1988 جىل. 15 تامىز.
اسپان تەڭىز بەتىندەي كوكپەڭبەك. تۇپ-تۇنىق. الاتاۋدىڭ كوك تورعىن ەتەگى مۇنارسىز مۇلگىپ, كوككە شانشىلعان شىڭدارى شاڭقيىپ تۇردى.
تاڭعى سەرۋەننەن كەلىپ, ۇيگە كىرە بەرگەنىم سول ەدى, تەلەفون شىلدىر ەتە قالدى.
– اللو, تىڭداپ تۇرمىن, ءسىزدى…
– بۇل – فرۋنزەدەن. مەن جالەل سادىقوۆ...
– ءا, جاكە! سالەمەتسىز بە؟
– سالەم, ءىليا! يلكە, مەن قىرعىزستان مادەنيەت مينيسترلىگىنەن… وسىندا باس رەداكتورمىن عوي. بىزدە كسرو حالىق ارتيسى, قىرعىز كسر مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى, اسانحان جۇماحماتوۆ دەگەن كىسى بار ەمەس پە, ءوزىڭنىڭ دوسىڭ, سول اسەكەڭنىڭ ءبىر سالەمىن ايتايىن دەپ…
– ءيا, جاكە!
– بۇگىن فرۋنزەدە… كەشكى ساعات جەتى وتىزدا توقتاعۇل ساتىلعانوۆ اتىنداعى فيلارمونيا زالىندا «شىڭعىس ايتماتوۆ جانە مۋزىكا» دەگەن ادەبي-مۋزىكالى كەش وتەدى. افيشالارى ءبىراز كۇننەن بەرى ءىلۋلى تۇر. كونتسەرتتىڭ ەكىنشى ءبولىمىندە «ءجاميلا», «قىزىل ورامالدى شىرايلىم, مەنىڭ» پوۆەستەرى بويىنشا جازعان ءتورت ءانىڭ ورىندالادى. وسى كونتسەرت جايىندا اسەكەڭ الماتىعا بارعان ءبىر ساپارىندا وزىڭمەن اقىلداسىپ, كەلىسىپتى.
– ونداي اڭگىمە بولعان, جاكە.
– بۇل – شىڭعىستىڭ الپىس جىلدىعىنا وراي وتكىزىلىپ جاتقان مادەني شارالاردىڭ ءبىرى عوي. وزىڭە ەكى-ءۇش كۇننەن بەرى ۇزبەي تەلەفون سوقتىق. ۇيدە بولمادىڭ. ەندى عانا ءساتى ءتۇستى. بىلەم, ۋاقىت تىعىز. كەلگەنىڭ جاقسى. كۇتەمىز.
مەن ەش ويلانباستان بارامىن, جاكە, – دەدىم.
قىرعىزدىڭ وزىممەن دوس-كوڭىلدەس كورنەكتى اقىنى, دراماتۋرگ جالەل سادىقوۆپەن اراداعى ءباتۋالى ءسوز وسىلاي بولدى.
ءبىز تەز جينالىپ, كىشى ۇلىم دانيار مەن جەتى جاسار نەمەرەم ءاليانى الىپ, ءوزىمىزدىڭ «ۆولگامەن» جولعا شىقتىق. سەرگەك سەزىمدى, جارقىلداعان دانيار: «و, زدوروۆو, شىڭعىس ايتماتوۆپەن جۇزدەسەمىز! مەن – دانيارمىن عوي! شىڭعىستىڭ دانيارىمىن! ال, ءبىزدىڭ اليۋشكا شىڭعىس اعامەن بىرگە سۋرەتكە تۇسەدى, تەلەۆيزورعا شىعادى!» دەپ قاتتى قۋاندى. ادام مۇنداي ءساتتە تولقيدى, كەيبىر جايدى ەسكە الادى. مەن زال لىق تولعان ءۇلكەن كونتسەرتتى ەلەستەتتىم. سان-ساققا جۇگىرىپ, شارق ۇرعان قيالىم مەنى فرۋنزەگە قاراي اكەتىپ بارا جاتتى…
دانياردىڭ ءانى
«ءجاميلا» پوۆەسىندە ءجاميلانىڭ قاينىسى سەيىت: «ار-دايىم بير جاككا جول ءجۇروردو مەن ۋشۋل الكاشى جونەكەي جىگاشتان جاسالگان ءسۇروتتۇن الدىنا كەليپ تۋرام. مىنا ەرتەڭ دە ايىلعا ءجونويمۇن. ءسۇروتتۋ كاراپ, مەن اندان جولۋما اك تيلەك باتا الىپ جاتكان ءوڭدۇۇ, انى كوپكو تيكتەيم» دەيدى.
سەيىت سۋرەتشى ەدى. سەيىت ءجاميلا مەن دانياردىڭ سۋرەتىن سالسا, مەن بۇل ەكى عاشىقتىڭ ماحاببات ءانىن جازدىم! ماحاببات ءانى! ءار كەز فرۋنزەگە, قىرعىز ەلىنە جولىم تۇسەدى. سوندا ساپارعا شىعار الدىندا مەنى دە سول ءوز ءاندەرىم تولعانىسقا سالىپ, قيلى-قيلى ويلارعا جەتەلەيدى.
مىنە, مەنى وتكەن كۇندەر ەلەسى ەلەڭدەتىپ, جول ۇستىندە ءان تەربەتىپ كەلەدى.
قالاي شىعىپ ەدى, سول اندەرىم؟
1959 جىلدىڭ تامىز ايى.
ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە قىزمەتكە تۇرىپ, از كۇنگە ەلگە كەلگەم-ءدى. ءبىزدىڭ اۋىل جىلدا وزدەرىنىڭ قوناتىن جايلاۋى – سۋى كاۋسار كولمە-كولدىڭ جاعاسىندا وتىرعان-دى.
قاراتاۋدىڭ باتىسقا قاراي سوزىلاتىن كوپ سىلەمى بار. سونىڭ ءبىرى – اقتاۋ. اقتاۋ ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇسىندا بيىكتەيدى. ونىڭ كۇن جەپ, جەل مۇجىگەن قىزىلقوڭىر كەرەگە تاستارىن جارىپ شىعىپ, التىن ساۋلەسى الۋان تۇسپەن قۇبىلىپ, جامىراي جۇگىرگەن كۇمىس ءۇندى بۇلاقتارى وسى كولمە-كولگە كەلىپ قۇيىلادى. جان-جاعى سىرەسكەن قارا جارتاس, جاراتىلىس ءوزى شەگەندەپ تاستاعان كولمە-كول ءبىردە سۇلۋدىڭ كوزىندەي تۇنىپ, مولدىرەيدى, جاتادى كەرىلىپ, ءبىردە تولقيدى كوبىك شاشىپ. بالالىق كەز, جاستىق داۋرەن, بەيمازا جۇرەك ۇيىقتاتپايتىن ايلى ءتۇندەر… ءبارىن ەسكە سالاتىن كولمە-كول, بۇل! سىلاڭ قاققان اققۋ, قازى جارقىلداعان قيالىم بولىپ جان تەربەيتىن كولمە-كول, بۇل! العاشقى جۇرەكجاردى ءانىمنىڭ الابۇرتقان تولقىنداي قىزۋلى لەبىن بەرگەن كولمە-كول, بۇل!
…كىشى بەسىن كەزى. ۇيدە كىتاپ وقىپ وتىرعام-دى. كۇن قىزۋى قايتقان شاق. تاۋ جاقتان قوڭىر سالقىن لەپ ءبىلىندى. ساپىرىلعان تولقىن ءۇنى ەستىلدى. كول شۋى, ول! ەلىكتىردى. ءدال وسى كەزدە سىرتتان تانىس ءۇن شىقتى. بىزبەن تۋىس نۇرعالي اعاي! مەنەن ءتورت-بەس جاس ۇلكەن. ءوزى مۇعالىم. تاريحشى, ادەبيەتشى. «ءتىرى تاتتىمبەت!» دومبىراسى ادامشا «سويلەيدى». سوزگە تۇيىق, كوپ ۇندەمەيتىن تۇڭعيىق جان.
– ءىليا, كولدى اڭساعان شىعارسىڭ, -دەپ ول كۇلە سويلەپ ۇيگە كىرە بەردى.
– ءيا, – دەپ نۇرعاليمەن قۋانا قول الىستىم.
– سەيىلدەپ قايتايىق, – دەدى ول قولىنداعى ەسكى جۋرنالعا ءۇڭىلىپ, – قىمىز بار ما؟
– وتىرىڭىز, نۇرەكە.
ەكەۋمىز ءبىر-ءبىر توستاعان قىمىز ىشتىك. سىرتقا شىعىپ, ءۇي ىرگەسىندەگى كولدى جاعالاپ كەتە باردىق.
نۇرعالي سوعىستان كەيىنگى جىلدارى الماتىدا كازپيدىڭ جانىنان اشىلعان ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر كۋرسىن بىتىرگەن-ءدى. ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ ول سول ينستيتۋتتىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا ءتۇستى. وسى وتكەن شىلدەدە الماتىدا بولىپ, كەزەكتى سەسسياسىن تاپسىرىپ قايتقان-دى.
نۇرعاليعا كوزىمنىڭ استىمەن قاراپ قويام. ول الدەنەگە ءىشتەي تولقۋلى. ءبىز ءۇن-ءتۇنسىز كول جاعالاپ ءبىراز جۇردىك. ءبىر كەزدە ءتوبەمىزدەن جالعىز اققۋ ۇشىپ ءوتتى. نۇرعالي وعان ۇزاق قارادى. مۇڭايدى. دەل-سال. قاباعىندا كىربىڭ. ول ەنجار كوڭىلمەن: – «قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتى جۇزدەستىرە الدىڭ با؟ استانادا جۇرسىڭدەر, – دەدى, – شىركىن-اي, وزىمەن ءبىر تىلدەسەر مە ەدى!».
مەن كۇتپەگەن ساۋال. بىردەن نە دەرىمدى بىلمەي بوگەلىپ قالدىم. ول ءاپ-ساتتە عايىپ بولعان اققۋدىڭ سوڭىنا سارىلا قادالدى. ونىڭ وسى ءبىر قوبالجۋلى كەيپىنە تاڭعالىپ, بىرەۋلەردىڭ: «نۇرعاليدى ەزىپ بارا جاتقان نە وي؟» دەيتىن سوزدەرى ەسىمە ءتۇستى. اكەسى اسان اتامىز ەل-جاماعاتقا ءسوزى وتكەن, اسا ىقپالدى, سالت ءجونىن مىقتى ۇستاعان, ءوز دەگەنى بولعان, جۋانتۇعىر, مىعىم جان ەدى. «ءوزىمىزدىڭ ەسكى سۇيەك… ءوزىمىزدىڭ السايدىڭ قىزى!» دەپ جالعىز ۇلى نۇرعاليدى اي-شايعا قاراتپاي, جار تاڭداتپاي, جاپ-جاس قالپىندا راحيما جەڭگەمىزگە ۇيلەندىرىپ قويعان-دى. ءۇش ۇل, ءبىر قىزى بار. بىراق, نۇرعالي سالقىن… قاباعى قاتىڭقى جۇرەدى.
نۇرعالي «شىڭعىستىڭ دانيارى! ونىڭ جۇرەگى» – دەدى ءسال عانا ك ۇلىمسىرەپ.
ءسويتتى دە ول قولىنداعى جۋرنالدىڭ بەتتەرىن اشا باستادى. «الاتوو» جۋرنالى… ابدەن ەسكىرگەن, كەي جەرى سىزىلعان, كەي تۇسىنا لەپ بەلگىسى قويىلعان; ءبىراز بەتتەرى جوق, جىرتىلعان. ءتۇبى قايتا ءتۇپتەلگەن. 1958 جىلعى ونىنشى سانى.
– «وبون» دەگەن پوۆەست.
– نۇرەكە, «ءجاميلا» عوي بۇل!
– ءيا, بىلتىر وسى پوۆەست «نوۆىي مير» جۋرنالىنىڭ سەگىزىنشى سانىندا جاريالانىپتى. ول قولعا تۇسپەدى. الماتى جۇرتشىلىعى وقىپ, دۋىلداسىپ جاتىر ەكەن. ىزدەدىم. تاپتىرمادى. جوق, بىرەۋدىڭ قولىنان كوردىم دە, بىراق, يەسى بەرمەدى. ورىسشاسى مىقتى دەسەدى. مىنا «وبوندى» وسى ساپار فرۋنزەدەن الدىم. ايتەۋىر وقىپ ۇلگەردىم. ال, مەنەن كەيىن وقىعانداردىڭ ءىسىن قارا, كەي بەتىن جىرتىپ اكەتىپتى.
نۇرعاليدىڭ قىز رەڭىندەي جۇمساق, ۇياڭ وڭىنە دىز ەتىپ قىزىل نۇر ويناپ شىعا كەلدى. اناۋ-مىناۋعا بىلق ەتپەيتىن جاننىڭ شاراسى كەڭ جانارىنان ۇشقىن ءبىلىنىپ, ول تەپسىنە تۋلاعان بۇلا سەزىمىن زورعا تەجەپ, جاي عانا تولقىعان كولدىڭ اق جولاق بوپ تارتىلعان الىس شەتىنە تەبىرەنە قاراپ: «قىزىق ەكەن, – دەدى ول مىرس ەتىپ, – ءبارىنىڭ اتى وزگەرگەن. ادام اتى, جەر اتى… شىڭعىس ونى ءوزىنشە اتاپتى. ءبىزدىڭ اۋىلداعى بولعان جايدى ول كىمنەن ەستىگەن؟ كىم جەتكىزگەن شىڭعىسقا, ونى؟».
نۇرعاليدىڭ بۇل سوزىنە مەن ىشتەي تاڭعالدىم دا قويدىم.
وسى اڭگىمەدەن كەيىن ادامعا سىر اشا قويمايتىن تومىرىق جان ماعان ۇيىرىلە بەردى. ونىمەن ءبىر سۇحباتتى كۇندەر باستالدى.
شىركىن, سالقىن سامالى لىپ-لىپ ەتكەن جايلاۋدىڭ ايلى ءتۇندەرى! نۇرعالي ەكەۋمىز كۇندە كول جاعاسىندا ۇزاق قىدىرامىز. كولمە-كولدىڭ ايدىنى قالايىداي جالتىراپ, جاي عانا شىمىرلاپ جاتادى.
سونداي ءبىر تىپ-تىنىق ماقپال ءتۇن…
كوك جۇزىندە جاقۇت شاشىلعانداي… جۇلدىزدار! تولىقسىعان التىن اي! ءۇنسىز عانا دەمىن الىپ, تاۋ قالعيدى.
اۋىل جاقتان سىزىلىپ ءان ەستىلدى. ءتۇن تىنىشتىعىن بۇزبايتىن ءبىر ۇياڭ, بيازى ءۇن. نۇرعالي كولگە تونە قاراپ تۇرىپ: –
تىڭدا… تىڭدا! – دەدى سەلت ەتپەي ۇيىپ, - بۇل ءان ءبىزدىڭ اۋىلدا باياعىدان بەرى ايتىلادى. ونى ءوزىڭ بىلەسىڭ. تىڭداشى:
جايدىڭ بير گانا تولۋك كەزيندە,
ادىرلۋ عانا توونۋن بەتيندە…
– شىڭعىستىڭ «وبونى» وقىلا باستاعالى بەرى ءبىراز سايابىرسىعان بۇل ءان قايتا جاڭعىردى. قاليقا, سابيعا, ءباتيمالار… وسى شەشەلەرىڭ, جەڭگەلەرىڭ سالعان ءان. سەن سوعىس جىلدارىندا كىشكەنتاي بالاسىڭ. ءبىز ەسەيىپ قالعان ەدىك. كوپ جاي ەسىمىزدە.
– ءبىز دە كوردىك, كەيبىر جايدى, نۇرەكە.
– ءيا... شىڭعىستىڭ مىنا شىعارماسىن وقىدىڭ با, ءوزىڭ؟
– وقىدىم. ورىس تىلىندە.
– سول جىلدار كەلدى مە, كوز الدىڭا؟
مەن ءۇنسىز عانا باس يزەدىم, سول ءومىر جالت-جۇلت ەتكەن ەلەس بوپ.
– سوعىس مەزگىلىن جازۋشىلار كوپ جازدى, ءىليا. وقىدىق ءبىرازىن. قىزىقتىلارى بار, ارينە. بىراق, شىڭعىستىڭ «ءجاميلاسىنداي» كىتاپ جازىلماپتى. ءوزى پىشاق سىرتىنداي عانا, جۇپ-جۇقا. جان-جۇرەكتى تەربەيتىن ءبىر ىستىق تەبىرەنىس. ءبىزدىڭ اۋىلداعى بولعان ءومىر… تاڭعالام وسىعان. ءيا… ءيا, سول سۇراپىل جىلداردا مىنا ماڭقيىپ تۇرعان تاۋ قويناۋى ازالى ءۇنمەن كۇڭىرەندى. كولمە-كول ىڭىرانا سىزدادى. ەل جىلاپ جاتتى. سول جىلاپ-سىقتاۋدىڭ ارا-اراسىندا كۇلكى دە تىيىلمادى. كۇلكى شاپاعى كۇن ساۋلەسىندەي وينادى. مەنىمشە ول – قايعىنى, باقىتسىزدىقتى جەڭەتىن ماحاببات پا, قالاي ويلايسىڭ, ا, ءىليا؟ شىڭعىستىڭ كوزى! قالاي كورەدى, ا؟ شىڭعىستىڭ جۇرەگى! قالاي سەزەدى, ا؟ شىڭعىستىڭ تولعانىسى! توگىلىپ تۇرعان اقىنجاندى ءبىر بولمىس. قارا ءسوزدىڭ اقىنى, ول! سولاي ويلايمىن.
مىنە, ءىلياجان, «ءجاميلا»… كەز كەلگەن بەتىن اش تا وقي بەر! مىسالى, مىنا ءبىر جەرىن ...
ءىليا جاقانوۆ
(جالعاسى بار)