ولاي دەيتىنىم, مۇندا ايتىلعان وي-پىكىرلەر مەن بولاشاق تۋرالى تولعامدار ءبۇكىل قوعامىمىزدىڭ كەلەشەكتە قاي باعىتتا دامۋى قاجەتتىگىن انىق تا ناقتى كورسەتە الاتىن جانە سونى نەگىزدەي الاتىن تۇجىرىمدارعا تولى. ال ەل بولاشاعىنا نەمقۇرايلى قاراي المايتىن ءاربىر ادامدى بۇل تۇجىرىمدار مەن تولعامدار نەبىر تەرەڭ ويلارعا جەتەلەيدى, قوعامدا ورىن الىپ جۇرگەن كەلەڭسىز ءمان-جايلاردىڭ ءتۇپ تامىرى تەرەڭدەي بەرسە, ەگەر ولاردى جويۋعا تياناقتى شارالار قولدانىلماسا, ەلدى ايىقپاس اۋرۋعا شالدىقتىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى.
سولاردىڭ ءبىرازىنا توقتالا كەتۋ ءجون شىعار.
الدىڭعى بۋىن اعا-اپالارىمىز جاقسى بىلەدى, نارىق داۋىرىنە اياق باسا باستاعان العاشقى جىلدارى تەلەديداردان ءبىر جارناما ءجيى-ءجيى كورسەتىلەتىن. وندا, ءتىلى ەندى عانا شىققان ءبۇلدىرشىن بەسىگىن ۇستاپ تۇرىپ, «وسكەندە مەن ميلليونەر بولامىن!» دەپ جار سالاتىن. مىنە, سول جاس سابيلەر قازىر وتىزدان اسقان سوقتالداي جىگىت بولدى. بارلىعى ءبىردەي ميلليونەر بولا الماسا دا, كوپشىلىگى تۇرمىس-جاعدايىن جوندەپ الىپ, ەندى قوعام ءىستەرىنە دە بەلسەنە ارالاسا باستادى. ال ەندى وسى ازاماتتاردىڭ بارلىعىنىڭ رۋحاني وي-دەڭگەيى وزدەرىنىڭ جاسىنا سايكەس ءوستى مە؟ وسكەن جوق! ونى ءبىز كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز.
مۇمكىن كۇندە كورىپ جۇرگەن سوڭ, كوزىمىز دە ۇيرەنىپ كەتكەن شىعار, دەگەنمەن, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلسە دە ادامگەرشىلىك پەن باۋىرمالدىق قاسيەتىن جوعالتپاعان, ءۇلكەنگە ىزەت, كىشىگە قۇرمەت كورسەتە بىلگەن, جان ءدۇنيەسى مەيىرىم مەن ىزگىلىككە تولى قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق كودى (مەن وسى ءسوزدى «ۇلتتىق تەكتىلىگى» دەپ تە ايتار ەدىم) نەگە تەرىس ءوزگەرىپ كەلە جاتىر؟
اشتىق پەن جالاڭاشتىقتى دا, سۇراپىل سوعىس قاسىرەتىن دە باستان كەشىرگەن, ىشەر اس پەن كيەر كيىمگە جارىماي, نەبىر ءومىر قيىندىقتارىن كورگەن الدىڭعى بۋىن ءۇلكەندەرىمىز, جوعارىدا مەن ايتقان ىزگى قاسيەتتەردى بويىندا بەكەم ۇستاپ, تەكتىلىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەي, ومىردەن ءوتىپ جاتىر.
ال ەندى مۇنداي قيىندىقتاردان بەيحابار, قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مىنا بەيبىت زاماندا دۇنيەگە كەلگەن, تاماعى توق, كويلەگى كوك, جاقسى مەن جاماننىڭ ايىرماشىلىعىن وقىپ تا, توقىپ تا شارتاراپتان ءبىلىپ وتىرعان قازىرگى بۋىننىڭ بويىندا ىزگى تەكتىلىك قاسيەتتەر نەگە ازايىپ بارادى؟
وسىنداي رۋحاني ازۋدان ارىلۋدىڭ جولى قانداي؟
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپتى مەن ەلباسىنىڭ وسى ەڭبەگىنەن تاۋىپ وتىرمىن. سوڭعى كەزدەرى قوعامدا كوتەرىلەتىن ءماسەلەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاي-كۇيى, تۇرمىس-تىرشىلىگى بولىپ كەلدى. ونىڭ دا ءوز سەبەپتەرى جوق ەمەس. ال ەندى, رۋحاني جاعدايىمىز تۋرالى, ونى جاڭعىرتۋدىڭ باعىت-باعدارلارى تۋرالى ايتقان ەلباسىنىڭ ءوز تولعامدارى ءبۇكىل قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. جاڭا تاريحي كەزەڭدە, كۇللى جەر جۇزىندە ورىن الىپ جاتقان وزگەرىستەردى تەرەڭ سارالاي كەلە, مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا بۇل سۇراقتارداعى ءوز ۇستانىمدارىن ايقىندادى.
ەلباسى تولعامدارى مەن تۇجىرىمدارى مەنىڭ كوزقاراستارىما دا ۇلكەن اسەر ەتتى. سولاردىڭ ىشىندە, بۇرىن ءبىز ءجيى ايتا بەر-
مەيتىن ۇلتتىق بولمىس, ۇلتتىق سانا-سەزىم ءجانە ءوزىم العاش رەت ەستىگەن «ۇلتتىق كود» دەگەن قاسيەتتى تۇسىنىكتەر قوعام دامۋىنا قالاي اسەر ەتە الاتىندىعىنا جاڭا قىرىنان كوز تاستادىم. وسىنى ۇعىنعاندىقتان, ۇلتتىق كودتى ساقتاي ءبىلۋدى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى دەگەن ەلباسى تۇجىرىمىن قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى ەندى مەن ءبىزدىڭ ەڭ باستى ءمىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى دەر ەدىم.
وتكەن جىلعى دەمالىسىمدا جول ءتۇسىپ, ءبىر-ەكى كۇن گروزنىي قالاسىندا بولدىم. سوندا كەزدەسكەن ءاربىر چەشەن ازاماتىنىڭ قازاق ەلىن, قازاق ۇلتى مەن قازاق حالقىن قانداي جوعارى باعالايتىنىن كورىپ, كەرەمەت اسەر الدىم. ءوز ۇلتىم ءۇشىن سوندا بو-
يىمدى كەرەمەت ماقتانىش كەرنەدى. سوناۋ ءبىر زۇلمات جىلدارى چەشەن ۇلتىنىڭ تاعدىرىندا قازاق حالقى قانداي ماڭىزدى ءرول اتقارعانى تاريحتان بەلگىلى.
نە كورمەدى ءور مىنەزدى بۇل حالىق؟ ەل امان, جۇرت تىنىش دەپ كەلگەن كەڭەس ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندەگى ادىلەتسىز سوعىستىڭ ءوزى چەشەندەرگە قانشاما قايعى-قاسىرەت اكەلدى. قانشاما وتباسىنىڭ تاعدىرى تالقان بولىپ, نەشەمە شاڭىراقتىڭ توبەسى ورتاسىنا ءتۇستى. وسىعان قاراماستان, بۇكىل چەشەنستان بويىنشا بىردە-ءبىر جەتىم بالالار ءۇيى, بىردە-ءبىر تاستاندى قارتتار ءۇيى جوق ەكەندىگىن سىزدەر بىلەسىزدەر مە؟ سەبەبى, ولاردا مۇنداي تۇسىنىك تە جوق, تۋعان ءسابيىن اقشاعا ساتۋ, ءتىپتى ودان سوراقىسى كوشەگە, اجەتحاناعا تاستاۋ, نەمەسە اتا-اناسىن دالاعا قۋىپ ءجىبەرۋ دەگەن نارسە ولاردىڭ ويىنا دا كىرىپ شىقپايدى. ەگەر مۇنداي ارەكەت بايقالسا, وندا ول ولىمنەن دە جامان ماسقارا ەكەندىگى ءاربىر چەشەننىڭ جادىندا.
بىزدە دە سولاي ەمەس پە ەدى, ەندى قايدا بارا جاتىرمىز؟
ەگەر رۋحاني جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايتىنىن ەلباسى ءدوپ باسىپ ەسىمىزگە سالىپ وتىرعان جوق پا؟
وسىدان جيىرما-وتىز جىل بۇرىن نەكەدە تۇرعان وتباسىنىڭ بۇزىلۋى 10-15 پايىزداي عانا بولاتىن, قازىر ەلىمىزدە بۇل كەلەڭسىز كورسەتكىش 40 پايىزعا جاقىندادى, ياعني ءاربىر ەكى وتباسىنىڭ بىرەۋىندە ەرلى-زايىپتىلار اجىراسۋعا كەلە جاتقان ءۇردىس بايقالۋدا. بۇل جاعداي بالا تاربيەسىنە قانداي تەرىس اسەر ەتەتىنىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار.
ەلباسى ەڭبەگىندە بولاشاققا دەگەن سەنىم تۋرالى باسا ايتىلادى. ال مەملەكەتتىڭ ءوزى كىشىگىرىم وتباسىلاردان تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر شاڭىراقتاردان نەگىزى مىقتى مەملەكەت قالىپتاسا الا ما, وسى جاي ءبىزدى مىقتى ويلاندىرۋى كەرەك.
رۋحاني جاڭعىرۋدى باعدار ەتىپ ۇستانعاندا ءبىزدىڭ قوعامعا ەڭ ءبىرىنشى قاجەت قۇندىلىق – ول تاربيە ماسەلەسى دەر ەدىم. ويتكەنى, قوعامىمىزدى تاربيەسىزدىك ماسەلەسى دە اياقتان شالا باستادى. وقۋ-سىزۋدى بىلەتىن, وزىق اقپاراتتىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن, سويتە تۇرا, تاربيەدەن جۇرداي, قاي جاعدايدا بولسا دا تەك جەكە باسىنىڭ پايداسىن ەڭ ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن جاستار كوبەيدى. وسىدان قورقۋ كەرەك.
وسىنى ويلاعاندا, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مىنا ءسوز-
دەرى ەسكە تۇسەدى: «جاۋدان دا, داۋدان دا قورىقپاعان قازاق ەدىم, ەندى قورقىنىشىم كوبەيىپ ءجۇر. بالالارىن بەسىككە بولەمەگەن, بەسىگى جوق ەلدەن قورقامىن. ەكىنشى – نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتىپ بەرەتىن اتا-اجەنىڭ ازايۋى-
نان قورقامىن. ءۇشىنشى – ءدامدى-ءداستۇردى سىيلامايتىن بالالار ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ قولىنا قىلىش بەرسە, كىمدى بولسا دا شاۋىپ تاستاۋعا دايار. قولىنا كىتاپ المايدى.ءۇيرەنىپ جاتقان بالا جوق. ۇيرەتىپ جاتقان اكە, انا جوق!».
ەلباسى باعدارىندا بۇل ماسەلە دە قامتىلعان. كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرىنە, وسكەن اۋىلى مەن قالاسىنا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىكتەن جۇرداي, اقشا ءۇشىن وزگە ەلگە كەتىپ, قولىنا قارۋ الىپ, كىسى ءولتىرىپ, قانشا قازاقتىڭ بالاسى ءجۇر. ءوز ەلىندە ءجۇرىپ-اق, پايدا تابۋ ءۇشىن قولدارىن قانعا بىلعاپ جاتقاندارى قانشاما.
بەسىگىن تەربەتكەن اناسىنان باستاپ, ءتاي-تايىنەن جاقسى وسيەتتەرىن ساناسىنا سىڭىرگەن اكەسىنەن جالعاستىرىپ, وسكەن ورتاسىنان ۇلتىنىڭ تەكتى قاسيەتتەرىن بويىنا جيناپ, دۇرىس تاربيە العان بالا, ارينە, مۇنداي جات قىلىقتارعا جولاماي وسەدى. سوندىقتان, تاربيە ماسەلەسى قوعامىمىزدا قايتا كوتەرىلۋى كەرەك. تەك سوندا عانا ءبىز بۇگىنگى زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەيتىن باتىستىق جاڭعىرۋ ۇلگىسىن اينالىپ وتە الامىز جانە سول جات ۇلگىدەگىلەردەن ورەمىز دە, سانامىز دا بيىك بولادى. ناعىز تاربيەنىڭ جارقىن ۇلگىلەرىن ءتول تاريحىمىزدان, بابالارىمىزدىڭ ءومىر سالتىنان كورە الاتىنىمىزدى ەلباسى ەسىمىزگە سالىپ وتىر. بار ماسەلە ەندى وزىمىزدە, نۇسقاعان باعداردى ۇستانا الاتىن ءوز سانامىزدا.
عالامتوردى تەرەڭىرەك زەردەلەسەڭىز, ەلباسىنىڭ بۇل سوزدەرىن ۇلتشىلدىقپەن تەڭەستىرىپ جاتقان ساۋەگەي ساياساتشىلاردى دا كورەسىز. وسىنداي تەرىس پىكىرلەردىڭ تۋىندايتىنىن سەزگەن دە بولار, اتالعان ەڭبەگىندە ەلباسى: «رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق سانانىڭ ءتۇرلى پوليۋستەرىن قيىننان قيىستىرىپ, جاراستىرا الاتىن قۇدىرەتىمەن ماڭىزدى», دەپ كورسەتكەن. راسىندا دا, ۇلتشىلدىق دەگەن ۇعىمعا ءبىز تەك سوناۋ كەڭەس ءداۋىرى پسيحولوگياسىمەن عانا ەمەس, ونىڭ ءتۇرلى قىرىن كورسەتە الاتىن جاڭاشا كوزقاراسپەن دە قاراي الۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. كەزىندە عۇلاما جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ بۇل تۋرالى: «بۇگىن ۇلتشىلدىقپەن كۇرەس بولىپ جاتىر. ەرتەڭ ۇلتسىزدىقپەن كۇرەسەمىز!» دەگەن ەكەن. سول ايتىلعان ۇلتسىزدىقتىڭ نەگە اكەلەتىنىن قازىرگى زامان ءوزى كورسەتىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ بۇل ەڭبەگىنەن تۋىندايتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ول تاربيەنى بىلىممەن ۇشتاستىرۋ ماسەلەسى. ءبىز سوڭعى كەزدە بىلىمگە نەعۇرلىم كوپ كوڭىل بولە وتىرىپ, سالت-داستۇرلەرىمىز ارقىلى بويعا سىڭىرىلەتىن ۇلتتىق تاربيەمەن قابىسپايتىن, جالاڭ ءبىلىمنىڭ قوعامعا پايداسى شامالى ەكەندىگىنە ءتيىستى كوڭىل ءبولىپ تە جۇرگەن جوقپىز. ءوز ەلىمىزدە بولسىن, شەتەلدە بولسىن, تەرەڭ ءبىلىم الىپ, سول ءبىلىمىن تۋعان ەلىنىڭ جاڭعىرۋىنا ەمەس, سول ءوزى ۋاقىتشا قارنى تويعان جات ەلدىڭ مۇددەسىنە جۇمساعىسى كەلەتىن ءبىلىمدار جاستار دا از ەمەس. سوندىقتان دا بولار, ەلباسى ءوز ەڭبەگىندە «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن حالىق ناقىلىنا دا توقتالىپ, وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتىڭ قىر-سىرىن جىكتەيدى.
ءبىر قۋانتاتىنى, قازاق حالقى ءۇشىن «تەكتىلىك» دەگەن جاي ءسوز ەمەس, ونىڭ نەگىزىندە بابالارىمىزدان بىزگە ميراس بولىپ جەتكەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردىڭ جيىنتىعى بار, بىزدە وسى قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرۋگە تالپىناتىن جاستار دا كوپ. ەلباسىنىڭ اتالعان تاريحي ەڭبەگى زامانداستارىمىز ءۇشىن دە, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى – جاستار ءۇشىن دە ىزگىلىككە تولى رۋحاني جاڭعىرۋعا جەتەلەيتىن باعدار بولاتىندىعىنا سەنىمدىمىن.
بەكتاس بەكنازاروۆ,
پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى