– دانيار مالىك ۇلى, ءوزارا اڭگىمەمىزدى اسكەري پوليتسيا قىزمەتىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساۋدان باستاساق.
– اسكەري پوليتسيا ەلباسىنىڭ 1997 جىلدىڭ 22 ساۋىرىندەگى «قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ شارالارى تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس قۇرىلدى. بۇدان كەيىن پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى جانە قورعانىسى تۋرالى» زاڭنىڭ 10-بابىنا تولىقتىرۋ ەنگىزىلىپ, اسكەري پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى, مارتەبەسى مەن ماقساتى ايقىندالدى. ال 2005 جىلدىڭ 21 اقپانىندا «اسكەري پوليتسيا ورگاندارى تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداندى.
جالپى العاندا, اسكەري پوليتسيا قىزمەتى قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ بارلىق اسكەري بولىمدەرىندەگى اسكەري قىزمەتشىلەر جاساۋى مۇمكىن قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋ, گارنيزونداردا, اسكەري قۇرىلىمدار مەن ءاسكەريلەردىڭ وتباسى ورنالاسقان جەردە ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, اسكەري اۆتوموبيل تەحنيكاسىن زاڭدى پايدالانۋعا بەرۋ مەن ءارى ساپالى ۇيىمداستىرىلۋىن قاداعالاۋ باعىتتارى بويىنشا قىزمەت ەتەدى. اسكەري پوليتسيا الەمنىڭ 40-تان استام ەلىندە جاساقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, قىتاي جانە تمد مەملەكەتتەرى بار.
– اسكەري ۇجىمداردا ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ورىن الىپ جاتادى. مۇنداي جاعدايلاردىڭ تۋىندا-
ۋىنا نەندەي سەبەپتەر اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟
– جالپى, اسكەري سالا قاتاڭ ءتارتىپتى ۇستانۋى ءتيىس. اسكەر الەۋەتى ونىڭ ءتارتىبىنە بايلانىستى ايقىندالادى. مەملەكەت ءۇشىن ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەن ارتىق مىندەت جوق. بۇل ءمىندەتتى ءتىكەلەي اتقاراتىن – اسكەري سالا قىزمەتكەرلەرى. سوندىقتان دا اسكەري ورتادا ءتارتىپتىڭ قاتاڭ ساقتالۋى وتە ماڭىزدى.
ارينە, اسكەري بولىمدەردى تەحنيكا قۇرالدارى ەمەس, ادامدار باسقارىپ وتىر. باسشىلىقتاعى وسى ازاماتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنە بايلانىستى ۇجىمدار ءارتۇرلى دەڭگەيدە قالىپتاسادى. ءماسەلەن, ءبىر جەردە جاعداي قالىپتى بولسا, ال ەكىنشى ءبىر جەرلەردە ءتارتىپ دەڭگەيى تومەندەۋ بولىپ جاتادى. ال وسى تىزگىنى بوس ۇجىمداردا, باقىلاۋى ناشار اسكەري قۇرىلىمداردا قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەر بولماي تۇرمايدى. قىسقاسى, اسكەري سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىنىڭ باستى سەبەبى – ءتارتىپتىڭ ناشارلىعى.
پاتريوتيزم رۋحىنداعى اڭگىمەلەر ۇدايى ايتىلىپ, ۇزدىكتەر ارەكەتى ءۇلگى رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىراتىن ورتادا كەلەڭسىز كورىنىستەر از بولادى. ءبىز قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ باعىتىنداعى ءتيىستى شارالارعا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, ورىن العان جونسىزدىكتەردى اسكەري ۇجىمداردا تالقىلاۋدىڭ ماڭىزى زور. ءماسەلەن, ەمدەلۋ ورنىندا جاتقان ەكى سارباز ءوزارا كيكىلجىڭگە كەلىپ, جۇدىرىقتاسىپ قالادى. وسىعان بايلانىستى ءبىز قارۋلى كۇشتەردىڭ ىشكى قىزمەت جارعىسىنىڭ 12 جانە 15-باپتارى بو-
يىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعادىق. قارۋلاسىن قاساقانا ۇرعان ساربازدىڭ ءىسى الماتى گارنيزونىنىڭ كوشپەلى سوت وتىرىسىندا قارالدى. سوت ءىسى اسكەري ءبولىمدە وتكىزىلدى. مۇنداعى ماقسات زاڭعا قايشى قادامعا بارعان ازاماتتىڭ كىناسىن ءوزىنىڭ جەكە قۇرامى, قارۋلاس دوستارىنىڭ الدىندا مويىنداتۋ, سونداي-اق, وزگە دە ساربازدارعا ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتىڭ زاڭمەن قۋدالا-
ناتىنىن ۇقتىرۋ ەدى.
مۇنداي شارالار ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتپەي قويمايدى. ناتيجەسىندە, كەلەڭسىزدىك اتاۋلى ساپ تىيىلىپ, ءتارتىپ كۇشەيەدى. قاي ورتادا بولسا دا وسىنداي الدىن الۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.
– ءوز وتانىنا ادال قىزمەت ەتۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى. بۇل ابىرويلى مىندەتتىڭ ءمان-ماڭىزىن جاستارعا ءتۇسىندىرۋ كۇن ءتارتىبىنەن ءتۇسپەۋى ءتيىس. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا, ەلىن سۇيۋگە ءتاربيەلەۋ ءۇشىن قانداي ءماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك؟
– قازاقتىڭ ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان تالانتتى جازۋشىسى باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ «وتان دەگەن ءبىر-اق ءسوز. بىراق وسى ءبىر ءسوزدىڭ ماعىناسىنا تەڭ كەلەر ەشبىر ءسوز جوق», دەگەن ءسوزى بار. مىنە, وسى ءبىر اۋىز سوزدەن-اق وتاننىڭ قادىر-قاسيەتىن اڭعارۋعا بولادى.
ناعىز پاتريوت ءوزىنىڭ ىسىمەن, ۇلگى بولارلىق ارەكەتىمەن كورىنە بىلەدى. ءبىز جاستاردى وتانشىلدىققا ءتاربيەلەگەندە ەلدى تەك قارۋمەن عانا ەمەس, اقىلمەن دە قورعاۋ كەرەكتىگىن ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت. وتان قورعاۋ جولىندا قۇربان بولعان باتىر, ەرجۇرەك اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىكتەرىن, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋى, ءوسىپ-وركەندەۋى جولىندا تەرىن توگە ەڭبەك ەتكەن تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەگىن ۇلگى ەتىپ, ناسيحاتتاپ, ارداقتاعانىمىز ابزال.
ناعىز وتانسۇيگىش ازامات قانا ەرجۇرەك سارباز بولا الادى. سوندىقتان ءاربىر ازامات قازاقستاندىق پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەنۋى ءتيىس. وسى ورايدا اسكەري ورتا ءپاتريوتيزمدى ادام بويىنا سىڭىرۋدە ۇلكەن ۇلەس قوساتىن سالا ەكەنىن قاپەردەن شىعارماعانىمىز ءجون. سول ءۇشىن دە اسكەري ۇجىمداردا پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ءىسىن باستى نا-
زاردا ۇستاۋ ماڭىزدى.
– ەلباسى ۇسىنعان «مۇلدەم ءتوزبەۋشىلىك» قاعيداتى بويىنشا ءسىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا قوعامدا قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا مۇلدەم ءتوزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋ مىندەتى قو-
يىلدى. ەلباسى وسى جولداۋىندا «دامىعان قوعام بارلىق جەردە ءتارتىپ پەن رەتتىلىك ورناتۋدان, جايلى پودەزدەن, جيناقى اۋلادان, تازا كوشەدەن جانە جارقىن ءجۇزدى ادامداردان باستالادى. ءبىز ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن, بۇزاقىلىقپەن, مادەنيەتسىزدىكپەن ىمىراعا كەلمەۋىمىز كەرەك, ويتكەنى, وسىنىڭ ءوزى قوعام تىنىشتىعىن بۇزادى, ءومىردىڭ ساپاسىنا سەلكەۋ تۇسىرەدى. ءتارتىپسىزدىك پەن بەتىمەن كەتۋشىلىك ەلەۋلى قىلمىستارعا جول اشادى», – دەگەن بولاتىن.
وسىعان بايلانىستى, اسكەري پوليتسيا ءبولىمى ارقىلى جۇرگىزىلگەن پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ ءناتيجەسىندە «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىققا قاراستى اسكەري بولىمدەر بويىنشا وتكەن 3 اي مەرزىم ۋاقىت ارالىعىندا «مۇلدەم ءتوزبەۋشىلىك» قاعيداتىنا قاتىستى بارلىعى – 11, ال 2016 جىل بويىنشا 34 قۇقىق بۇزۋشىلىق دەرەكتەرى انىقتالىپ, كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلدى.
بۇدان بولەك, زاڭعا قايشى ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان «قۇقىق اپتاسى» پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالارى اياسىندا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» اكتسياسى ۇنەمى ۇيىمداستىرىلىپ وتىرادى. سونداي-اق, وتكەن جىلى بىزگە 334 حابارلاما ءتۇستى. ولاردىڭ بارلىعىنا قاتىستى جەدەل ارەكەت ەتىپ, انىقتاۋ شارالارىن جۇرگىزدىك. اتقارىلعان شارالار ناتيجەسىندە 223 حابارلاما بويىنشا اقپارات راستالمادى, 34 حابارلاما بويىنشا سوتالدى شارالارى ءجۇرگىزىلدى, 66 حابارلاما باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە جولداندى, 17 ءىس بويىنشا اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى.
ال 2017 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 84 حابارلامانى تەكسەردىك. ولاردىڭ 3-ەۋى بويىنشا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق دەرەكتەرى راستالىپ, كىنالى دەپ تابىلعاندار جازاعا تارتىلدى.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى