مادەني مۇرا زاتتىق جانە بەيزاتتىق دەپ ەكىگە بولىنەدى. زاتتىق مادەني مۇراعا ەسكەرتكىشتەر مەن جادىگەرلەر جاتسا, بەيزاتتىق مۇراعا ەپيكالىق مۇرا, ۇلتتىق مۋزىكا, ايتىس, كۇيشىلىك, شەشەندىك ونەر, فولكلور, سالت-ءداستۇر, قولونەر, ۇلتتىق ويىندار, ميفولوگيا جانە ت.ب. جاتادى.
قازاقستان ەگەمەندىك العاننان بەرگى شيرەك عاسىردا تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ پروتسەستەرىنىڭ تەز ءجۇرۋى مەن جەردى وندىرىستىك, شارۋاشىلىق ماقساتتا قارقىندى يگەرۋى كەڭىنەن ەتەك الدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءارتۇرلى ماڭىزداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ جويىلۋى مەن ولار ورنالاسقان مادەني لاندشافتىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر ادامي اسەردەن جاپپاي بۇزىلۋدىڭ مىناداي بىرنەشە ءىرى ساتىسىن باستان وتكەرگەن:
ءبىرىنشى – پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋداعى باستى قۇرالى – كازاك وتريادتارى مەن جاپپاي قونىستانعان كەلىمسەكتەردىڭ قازاق دالاسىندا التىن ىزدەپ, ارنايى تۇردە وبالاردى شاحتالىق ادىسپەن جاپپاي توناۋلارى. كەيبىر كازاك جاساقتارىنىڭ قۇرامىندا مىڭعا دەيىن ادام بولعان دەلىنگەن دەرەك بار. وسى XVIII عاسىردىڭ ورتاسى مەن XIX عاسىردىڭ اياعىندا كازاك جاساقتارىنان تىس قازاق جەرىنە ءارتۇرلى ماقساتپەن كەلگەن ەكسپەديتسيالار, ساياحاتشىلار ەل مۇراسىن وزگە ەلگە سۇراۋسىز اكەتىپ وتىرعان.
ەكىنشى – كەڭەستىك كەزەڭدەگى تىڭ يگەرۋ ۋاقىتى. جوسپاردى اسىرا ورىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى, قاجەتسىز ماقساتتا جەرلەر جىرتىلىپ, بار-جوعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە مىڭداعان ەسكەرتكىشتەر مادەني لاندشافتىسىمەن بىرگە بۇزىلدى. بىراق بۇل كەزەڭدە قازاقستان بويىنشا ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە, 1960 جىلى العاش رەت قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسى جاسالعان ەدى.
ەگەمەندىك الىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيا باستاعان جىلداردا ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر جاپپاي بۇزىلۋ مەن تونالۋدىڭ ءۇشىنشى ءىرى ساتىسىنان وتۋدە. بۇل كەرى پروتسەستى دەر كەزىندە توقتاتپاساق, كەلەر ۇرپاق الدىندا كەشىرىلمەس ۇلكەن كۇناعا باتارىمىز ايداي انىق!
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بويىنشا, جەر, نە سۋ استىندا كومۋلى قالعان ارحەولوگيالىق مۇرا نىساندارى (تاس داۋىرىنەن كەيىنگى ورتاعاسىرلارعا دەيىنگى قالا جۇرتتارى, وبالار, جارتاستاعى سۋرەتتەر, قونىستار مەن تۇراقتار جانە ت.ب.) مەملەكەتتىڭ مەنشىگى مەن قورعالۋىندا بولۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك ەسەپتەگى ەسكەرتكىشتەردەن تىس جىل سايىن ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى بارىسىندا جاڭا ەسكەرتكىشتەر تابىلىپ جاتادى. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردە جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردىڭ بارلىق ءتۇرى ارنايى رۇقسات – ليتسەنزيا نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. قازبا جۇرگىزگەن ءار جەكە جانە زاڭدىق تۇلعا تابىلعان جادىگەرلەردى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاساپ بولعاننان كەيىن مەملەكەتتىك مۋزەي قورلارىنا تاپسىرۋى ءتيىس. ءوز قولدارىندا كوپ ۋاقىت ۇستاۋ, نە جەكە مۇددەسى ءۇشىن پايدالانۋ زاڭسىز بولىپ تابىلادى.
شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ەلدە ارحەولوگيالىق مۇرا نىساندارىنداعى جۇمىستار مەرزىمسىز بەرىلگەن ليتسەنزيا تۇرىندە جۇرگىزىلەدى. سونىڭ سالدارىنان قاي تۇلعانىڭ (زاڭدى جانە جەكە) قازاقستاننىڭ قاي جەرىندە, قانداي نىساندى, قاي ادىستەمەگە سۇيەنىپ قازعانىن, نەندەي جادىگەرلەر تاپقانىن جانە قازىلعان ەسكەرتكىشتەر قالاي جابىلعانىن, نە جاڭعىرتىلعانىن ەش قۇزىرلى مەكەمە تولىق بىلمەيدى. شەتەلدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنسەك, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ مىندەتتى تۇردە عىلىمي ەسەبى, ونىڭ عىلىمي ساراپتاماسى جانە نەندەي جادىگەرلەر تابىلعاندىعىنىڭ تولىق ءتىزىمى بولۋى شارت. ەڭ بەرى ايتقاندا, كورشى رەسەيدە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىسىن جاساۋ رۇقساتناماسى تەك ءبىر نىسانعا عانا بەرىلىپ, ونداعى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ تولىق ەسەبى بەرىلىپ, ساراپتامادان وتكەن سوڭ عانا كەلەسى زەرتتەۋگە رۇقسات بەرىلەدى. بىزدە ليتسەنزيا جەڭىلدەتىلگەن تۇردە بارىنە, قازاقستان بويىنشا, ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىق تۇرىنە جۇمىس جاساۋعا بەرىلەدى. جەر استىنان قازىپ الىنعان ەسەپسىز, تىركەۋسىز مۇرالارىمىزدىڭ قايدا, كىمنىڭ قولىندا, قانشا مولشەردە جۇرگەندىگىن بىلە الماي وتىرعان جايىمىز بار. زەرتتەلگەن ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ مەن مۋزەيلەندىرۋ شارالارى مىندەتتى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
بۇگىنگى تاڭدا ارحەولوگيالىق مۇرالاردىڭ جويىلۋىنىڭ قاۋىپتى جاڭا فاكتورى پايدا بولدى. ول – ەش رۇقساتسىز ءجۇرگىزىلەتىن توناۋشىلىق قازبالار. بۇل قازبالاردىڭ جاپپاي ەتەك الۋىنا ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ السىزدىگى ىقپال ەتۋدە.
جەكەلەگەن ادامداردىڭ (كوبىنە اۋقاتتى) ساتۋ ءۇشىن ەجەلگى بۇيىمداردى تابۋ ماقساتىنداعى توناۋشىلىق قازبالار جاساۋى سوڭعى جىلدارى وتە جيىلەدى. زاڭسىز جولمەن تاپقان, نەگىزى مەملەكەتتىڭ مەنشىگى بولىپ سانالاتىن جادىگەرلەردى ينتەرنەت-سايتتار ارقىلى جەكەلەي ساتۋ قالىپتى ۇردىسكە اينالىپ وتىر. قازاقستان بويىنشا وسىلاي ساۋدا جاسايتىن كومبە ىزدەۋشىلەردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى, جەكە پاراقشالارى, فورۋمدارى, بەينە تۇسىرىلىمدەرى بار. ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردىڭ ەركىن ساۋدا اينالىمىندا جۇرۋىنە شەكتەۋ قوياتىن كەز كەلدى.
تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تونالعاندىعىن ءتىپتى, جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن پوليتسيا بولىمشەسىنىڭ ءوزى بىلمەي قالىپ جاتادى. سەبەبى, قاراماعىنداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ سانىن, قايدا ورنالاسقاندىعىن جانە تاريحي قۇندىلىعىن بىلمەيتىن اۋىل باسشىلارى كوپ.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ءسولتۇستىكتەگى كورشىمىزدە مەتالل دەتەكتورمەن قارۋلانعان كومبە ىزدەۋشىلەر مەن توناۋشىلىق قازبالار جاساۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماسەلەگە اينالىپ, ءار دەڭگەيدە قوعام بولىپ تالقىلاپ, سوڭىندا رۇقسات ەتىلمەگەن مەتالل قۇرالمەن ىزدەۋ جۇرگىزگەنى ءۇشىن 500 000 رۋبلگە دەيىن ايىپپۇل سالۋ مەن 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىراتىن زاڭ قابىلداندى.
بۇگىندە ارحەولوگيالىق مۇرالاردى جيناۋمەن اينالىساتىن سول جەكە كوللەكتسيونەرلەر مەن اۋەسقويلار ءبىزدىڭ زاڭداعى ولقىلىقتى, شەكارانىڭ اشىقتىعى جانە جۇرتتىڭ اقپاراتپەن تولىق قامتىلماعاندىعىن پايدالانىپ, قازاقستان جەرىندە ءوز ارەكەتتەرىن ەمىن-ەركىن جالعاستىرۋدا. ياعني, ارحەولوگيالىق ءجادىگەرلەر تۇرىندەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تۋريست رەتىندە كەلىپ, ەل ارالاپ, تيىنعا ساتىپ الىپ, شەتكە اكەتۋدە. ءتىپتى, جەرگىلىكتى اۋەسقوي كومبە ىزدەۋشىلەردىڭ توپتارى قۇرىلىپ, كەيبىرى اۋقىمدى تۇردە توناۋشىلىق قازبالار جاساپ ءجۇر.
مۇنداي توناۋشىلىق ارەكەتتەر شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا قاتتى ءورشىپ تۇر. مۇرالارىمىزدى ساقتايمىز دەسەك, جاپپاي دەرتكە اينالماي تۇرعاندا, توناۋشىلىق قازبالار مەن مەتالل دەتەكتورمەن قارۋلانعان كومبە ىزدەۋشىلەردى قۇرىقتاۋ قاجەت.
بۇل جەردە ەلدەن ءوز زامانىندا شەتكە اكەتىلگەن مادەني قۇندىلىقتاردى قايتارۋ – رەستيتۋتسيا ماسەلەسى قايتا تۋىندايدى. وسى ماسەلەمەن شاعىن جۇمىس توبى اينالىسىپ, اكەتىلگەن قۇندىلىقتاردىڭ (تەك ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر عانا ەمەس, وعان قوسا انتروپولوگيالىق جانە پالەووستەولوگيالىق توپتامالار دا) تولىق ءتىزىمىن جاساۋ جانە حالىقارالىق قۇجاتتار مەن قۇندىلىقتار ساقتالعان ەلدىڭ زاڭدارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ولاردىڭ تۇپنۇسقالارىن, نە كوشىرمەلەرىن جاساتۋ ارقىلى قايتارۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن باستالىپ, اتالمىش وبلىس اۋماعىندا جارتى عاسىر بۇرىن قازبا ءجۇرگىزگەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالاردىڭ ماسكەۋگە اكەتىلگەن جادىگەرلەرىنىڭ كوشىرمەلەرى جاسالىندى. وتكەن جىلى ءمادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىنىڭ قايتارىلۋى وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ باسى دەپ سانايمىز. مۋزەيلەر اراسىنداعى حالىقارالىق بايلانىستى نىعايتۋ, مادەني قۇندىلىقتاردى زاڭسىز ساۋدالاۋ, قۇندىلىقتاردى تابىلعان ەلىنە قايتارتۋ ماسەلەلەرىندە حالىقارالىق مۋزەيلەر قاۋىمداستىعىنىڭ قازاقستاندىق وكىلدىگى – يكوم قازاقستاننىڭ الار ورنى ەرەكشە.
ەسكەرتكىشتەردىڭ قۇندىلىعى مەن ونى بۇزعان جاعدايدا قانداي جاۋاپقا تارتىلاتىنىن بىلمەيتىن ەل ازاماتتارىنىڭ كەيبىرى توناۋشىلارعا كومەكتەسىپ, كەزدەيسوق تاپقانىن ولارعا ساتىپ, بيزنەسكە اينالدىرىپ تا ءجۇر.
جالپى, قازاقستانداعى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قورعالۋى مەن ساقتالۋىنا وبلىستىق اكىمدىكتەر جانىنداعى تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ مەن پايدالانۋ مەكەمەلەرى ء(ار وبلىستا فورمالارى ءارتۇرلى – ينسپەكتسيا, ءبولىم, ورتالىق, ت.ب.) جاۋاپتى. سونىمەن قاتار, ەسكەرتكىشتەردىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى دابىل قاعۋى ءتيىس قوعامدىق ۇيىم – تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋدىڭ قازاق قوعامى دا بار. ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعالۋى مەن ساقتالۋىنا جەر-جەردەگى وكىلدىكتەردى تارتا وتىرىپ, پارتيالىق باقىلاۋ جاساۋ دا قاجەت سياقتى.
ءار جەر يەسى نەمەسە ونى پايدالانۋشى سول تەرريتورياداعى ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مىندەتتەمەسىن ءتۇسىنۋى جانە قازۋ, نە توناۋ فاكتىلەرىن كورگەندە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە, مۋزەيلەرگە, بولماسا وبلىستىق ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ جانە قورعاۋمەن اينالىساتىن مەكەمەلەرگە حابارلاۋى ءتيىس. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 247- بابىنا سايكەس, جەر تەلىمىنىڭ يەسى نەمەسە جىلجىمايتىن م ۇلىك يەسى ءوز جەرىنەن مادەني قۇندى جادىگەرلەردى تاۋىپ العان جاعدايدا ارنايى سىياقىعا مەملەكەتكە قايتارۋى ءتيىس. كەزدەيسوق تۇردە ولجاعا يە بولعان, نە ىستەرىن بىلمەي وتىرعان ازاماتتار دا جەرگىلىكتى مۋزەيلەر مەن ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتسيالارىنا حابارلاعانى دۇرىس.
تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – وبلىستار بويىنشا ءار دەڭگەيدەگى ەسەپتە تۇرعان جانە جاڭادان اشىلعان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن جاپپاي ينۆەنتاريزاتسيادان وتكىزىپ, قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق نىساندارىنىڭ ۇلتتىق ءتىزىمىن دايىنداۋ قاجەت. ارينە, ءار وبلىستا ءار جىلداردا ءار دەڭگەيدە دايىندالعان وڭىردەگى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جيناقتارى باسپادان شىعارىلعان-دى. بۇگىندە بۇل مالىمەتتەر جاڭا ەسكەرتكىشتەردىڭ اشىلۋىمەن تولىقتى. ەسكەرتكىشتەر جيناعىن وبلىس ەمەس, ءار اۋدان بويىنشا ءجىتى بارلاۋ جاساپ, قۇجاتتاۋ وزەكتى بولىپ وتىر. وسى اقتاڭداقتاردىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا العاش رەت 2004 جىلى ارحەولوگ م. ەلەۋوۆتىڭ باستاماسىمەن دالالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسى. 1 توم. تۇلكىباس اۋدانى» اتتى اكىمشىلىك اۋداننىڭ جيناعى باسپادان شىقتى. كەيىننەن 2008 جىلى اتالعان ارحەولوگ باستاعان توپ جەكە كاسىپكەر – «ابدي كومپاني» اق-تىڭ پرەزيدەنتى ءا.بيمەنديەۆتىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنداعى قاراقۇر اۋىلدىق وكرۋگىندە ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, «قاراقۇر ەسكەرتكىشتەرى» اتتى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ەسكەرتكىشتەر جيناعىن شىعارىپ, كىتاپتى ءوز اۋىلىنىڭ قازىناسىن بىلە ءجۇرسىن, قورعاي ءجۇرسىن دەگەن ماقساتپەن تۇرعىندارعا تاراتقان. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىر اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اۋماعىنان 61 ەسكەرتكىش جاڭادان تابىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى.
بۇل باعىتتاعى ارحەولوگيالىق بارلاۋ, ەسەپكە الۋ, قۇجاتتاۋدى ءار اكىمشىلىك اۋدان بويىنشا ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىپ, دايىنداعان ازىرگە جامبىل, باتىس قازاقستان جانە اقتوبە وبلىستارى عانا بولىپ وتىر. سوندىقتان رەسپۋبليكا بويىنشا بىزگە بەلگىلى 25 000-نان استام تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سانى ءتورت-بەس ەسە ءوسۋى مۇمكىن. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك تىزىمدەگى 218 نىساننىڭ سانى دا ارتارى انىق. جوعارىدا مىسال كەلتىرگەندەي, بۇل جاپپاي ناۋقانعا بيزنەس وكىلدەرىن دە تارتۋ ماڭىزدى.
ەسەپتە تۇرعان جانە جاڭادان اشىلعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ بۇزىلۋىن باقىلاپ, ءجيى مونيتورينگ جۇرگىزۋ وتە قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, جىل سايىن عىلىمي مونيتورينگ پەن ساراپتاماعا سۇيەنگەن ۇلتتىق بايانداما دايىندالىپ, سوندا ايتىلعان جەتىستىكتەر مەن كەمشىلىكتەر بويىنشا كەلەر جىلعى وسى سالاداعى جوسپارلار بەكىتىلۋى قاجەت سياقتى. مىسالى, جىل سايىن ەل بويىنشا جويىلۋدىڭ جوعارعى ساتىسىندا تۇرعان نىساننىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, سول تىزىمگە جانە تۋريستىك كلاستەرلەر مەن باعىتتارعا ساي زەرتتەۋ, كونسەرۆاتسيالىق جانە رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار جاسالىنسا ەكەن.
جۋىقتا دۇنيەجۇزىلىك مۇرالاردىڭ الدىن-الا تىزىمىنە ەنگەن ورتاعاسىرلىق تالحيز قالا جۇرتىنىڭ كوز الدىمىزدا قيراتىلۋى حالىقارالىق يۋنەسكو مەكەمەسىنىڭ قاھارىن توگۋى مەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ وسى تىزىمدەگى ەسكەرتكىشتەردى دۇنيە ءجۇزى الدىندا ساقتاۋ مەن قورعاۋعا جاۋاپتى بولعاندىعى ارقاسىندا امان قالدى. ال تاريحي قۇندىلىعى بۇدان دا جوعارى, كۇندەلىكتى بۇزىلىپ, ەلەۋسىز, يەسىز جاتقان قانشاما ورتاعاسىرلىق قالا جۇرتتارى, وبالار, جارتاستاعى سۋرەتتەر گالەرەيالارى بار. ءبىر عانا مىسال, سوڭعى بەس جىلدا تەك شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردە مىناداي توناۋشىلىق پەن بۇزۋشىلىق ارەكەتتەرى ورىن العان: شىڭعىستاۋ وڭىرىندەگى «قاراجىرا», «بالاپان» كومىر ءوندىرۋ ورىندارى, «التىنقازعان» سىندى ءىرى كەن ءوندىرۋ ورىندارىنداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ بۇزىلۋى; اياگوز اۋدانىنداعى قىرىقوبا قورىمىنىڭ بۋلدوزەرمەن قازىلىپ, تونالعان ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ وبالارى; سەمەي قالاسى اۋماعىنداعى كوكەنتاۋ وبالارى مەن قونىستارى جانە ت.ب.
ارحەولوگتار م.ەلەۋوۆ پەن د.تالەەۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن الىنعان مالىمەتتەر بويىنشا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا قولدان بۇزىلىپ جاتقان ورتاعاسىرلىق قالاشىقتار مەن ەلدى مەكەندەر مىنالار: قازىعۇرت اۋدانىندا تۇربات, تورتكۇلتوبە, شاربۇلاق, التىنتوبە, كۇلتوبە, تەنتەكتوبە سىندى قالاشىقتارى; تۇلكىباس اۋدانىندا جامباسارىق, بالىقتى-2, ەڭبەك, سارىبۇلاق, كىشى كوكبۇلاق ەلدى مەكەندەرى, تورتكۇلتوبە قالاشىعى; تۇركىستان اۋدانىندا حانتاعى تورتك ۇلى, كۇلتوبە, المالىساي, قۇشاتا, قاراشىق-1 ەلدى مەكەندەرى; بايدىبەك اۋدانىندا قوستوبە-2, مىڭبۇلاق-1, كەڭەس تورتك ۇلى, جارتى توبە, شاقپاق; سوزاق اۋدانىندا شولاققورعان قالاشىعى مەن كوكبۇلاق, بالاتۇرلان, قوشقار اتا ەلدى مەكەندەرى; شاردارا اۋدانىندا شاۋشىقۇمتوبە, ءۇتىرتوبە قالاشىقتارى مەن كوكسۋتوبە ەلدى مەكەنى.
جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋدانىندا اقتوبە, بۋرنووكتيابرسك-1, قىرك كۇرىز, بەكىنىس, داربازا, شىڭبۇلاق, ۇزىنبۇلاق, شايحانا قالالارى مەن ەلدى مەكەندەر; جامبىل اۋدانىندا ايشا ءبيبى اۋىلىنان وڭتۇستىكتەگى ەلدى مەكەن, بەكتوبە اۋىلىنان باتىستاعى ەلدى مەكەن; تالاس اۋدانىندا تامدى قالاشىعى; سارىسۋ اۋدانىندا بۇرقاتتى ەلدى مەكەنى; شۋ اۋدانىندا قورعانشى بەكىنىسى سىندى ورتاعاسىرلىق قالاشىقتار مەن ەلدى مەكەندەر بۇزىلىپ, اپاتتى جاعدايدا تۇر. بۇل تەك ءۇش وبلىستاعى ءبىز بىلەتىن جايلار, ال بىزگە بەلگىسىزى قانشاما...
ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەن ساقتاۋدا وبلىستىق اكىمدىكتەر ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ءالى دە تولىق سەزىنبەۋدە. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا, جامبىل جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مىسالىندا ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, ساقتاۋ مەن ناسيحاتتاۋ سالاسىندا جاقسى باستامالار بار. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىندا ساقتاردىڭ شىرىكرابات قالا جۇرتى, ورتاعاسىرلىق جانكەنت, سىعاناق قالا جۇرتتارى جانە ساۋىسقاندىق پەتروگليفتەرى زەرتتەلىپ جاتسا, جامبىل وبلىسىندا ەجەلگى تاراز قالاشىعىندا كەشەندى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, «كونە تاراز» ارحەولوگيالىق پاركى جاساقتالدى. ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ «تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە قوعامدىق قامقورشىلىقتى بەكىتۋ تۋرالى» 2006 جىلعى ماۋسىمنىڭ 30-ىنداعى قاۋلىسىنا سايكەس, وبلىس كولەمىندەگى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى مارتەبەلى ەسكەرتكىشتەرگە قامقورشىلىققا كاسىپورىندار مەن جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بەكىتىلىپ, 2006-2010 جىلدار ارالىعىندا ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ايماقتارىندا 28 قورشاۋ, 23 قورعاۋ تاقتالارى, 29 جولسىلتەگىش ورناتىلدى. مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنداعى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قورعاۋ ايماعىنا كوگالداندىرۋ جانە اباتتاندىرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. بىلتىردان باستاپ وسى باستامالار جالعاسى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا شىلىكتى, بەرەل, ەلەكەسازى جانە ابىلايكيت سىندى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋمەن جالعاسقان-دى.
جاھاندىق الەمدە قازاقستاندى قاي جەردەن كورەتىنىمىز ءبىزدىڭ مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى قالاي قورعاۋىمىزعا, ساقتاۋىمىز بەن جاڭعىرتۋىمىزعا بايلانىستى.
اقان وڭعار ۇلى, ۇلتتىق مۋزەيدىڭ «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى