سانانى جاڭعىرتۋ – ۇلتتى جانە تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ

وتىرىستى ءماجىلىس دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى سايلاۋالدى باع­دارلاماسىنىڭ «بىرلىك پەن كەلى­سىم» باعىتىنىڭ كۋراتورى ءماۋ­لەن اشىمباەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. شاراعا اقپارات جانە كوم­مۋني­كاتسيا­لار ءمينيسترى د.اباەۆ, مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى ا.رايىمقۇلوۆا, پار­لامەنت دەپۋتاتتارى, رۋحانيات سالا­سىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى, عىلىم مەن شىعارماشىلىق وكىلدەرى قاتىس­تى. وتىرىس بەينەكونفەرەن­تسيا ارقىلى بارلىق وڭىرلەردەگى وسى ىسكە قاتىستى ازاماتتارعا كورسەتىلىپ وتىردى. 

ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە م.ءاشىم­باەۆ ەلباسىنىڭ اتالعان ماقالاسىندا قوعامىمىز كوپتەن كۇتكەن ماسەلەلەر اي­تىلعانىن جەتكىزدى. ماقالادا پرە­زي­دەنت تۇتاس قوعامنىڭ جانە قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى باعىتتارىنا توقتالعان. ءبىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتىمىز ايقىن, باعىتىمىز بەلگىلى. ول – الەمدەگى ەڭ جوعارى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. سول ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ماڭگىلىك ەتۋ جانە جاھاندانۋ زامانى­نىڭ ءتۇرلى سىناقتارىنا قارسى تۇرىپ, ۇلتىمىزدى امان ساقتاپ قالۋ. سون­دىقتان قازاقستان ءۇشىن سانانى جاڭعىرتۋ– ۇلتتى جانە تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ دەگەن ءسوز. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭعىرۋمەن قاتار, رۋحاني جاڭعىرۋ قاجەت. رۋحاني جاڭعىرۋسىز ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋ قيىن بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ەلباسى وسى باعىتتا ءبىراز باستامالاردى كوتەرىپ وتىر, دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە.

كەڭەستە العاشقى ءسوزدى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ الىپ, قارالىپ وتىرعان ماسەلەگە بايلانىستى ءوزىنىڭ مازمۇندى وي­لارىن ورتاعا سالدى. ول پرەزي­دەنتتىڭ ماقالاسى رۋحانيات سالا­سىندا جۇرگەن ادامداردىڭ ءبارىن ۇلكەن قۋانىشقا, ماقتانىش سەزىمگە بولەگەن ماقالا بولعانىن ايتتى. ماقالا تۇجىرىمى ۇلكەن, سترا­تە­گيالىق ماڭىزى تەرەڭ, دەدى م.جول­داسبەكوۆ. ودان ءارى شەشەن قازاق دالاسىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن تالاي مەملەكەت­تەر ورناتقانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ءوزىنىڭ ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسى سونىڭ ءبارىن ايتىپ, ءبىز – سول مەملەكەتتەردىڭ مۇرا­گەرىمىز. قازاق حالقىنىڭ ەشكىمنەن ۇيال­مايتىن تاريحى بار جانە ول تۇتاس­تانۋ, بىرىگۋ تاريحى دەگەن ەدى. شى­نىن­دا دا ءدال سولاي, دەي كەلىپ, م.جول­داس­بەكوۆ كەيىنگى قورلىقپەن وتكەن زامان­داردى دا اۋىزعا الدى.

تاپتىق كوزقاراس دەيتىن ءداۋىر­دە تاريحىمىز ساياساتتىڭ قول­شوقپارىنا اينالىپ كەتتى. دۇنيە جۇزىندە ەپوس تۋدىر­عان حالىق بەسەۋ عانا بولسا, سونىڭ ءبىرى – قازاق. سول بايتاق ەپوس­تىڭ ىشىنەن بىزگە كەدەي بولعانى ءۇشىن «قامبار باتىردى» عانا وقىتتى. بار­لىق تاريحىمىزدى وزگەلەر جاز­دى... قازىر ءوز ماماندارىمىز تا­ري­­حى­­­مىزدى جاڭعىرتىپ, قايتا جا­زىپ جاتىر, دەدى مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى. پرەزيدەنتتىڭ ماقا­لاسى تۋرالى ايتقاندا شەشەن وعان ەلباسىنىڭ بىردەن كەلمەي, ءىشىن­دە ءپىسىرىپ, ابدەن قايناۋى جەتكەن ۋاقىت­تا عانا شىعارعانىن مالىمدەدى. پرە­زي­دەنتتىڭ ماقالاسى – بولاشاققا تۇتاسىپ, ۇلتتىق كودىمىزدى بەرىك ساقتاعان ۇلت رەتىندە جەتۋىمىزدى ماقسات ەتكەن باعدارلاما. وسى جۇكتى كوتەرۋگە ءبارىمىز بەلسەنە اتسالىسىپ, تەك ونى ناۋقانشىلدىققا اينالدىرماۋىمىز كەرەك, دەدى ول.

وسىدان كەيىن اقپارات جانە كوم­مۋ­نيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ پرەزيدەنتتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا بۇگىنگى تاڭعا دەيىن باق بەتتەرىندە ات­قارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرا­لى قىسقاشا اقپارات بەرىپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە مىڭداعان ماقالا مەن بەينەماتەريالداردىڭ جارىق كور­گەنىن ايتتى. تۇتاس ۇلتتىق جاڭ­عى­رۋ­دى كوزدەگەن باعدارلاما جالاڭ ناسيحاتپەن جۇرگىزىلمەيدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مينيسترلىك ارنايى جوسپارمەن اقپاراتتىق قولداۋدىڭ نەگىزگى ماق­ساتتى توپتارى مەن اقپاراتتىق جۇيە­لەۋ جۇمىستارىن اتقارۋ ۇستىندە, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا مينيستر كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ كەيبىر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.

ءسوز كەزەگى تيگەندە ءماجىلىس دەپۋ­تا­تى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پرەزي­دەنت­تىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن وقىعاندا ءوزىنىڭ ەسىنە قىسقى توڭدى ءجىبىتىپ, جىل اكەلەتىن «التىن كۇرەك» جەلى تۇسكەنىن ايتتى. «ءساۋىر بولماي, ءتاۋىر بولماس» دەمەكشى, ناق وسى ءساۋىر ايىندا «التىن كۇرەكتەي» بولعان بۇل ماقالا – ىرگەلى ەڭبەك, ارعى-بەرگىنى قوپارىپ قوزعاعان زەرتتەۋ دەۋگە بولاتىن تۇجىرىم. ەكونوميكالىق جانە ساياسي مودەرنيزاتسيالار شەشى­لىپ بولعان كەزدە سولاردىڭ وزەگى­نە اينالاتىن وسىناۋ رۋحاني جاڭ­عى­رۋ­دىڭ قولعا الىنۋى ءبىزدىڭ جان-جۇرەگىمىزدى تەبىرەنتتى. ادام وزگەر­مەي, قوعام وزگەرمەيدى, قوعام وزگەر­مەي زامان وزگەرمەيدى. وسى تۇرعى­دان قاراعاندا, ماقالا وتە ۇلكەن ماسە­لە­لەردى كوتەرىپ, الدىمىزعا ۇلكەن ءمىن­دەتتەر قويىپ وتىر, دەدى ول.

ودان ءارى ماقالا كوتەرگەن كەيبىر ماسەلەلەر تۋرالى ءوزىنىڭ ويلارىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە لاتىن الىپبيىنە ەرتە كىرىسپەي, ۇلكەن دايىن­دىقپەن كەلۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە لاتىن الىپبيىنە اسىعىستىقپەن كوشكەن وزبەكستاننىڭ بۇل سالادا ءالى كۇنگە كوزدەگەن تابىسقا جەتە الما­عانىنان ناقتى مىسالدار كەلتىردى.

ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى «ءتىل ءبىلىمى» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك ءوزىنىڭ سوزىندە وركە­نيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە ەڭ باستى ماسەلە – ۇلتتىق ماسەلە ەكەنىن اتا­دى. ودان ءارى ءتىل مامانى رەتىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى ءوزىنىڭ مازمۇندى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشپەيمىز, وعان ورالامىز, ويتكەنى, ءبىز ونى بۇرىن قولدانعانبىز. بۇل ىستە قيىنى تەك ەملە عانا بولادى. ءبىزدىڭ لاتىن ءالىپ­بيىنە كوشۋىمىزدىڭ ماڭىزدى ءمان­دەرىنىڭ ءبىرى – قازاق حالقىنىڭ تۇركى الەمىن­دەگى گەوساياسي ورنى. ءيسى تۇركى الە­مىندەگى ەڭ ىرگەلى تاريح, ەڭ باي ءتىل, ەڭ تەرەڭ مادەنيەت قازاق حال­قىن­دا. ءبارى دە قازاقتان شىعىپ, وزگە جۇرت بولىپ كەتتى. سوندىقتان, ماع­جان ايتقان قاراشاڭىراقتىڭ تۇركى حالىق­تارىن تۇتاستىراتىن لاتىن ءالىپ­بيىندە بولۋىنىڭ وسىنداي دا ما­ڭى­زى بار. جىلدىڭ اياعىنا تامان عى­لى­مي نەگىزدەلگەن لاتىن ءالىپبيىنىڭ نۇس­قا­سىن دايىن ەتەمىز, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.

ە.قاجىبەك ءسوزىن اياقتاعاندا وعان بىرنەشە سۇراق قويىلدى. سونىڭ ىشىندە جازۋشى الدان سمايىل لاتىن الىپبيىنە قازاق ءتىلى عانا كوشەتىنى قالاي, ورىس تىلىندە شىعاتىن دۇنيە­لەردىڭ ءبارى سوندا كيريلليتسادا قالا بەرە مە؟ – دەگەن سۇراق قويدى. وعان قازاق تىلىندە وقىلاتىن باسپا دۇنيەنىڭ ءبارى لاتىن الىپبيىندە, ال ورىس تىلىندە شىعاتىندار كيريلليتسادا قالىپ, وقىتىلا بەرەتىندىگى ايتىلدى. ءسويتىپ, قازىر اعىلشىن ءتىلى لاتىن الىپبيىمەن وقىلاتىنى سياقتى ورىس ءتىلى كيريلليتسامەن قالا بەرەتىندىگى جەتكىزىلدى. سوندىقتان مۇنىڭ ەشقان­داي قاراما-قايشىلىعى جوق ەكەندىگى ءتۇسىندىرىلدى.

ال, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى ماقالانى ەلباسىنىڭ ءوزى ايتقان: «تارلان تاريحتىڭ جاسامپاز بۇگىنى مەن جارقىن بولاشاعى­نىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباق­­تاس­­تىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىر­ناماسى» دەپ اتاۋعا بولاتىن سياقتى دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. را­سىن­دا, ماقالا سانانى سىلكىندىرەدى, ويدى وتار­سىزداندىرادى, جادىنى جاڭ­عىر­تادى, ۇلىستى ۇيىستى­رىپ, ءبىر­تۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋعا شاقى­رادى, دەدى ول. سونداي-اق ماقا­لادا لاتىن ءالىپبيى­نە كوشۋ عانا ەمەس, كوپتەگەن وزەكتى ماسە­­لەلەردىڭ كوتەرىلگەنىن دە اتاپ كور­سەتتى. الەم­دىك وركەنيەتكە كىرۋدىڭ سي­قىر­­لى تاياقشاسى جوق, وعان ءبىزدىڭ ىلەسە الماي جاتۋىمىزدىڭ سەبەبى – امبەباپ ۇلگىنىڭ جوق بولۋىنا قارا­ماستان, بىزگە دامۋدىڭ سىرتتان تاڭىلۋى. الەمدىك وركەنيەتكە ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ دەربەس ۇلگىسىمەن جەتۋى كەرەك, دەي كەلىپ, ونى پرەزيدەنت ۇلت­تىق كود دەپ اتاعانىن ايتتى.

وتىرىس بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى  – حالىق قاھارما­نى باقىتجان ەرتاەۆ جانە بەك­بولات تىلەۋحان مىرزالار ءسوز الىپ, ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان ەلدى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ باعىت-باع­دارلارىنا قاتىستى ءوز وي-تۇجى­رىمدارىن ورتاعا سالدى. تالقىلاۋعا «ميراس» كەڭەسىنىڭ وڭىرلەردەگى مۇشەلەرى دە قاتىسىپ,  تۇششىمدى ويلارىن ءبولىستى.

جيىندى قورىتقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆ بۇگىنگى وتىرىستا اسا ماڭىزدى, قۇندى پىكىر­لەر ايتىلعانىن, بۇل ورايداعى ماسەلەلەر «ميراس» كەڭەسىنىڭ ال­داعى وتىرىستارىندا دا تالقىعا تۇسە­تىنىن اتاپ ءوتتى.

جيىن قورىتىندىسى بويىنشا ايتىلعان ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر قۇزىرەتتى ورگاندارعا جولداناتىن بولدى.      

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان»