتى. ءبىز ارداقتى ازاماتتىڭ وسى ەڭبەكتەرىن ءبىر­نەشە كۇن بويى قاراپ شىققاندا, الەم ءور­كە­نيەتىندە وزىندىك ورنى بار الۋان ءتۇرلى ءدۇ­نيەلەرىمەن قاۋىشقانداي بولدىق. ءاسى­رەسە, تۇركى دۇنيەسىنە, قىتاي تاريحىنا, مۇسىلمان, اراب الەمىنە قاتىستى نەبىر سيرەك كىتاپتار ءوز زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ جات­قانى انىق. ۇلتىمىزدىڭ باي قازىناسى سانالاتىن 100 تومدىق «بابالار ءسوزى», 100 تومدىق شەتەل ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ تۋىندىلارى, ەنتسيكلوپەديالار, س.سولو­ۆ­ەۆ­تىڭ 15 كىتاپتان تۇراتىن 29 تو­مى, قازاق ادەبيەتىنىڭ, عىلىمىنىڭ اي­تۋل­ى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارى – قاي-قاي­سى­سىنا ۇڭىلسەڭ, الىپتاردان باستاپ بۇگىنگى جاس تالانتتارعا دەيىنگى شوعىر-شوعىر ۇرپاقپەن تابىساسىڭ.

اسىرەسە, قولتاڭبالار بولىمىندەگى كىتاپتاردى قاراپ وتىرساڭ, ۇلىلاردىڭ ىزەتتى سوزىنە, كىشىلىگى مەن كىسىلىگىنە باس يەسىڭ. مىسالى, 1955 جىلى جارىق كورگەن 6 تومدىعىنىڭ 3-ءشى تومىنا ۇلت جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ: «ىنىشەك مىرزاتايعا!» دەپ ەكى سوزبەن ءىلتيپات تانىتىپ, قولىن قويسا, تاعى ءبىر ارداقتىمىز ءابدىلدا تاجىباەۆ: «ءوزىمنىڭ وزەگىمنەن شىققانداي مىرزاتايىما! – اعاڭ ءابدىلدا» دەپ جازىپتى. سول سەكىلدى دراماتۋرگ شاحمات حۇساينوۆ ء(وز جازۋى) 1961 جىلعى كىتابىنا «ەرىك وزىڭدە, تەك جۇرەگىڭىز ءبىلسىن. وقىپ شىق. سىنا, پىكىر ايت, اعاڭىز» دەسە, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ «اقىلدى, ويلى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى مىرزاتايدىڭ ماعان ەڭ قىمبات قاسيەتى – ادەبيەتشىلدىگى. ول ناعىز قالامگەر. ءسوز ونەرىنىڭ ءوز ادامى», دەپ جازعانى دا عالىمعا بەرگەن اقيقات باعا ەكەنى انىق. تاعى ءبىر قولتاڭبانى 1964 جىلى مىرزاعاڭ ءوزى قالدىرعان ەكەن. وقىپ كورەلىك. «ءمارياش! 8-مارت – حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءومىرىڭنىڭ ۇزاق, ەڭبەگىڭنىڭ ءونىمدى, اركەز باللار ء(وز جازۋى) دەنى ساۋ بولۋىن تىلەيمىن», دەيدى. بۇدان اڭعارارىمىز, ەگەر ول تۇستا گۇل سىيلاسا, مىناداي تاعىلىمدى ءسوز كەيىنگى ۇرپاققا قالار ما ەدى؟ كىتاپتىڭ قۇندىلىعى دەگەن وسى بولسا كەرەك.

جالپى, ۇلتتىق كىتاپحانا – ۇلت باي­لىعى. وسى ارادا مىنا ءبىر بايلامدى دا ورتاعا سالا كەتسەك دەيمىز. الداعى ۋاقىت­تا ءبىراز ۇلت جاقسىلارىنىڭ كىتاپ­تا­رى ۇلتتىق كىتاپحانادان ورىن الا­دى ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا قازىردىڭ ءوزىن­دە اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىستىڭ جيعان ەڭبەكتەرى الماتىدان جەتكىزىلىپتى. شى­نىندا, وسى سەكىلدى قازاق­تىڭ قالامگەر­لەرى مەن عالىمدارىنىڭ باي مۇراسىنا جا­ناشىرلىق تانىتا الساق, بار­شىلىق. كەيبىر جەكە تۇلعالاردىڭ كىتاپ­حانالارى وڭىرلەرگە «جول تارتىپ» جاتىر. سونىڭ قاتارىندا قازاق ولەڭىن اقىلمەن ۇشتاس­تىرىپ, فيلوسوفيالىق يىرىمدەرمەن اس­تاس­تىرعان قادىر مىر­زا­ليەۆ­تىڭ باي كى­تاپحاناسى جايىقتىڭ جاعاسىنا, ورال قالاسىنا ورىن تەپتى. بۇل دا كەرەك شىعار. دەگەنمەن, ازات ەلدىڭ رۋحاني بايلىعى سانالاتىن مۇنداي قۇندىلىقتاردى ءبىر ور­تالىققا جيناستىرىپ, كەلىستى عي­ما­راتقا ورنالاستىرا الساق, بەرەكە-ءبىر­لىك­كە ۇيىتقى, زەرتتەپ, زەردەلەۋگە دە وڭاي بولارى حاق. كىتاپحانالارداعى مۇرانىڭ ۇستىنە قوسا بەرۋ – ءبىر كەزدەرى كوبەيىپ كەتىپ, ەلەۋسىزدىككە ۇرىنباي ما, عيمارات تارلىق ەتپەي مە دەگەن وي مازالايدى. مۇنى كەلەشەكتە جۇرت بولىپ جۇمىلىپ شەشىپ جاتساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولادى. ال اڭگىمەنىڭ نەگىزگى جەلىسىن قۇراعان ۇلتتىق كىتاپحاناداعى قۇندىلىقتاردىڭ قازىرگى ساقتالۋى مەن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارى ەل كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. ءبىز ونىڭ كەيبىر تۇستارىن عانا اتاپ وتتىك. كەلەشەكتە ءار سالا بويىنشا تانىستىرىپ وتىرساق, تاعىلىمدى ءىس بولارى ءسوزسىز.

سۇلەيمەن مامەت,

«ەگەمەن قازاقستان»