بەلگىلى سىنشى, ادەبيەتتانۋدى تەرەڭ مازمۇندى كەڭىنەن تاراتىپ, كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋدا ۇلان-عاسىرلىق ەڭبەگىن سارپ ەتتى. ءوزىنىڭ 60 جىل شاماسىنداعى جەمىستى, كوپسالالى تەرەڭ, تەوريا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرۋ جولىندا 1948 جىلدان باسپا بەتىنەن بەلگىلى بولعان سەرىك سمايىل ۇلى 40-تان استام مونوگرافيا, 700 عىلىمي-ادەبي سىن ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعاردى. ءبىراز كىتاپتارى وداق جانە رەسپۋبليكا باسپالارىندا ورىس تىلىندە باسىلىپ شىقتى. وسى ۇشان-تەڭىز اقىل-وي, جاسامپازدىق ىزدەنىستىڭ 40 كىتابى, بىرنەشە ءجۇز ماقالالار باسپادان شىققانىن, ولارعا كۇنى-ءتۇنى سارپ بولعان ساراپتاۋ, تالداۋ, تىڭ پىكىر ايتۋ قۇرالدارى قازىرگى زامانداعى كومپيۋتەر, ينتەرنەت مۇمكىندىگىمەن تەڭدەۋ قايدا, ماڭىنا دا جاناسا المايدى عوي. قانداي قاجىرلى ەڭبەكقورلىق, ءوزىن-ءوزى قامشىلاي العا تارتۋ, حالىق قازىناسىن, ونىڭ قىرشىن جاستارىن, جانىنان ازاپپەن ايىرىلعان ارىستاردى ارحيۆ استىنان, شاڭ-توزاڭدا جاتقان تاماشا تۋىندىلارىن سۋىرىپ الىپ, كوپشىلىكتىڭ رۋحاني بايۋ قۇرالىنا اينالدىردى. شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى تەك بەس ساۋساقتىڭ دامىلسىز قيمىلداۋى ارقىلى قالامساپتىڭ سياسىن تەك قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋ قازىرگى كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەيتىندەرگە ورەسكەل كورىنەتىندىگى بەلگىلى عوي. باياعى ءسۇيكىمدى, جانعا جاقىن, اسا قاراپايىم, ۇلىلىعىن ۇلىقتاۋدىڭ ءمۇلدەم ەلەسى بىلىنبەگەن ەر-ازامات.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ات ءتوبەلىندەي ازايعان ارداگەرلەرى سۇلتان جيەنباەۆ, شاڭگەرەي ءجانىبەك, امانجول قالىقوۆ سەرىك قيراباەۆتى «سەرى-اعا» دەپ ەركەلەتەدى, قۇرمەتتەيدى. ءوزىنىڭ بيازى مىنەزى, ءبىرقالپى, ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى اقساقال مايدانگەرلەردىڭ پەيىلىن وزىنە ەرىكسىز اۋدارادى.
مەن سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆتى 1952 جىلدان بەرى ءبىلەمىن, ىستەس بولدىق. ول سول كەزدە «پيونەر» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى ەدى. رەداكتسيادا ءوزىن قوسقاندا ءۇش ادام ءىستەدى. ولار كوپشىلىككە بەلگىلى قالامگەرلەر مۇقان يمانجانوۆ, تەمىرعالي نۇرتازين ەدى. جۇقا عانا جۋرنالدىڭ جۇمىسىن ءساتتى باستادى. جاناشىر وقۋشىلاردى وزىنە تارتا ءبىلدى. كەلەتىن كىسىلەردى جىلى قاباقپەن كاسىبي تۇردە قارسى الدى. كوزگە ىلىنەر-ىلىنبەس, بىراق مازاسىز ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا كوڭىل بولۋگە, قولعا الۋعا تۋرا كەلەدى. رەداكتورعا جاۋاپكەرشىلىك جابىسىپ قالاتىنى ايدان انىق. جۋرناليستىك كاسىپ كەسە-كولدەنەڭدەپ جاس دارىندى باۋراپ اكەتتى, تۆورچەستۆولىق قارقىنىنا شەبەرلىگى قوسىلدى. بالدىرعاندارعا ارنالعان ادەبي-قوعامدىق جۋرنالعا جاس قالامگەرلەر ءجيى كەلەتىن ەدى. رەداكتور, ونىڭ ەكى ءارىپتەسى جاس قالام ۇستاعانداردىڭ باسىن بىرىكتىردى. ۇلى وتان سوعىسى اياقتالار كەزدە سايلانىپ, 1953 جىلعا دەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان جۇماباي شاياحمەتوۆ قازاقتىڭ جاس دارىندارىن قويىن كىتاپشاسىنا جازىپ الاتىنىن ايتۋشى ەدى. سول ءتىزىمنىڭ ءبىرىنشى قاتارىندا سەرىك قيراباەۆ تۇردى. ويتكەنى, سەرىك ىلعي ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو ماجىلىستەرىنە ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلارىمەن بىرگە شاقىرىلاتىن. بىردە جۇمەكەڭنىڭ ماعان «كەنجەباەۆ, سەن انا قيراباەۆتى قولداي ءجۇر, دارىندى جاس. ءبىز ونى كەلەشەكتە جاۋاپتى جۇمىستارعا تارتامىز», دەپ ايتقان تاپسىرماسى ءالى ەسىمدە. سوندىقتان مەن سەرىككە وسى كىشىگىرىم ماقالانى جازۋعا ۇسىنىس جاسادىم. ول قابىل الدى. ءارينە, مەن ادەبيەتتە وقۋشى, فيلوسوفيالىق وي ەلەگىنەن وتكىزۋشى عانا عالىممىن. مەنەن كوش ىلگەرى تەرەڭ, جان-جاقتى تولاعاي تەڭىزدەي تولقىعان ويلارىمەن جازاتىن اتاقتى عالىمدار, ايتالىق, سەيىت قاسقاباسوۆ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, تاعى باسقالار دا دايىن عوي.
سەرىك سمايىل ۇلىنىڭ وتباسى – اسىل جارى ءاليا سارسەنقىزى بەيسەنوۆا, ەكى بالاپانى نۇر جانە ءالىم, باسقا دا تۋىستارى, اسىرەسە, دامەش اپايمەن ارالاس-قۇرالاس بولعانىمىزعا, مىنە, 66 جىلدان استى. العا عانا زىمىراعان, قايتا اينالماس ۋاقىت كوڭىلگە مەدەۋ ءارى كوڭىل قالدىراتىن وكىنىش.
وسى ۇزاق مەرزىمدى قاتىناستا زارەدەي كوڭىل قالدىراتىن مىنەزى بولعان ەمەس. مەن شىن قيادا جايىلا ماردىمسىماي, قاراپايىم, كىشىپەيىل قالپىنداعى باياعى بيازى سەرىك باۋىرىمدى عانا باسىما كوتەرەمىن, زور ماقتانىش ەتەمىن.
ءبىر عانا زەرتتەۋ قىزمەتىمەن اينالىسىپ ءجۇرمەيتىن. عىلىمعا بايلانىستى الىس-جاقىن ساپارلارعا شىعىپ ماسكەۋ, باكۋ, لەنينگراد, كيەۆ, تاشكەنتتە بولىپ, اتاقتى عالىمدارمەن پىكىر الماسىپ, اسا سۇيىكتى جۇبايى اليامەن بىرگە گەوگرافيانىڭ اتاقتى ورىس عالىمدارىمەن كەزدەسىپ, ءسويلەسىپ, ءتىپتى ءاليا سارسەنقىزىنىڭ ۇستازى اقجان ماشانيمەن سيرياعا بارىپ, شام شاھارىنداعى كىشى قاقپا الدىنداعى قورىمدا ءال-فارابيدىڭ جەرلەنگەن بەيىتىنە بەلگى دە قويىپ قايتقان.
سىنشى-ادەبيەتشى س.قيراباەۆ ادەبيەت الىپتارىنىڭ تۆورچەستۆوسىن زەرتتەۋدى استە باسەڭدەتكەن ەمەس. سپانديار كوبەەۆتىڭ شىعارماشىلىعى, 1937 جىلدارداعى قازاقتىڭ تاريحي تۇلعالارىن, ەشبىر جازىقسىز وققا ۇشقان قازاق-كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ اقتالعان سوڭ, ولاردىڭ ءسوز جەتپەس باعالى مۇرالارىن, ەسىمدەرىن قادىرلەگەن حالقىنا قايتارۋدا ايتارلىقتاي ەڭبەك جاسادى.
جەر مەن كوكتىڭ قاسيەتىن قوس قاناتىن جايىپ تاستايتىن اققۋلاردىڭ ايدىن كولى سياقتى, سەرى-اعاڭ مەن ءاليا ءسارسەنقىزىنىڭ وتباسى, جالپى قوعامدىق جايتقا ءتان مىندەتتەر مەن ءماڭگىلىكتەر زاڭىنان بولەك تۇرعان جوق. وتباسى – ۇلتتىق, مەملەكەتتىك ۇيا. وسى ۇيادان تالاي دارىندى ءتۇلەكتەر قاناتتانادى. ازاماتتىقتىڭ شىڭىندا قالىقتايدى. تۋعان حالقىنىڭ ءمان-جايىن ءوز ءومىرىنىڭ وزەگىنە, ماقساتى مەن مانىنە اينالدىرادى. سولاردىڭ ءبىرى – ەلگە, جەرگە, تاريحقا بەلگىلى سەرىك قيراباەۆ پەن ءاليا بەيسەنوۆانىڭ اتتارى, ولاردىڭ وتباسى. ءاليا ءسارسەنقىزىنىڭ «ءومىر ءوتكەلدەرى» ەڭبەگىندە «مەن ەرتە تۇرمىس قۇرىپ, ءۇلكەن اپامنىڭ قولىندا ءومىر ءسۇردىم» دەپ جازدى. ودان سوڭ ول كەزدەگى تۇرمىستىڭ قيىندىعى, وقۋ قاجەتتىلىگى, بالاپانداردىڭ كوزىن اشىپ, دۇنيەگە كەلۋى, اسىرەسە, تۇڭعىش بالبوبەك نۇر, ودان سوڭ گۇلنار, ءادىلدىڭ دۇنيەگە كەلۋى اكە-شەشەلەرىن, تۋىستارىن شىنايى قۋانىشقا بولەدى. نەمەرەلەرىن باستارىنا كوتەردى. جاندارىنان قالدىرمادى, ەركەلەتتى, جىلى قويىندارىنان شىعارمادى. نەمەرەلەر ءيىسى اتا-انا مەرەيى ءبىر-بىرىنە ۇلاسىپ, جۇپار اڭقىعان جايعا جەتەلەدى. قانداي ىرىس, جەتىستىككە كەنەلدى.
سەرى-اعاڭ نۇردى كوزىنەن ءبىر دە ءبىر تاسا قىلمادى. اكەسىنە ءتاربيەلەۋگە بەرمەدى, تۋىستار ءۇيىنە قوندىرمادى. سەرى-اعاڭ نۇردى ن.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءجىبەرۋدى ەسكە سالۋعا كەلگەندە وداقتىق جوعارعى مينيسترلىكتىڭ كادرلار باسقارماسىنىڭ باستىعى ۆاسيلەۆكە جانە مينيستردىڭ ورىنباسارى ستانيككە حات جولدادىم. راحمەت! ولار دەرەۋ ءبىر ورىن بەردى. نۇر مگۋ-ءدىڭ اسپيرانتى بولدى. ول كەزدەگى مگۋ ءدۇنيە جۇزىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. قازىر مەن نۇرمەن ءارىپتەسپىن, فيلوسوفيامەن شۇعىلدانامىز. نۇر اعىلشىن جانە باسقا دا تىلدەردە جازىپ, سويلەيدى. مەن بولسام 90-نان اسا جاڭا عىلىم, جالپى فيلوسوفيا تەورياسىنان ءبولىنىپ شىققان عىلىم تاريحىمەن, فيلوسوفياسىمەن شۇعىلدانۋدامىن. ماسكەۋدەگى پاتريس لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى نۇر سەرىك ۇلى قيراباەۆ الماتىدا سول كەزدەگى فيلوسوفيا, پوليتولوگيا جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى زارەما كاۋكەنقىزى شاۋكەنوۆانىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جەمىستى ءوتكەن ءى فيلوسوفيالىق كونگرەستە تەرەڭ, وسى ۋاقىتتاعى پروبلەما – جاھاندانۋ وزگەرىسى جونىندە كولەمدى عىلىمي زەرتتەۋىن ورتاعا سالدى.
اتالارىمىزدىڭ «الىپ – انادان» دەگەن قاعيداسى ەسكىرمەيتىن ءوسيەت.
نۇر, گۇلنار, ءادىل ديپلوماتتىڭ ارداقتى اناسى – ءاليا سارسەنقىزى بەيسەنوۆا 1932 جىلى 25 ناۋرىزدا قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ دوكتورى (1984), پروفەسسور (1985). قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى (2005). شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى (2013). اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى ءا.بەيسەنوۆا – قازاقستان فيزيكالىق گەوگرافياسى مەن ەكولوگياسى سالاسىنداعى كورنەكتى عالىمداردىڭ ءبىرى. 600-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەك جازعان, ونىڭ ىشىندە مونوگرافيالارى, وقۋلىقتارى جيىرمادان اسادى. 50 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ءا.بەيسەنوۆا قازاقستان تابيعاتىن زەرتتەۋ تاريحىمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. وسى تاقىرىپتا كانديداتتىق (ماسكەۋ, 1967 ج.), دوكتورلىق (باكۋ, 1984 ج.) ديسسەرتاتسيالار قورعادى.
سەرىك پەن ءاليانىڭ وتباسى, عىلىمي بولمىستارى وڭاي بولا قويعان جوق. ەڭبەك, ءىزدەنىس, قۇشتارلىق قاسيەتتەرى حالقىنا ەلەۋلى ەڭبەكتەر سىيلاپ, ءوز اتتارىن, قازاق اتىن شىعارۋدى كوزدەدى. ايتۋعا وڭاي, ءىستە قيامەت قيىن, ەكەۋىنىڭ جازعانىن قوسقاندا 60 زەرتتەۋ عىلىمي كىتاپتارى, 1400 عىلىمي كولەمدى ماقالالار حالىق يگىلىگىنە جۇمسالۋدا. نۇر سەرىك ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى قانشاما دەسەڭىزشى. سوندا بۇل عىلىم بۇلاعى تاسىپ جاتقان وتباسىنان ءبىر كىتاپحانانى تولتىراتىن ەڭبەكتەر جارىققا شىقتى.
وسى قاجىرلى ەڭبەك, ۋاقىتتى ءتيىمدى, ۇنەمدەي, باعالاي پايدالانۋ دارەجەسىندە جەكە-دارا عىلىمي اتاقتارعا, سىيلىقتارعا, مەملەكەت ماراپاتتارىنا يە بولدى. قازاق مادەنيەتى مەن وركەنيەتىنىڭ شىڭىنا ەرلى-زايىپتى عالىمدار شىنايى جەتىستىكتەرىمەن شىققانى زور ماقتانىش. سەرىك قيراباەۆ, ءاليا بەيسەنوۆا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. ەرلى-زايىپتى ەكەۋىنىڭ ءبىردەي اكادەميك بولۋى قازاق رەسپۋبليكاسى تاريحىنداعى ءۇشىنشى عانا جاي. اكادەميك اتانعان ءبىرىنشى ەرلى-زايىپتىلار سەمەيلىك ءلايلا بازانوۆا مەن ورالدىق فازىل مۇقامەتقاليەۆ, ەكىنشى اكادەميكتەر اتىراۋلىق سالىق زيمانوۆ پەن قاراعاندىلىق ءشارباني باتالوۆا بولدى. فازىلمەن دە, سالىقپەن دە تىعىز ارالاستىق. سەراعاڭ دا مەنىڭ جۇبايىم ناعيماعا جانە ماعان جەزدە بولىپ كەلەدى. بۇدان ارتىق ماقتانىش بولماس.
ال سەراعاڭ مەن اليشاعا شالقىعان شاڭىراقتارىڭ ءسۇيىنىشى سايراپ, قۋانىشى قايناپ, تەك جاقسىلىققا, ايتۋلى تابىسقا جەتە بەرىڭدەر دەمەكپىن.
ساعىندىق كەنجەباەۆ,
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, پروفەسسور, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
الماتى