اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزى اسكەردىڭ وقۋ-جاتتىعۋ دايىندىعىنان باستاۋ الاتىندىعى انىق. ال قازىرگى كۇنى قارۋلى كۇشتەرىمىزدە دايىندىقتىڭ نەبىر ءتۇرى جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپ جاتىر. ماسەلەن, جاڭا وقۋ جىلىندا قازاقستاندىق دەسانتشىلار پاراشيۋتپەن 1 500-دەن اسا سەكىرۋدى جۇزەگە اسىردى. ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلىنىڭ ءۇش ايى ىشىندە دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى پاراشيۋتپەن قۇلديلاۋدى س-295 اسكەري-كولىكتىك ۇشاقتارىنان د-6 پاراشيۋتتىك جۇيەسىمەن جانە مي-17 تىكۇشاقتارىمەن ورىنداعان.
مۇنداي ماڭىزدى دا كۇردەلى سەكىرۋلەردىڭ الدىندا بايىپتى دايىندىق جاسالعانى انىق. ونىڭ بارىسىندا دەسانتشىلار ءپاراشيۋتتى جيناۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاپ, وقۋ پوليگونىنىڭ بازاسىندا ۇشاقتار مەن تىكۇشاقتاردىڭ نوبايلارىنان سەكىرۋلەردى ورىندادى. پاراشيۋتتىك دايىندىقتا ءاربىر اسكەري قىزمەتشى پاراشيۋتتىك جۇيەنىڭ جۇمىس جاساۋ قاعيداتىن جەتىك ءتۇسىنگەنى ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. دايىندىققا پسيحولوگيالىق ازىرلىك تە كىرەدى. پاراشيۋتتىك سەكىرۋلەر الدىندا جەكە قۇرام پسيحولوگيالىق تەستىلەۋدەن وتەدى. پاراشيۋتپەن سەكىرۋ دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرى اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىعىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىندىقتان, ول جاۋىنگەرلىك دايارلىق جوسپارىنا سايكەس ۇيىمداستىرىلىپ, وتكىزىلەدى.
ءيا, قۋاتتى اسكەرىمىزدىڭ دايىندىعىنا قاشاندا اسا ءمان بەرىلەدى. سونىڭ تاعى ءبىر دالەلى, 2017 جىلعا ارنالعان دايىندىق جوسپارىنا سايكەس, قۇرلىق اسكەرلەرى بريگادا سەرجانتتارىنىڭ كومانديرلىك دايارلىق جيىندارى دا ءوتتى. وندا سەرجانتتار اسكەري قىزمەتتى وتكەرۋدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ماماندىقتار بويىنشا جەكە قۇرامدى دايىنداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە ۇسىنىستاردى پىسىقتاپ, جاۋىنگەرلىك دايارلىق ساباقتارى بويىنشا وقىتىلدى ءارى دەنە دايارلىعى بويىنشا نورماتيۆتەر تاپسىردى. كومانديرلىك جيىننىڭ سوڭىندا وتكىزىلگەن كەشەندى تەكسەرۋ بريگادا سەرجانتتارىنىڭ دايىندىق دەڭگەيى مەن وقۋ باعدارلاماسىن يگەرۋ مۇمكىندىكتەرىن ايقىنداپ بەردى. وقىتۋ كۋرسىن ءساتتى اياقتاعان اسكەري قىزمەتشىلەر باعدارلامانى مەڭگەرۋ دارەجەسى كورسەتىلگەن سەرتيفيكاتتارعا يە بولدى.
سول سياقتى «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىندا دا بايلانىس بويىنشا كەشەندى جاتتىقتىرۋلار وتكىزىلدى. پراكتيكالىق ساباقتار بارىسىندا جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتكەن سۋ جاڭا تەحنيكا, ياعني امبەباپ ءموبيلدى بايلانىس كەشەنىنىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭىنەن قولدانىلعان. كەشەندى جاتتىقتىرۋ جوسپارى بويىنشا كوماندالىق پۋنكتىنىڭ بايلانىس تورابى ورىستەتىلدى. جاۋىنگەرلىك بەكەتتەردە ءدال ۋاقىتىمەن اشىق جانە قورعالعان رەجىمدەردە بالامالى جانە ساندىق بايلانىس ارنالارى اشىلعان جانە قامتاماسىز ەتىلگەن. وسىلايشا بايلانىسشىلار قولباسشىلىق جۇكتەگەن بارلىق تاپسىرمالاردى ويداعىداي ورىنداپ شىققان. مۇنداي جاتتىعۋلاردىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى تەكسەرىستەن دە كەندە قالىپ جاتقان جوق. ماسەلەن, قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا قورعانىس ءمينيسترى روتا كومانديرلەرىنىڭ «تاكتيك» بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسىنىڭ وتكىزىلۋ بارىسىن تەكسەردى. ۆەدومستۆو باسشىسى قۇرلىق اسكەرلەرى مەن قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ كوماندالىق قۇرامىمەن جۇمىس كەڭەسىن وتكىزدى. وتىرىستا روتا كومانديرلەرىمەن كۋرس جۇمىستارىن ءارى قاراي ساپالى ۇيىمداستىرۋ جونىندە بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى.
قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە ۆزۆودتاردىڭ جاۋىنگەرلىك اتىسىنا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. دالالىق ماشىقتانعان داعدىلاردىڭ ءتيىمدى نىسانى رەتىندە كومانديرلەردىڭ, شتابتاردىڭ جانە بولىمشەلەردىڭ دايارلىعى بويىنشا قازىرگى زامانعى جالپىاسكەري اتىستى جۇرگىزۋ بارىنشا اسكەري جاعدايعا كەلتىرىلىپ وتكىزىلەدى. كۇردەلى اۋا رايىندا ۆزۆودتاردىڭ جاۋىنگەرلىك اتىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەردەگى جانە اۋەدەگى نىسانالار بويىنشا اتۋ, جەكە قورعانىس زاتتارىنان دەربەس ماقساتتار بويىنشا اتۋ, تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ماشيناسىنىڭ اتىس ساڭىلاۋى ارقىلى اتۋ, بتر-گە ورناتىلعان زەڭبىرەكتەن, ساۋىتتى ترانسپورتەرلەردەن اتۋ, تۇنگى نىسانالاردى پايدالانۋ ارقىلى تۇندە اتۋ, سونداي-اق, ءتۇرلى ستاتيستيكالىق جانە ديناميكالىق نىسانالاردى پايدالانۋ ارقىلى قول گراناتاسىن لاقتىرۋ سياقتى بارلىق قارۋ تۇرىنەن اتۋ قاراستىرىلىپ, شىنايى جاۋىنگەرلىك جاعداي جاسالادى. ۆزۆودتاردىڭ جاۋىنگەرلىك اتىسىن ورىنداۋ كەزىندە تاكتيكالىق ءىس-قيمىلدىڭ دۇرىستىعىنا, قارۋدى ۇرىستا ەپتى جانە ءتيىمدى قولدانا بىلۋىنە جانە بولىمشەلەردىڭ اتىستى باسقارۋىنا, سونداي-اق, قاۋىپسىزدىك شارالارىن قاتاڭ ساقتاۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
مۇنداي كەزدە اسكەري قىزمەتشىلەر تانىس ەمەس جەرلەردە جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىل جۇرگىزۋ, ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇيىمداستىرۋ, بولىمشەلەردىڭ اتىستى باسقارۋى مەن ورنىنداعى جانە قوزعالىستاعى اسكەري ماشينادان اتۋ شەبەرلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتايدى. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ قارلى ايماقتارىندا, اتاپ ايتقاندا, «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەري ءبولىمدەرىنىڭ جەكە قۇرامىمەن مىندەتتەردى پىسىقتاۋ بارىسىندا جاۋىنگەرلىك اتىستى شاڭعىدا ورىنداۋدى جۇزەگە اسىردى. جاۋىنگەرلىك اتىستى باستار الدىندا ۆزۆودتاردىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىمەن ەكيپاج جانە بولىمشە قۇرامىندا قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ تالاپتارى, سونداي-اق, جەكە دايارلىق بويىنشا ساباقتار وتكىزىلگەن ەدى. ءبىر اي بويى وقۋدا جۇرگەندەر تاكتيكالىق جانە ارنايى دايارلىق بويىنشا نورماتيۆتەر مەن اتىس قارۋىنان, گراناتومەتتەن جانە اسكەري ماشينادان وق اتۋدى پىسىقتادى.
قارۋلى كۇشتەرىمىز شىن مانىندە الەۋەتتى بولۋى ءۇشىن بەساسپاپ تەحنيكالارمەن دە جابدىقتالۋى ءتيىس. بۇل ورايدا, ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىز تەك شەتەلدىك قانا ەمەس, وتاندىق اسكەري تەحنيكالارمەن قامتاماسىز ەتىلۋدە. سونىڭ ءبىرى رەتىندە وتكەندە عانا قازاقستاندىق «ارلان» بروندى ماشيناسىن جاۋىنگەرلىك تۇرعىدا پايدالانۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, «شىعىس» پوليگونىندا قازاقستاندىق ساۋىتتى كولىكتىڭ اسكەري مۇمكىندىكتەرى قىسقى اۋا رايى جاعدايىندا تەكسەرىلدى. تەست-درايۆ اياسىندا قارلى قيىلىستاردان اسكەري قىزمەتشىلەر ساۋىتتى ماشينامەن مارش جاساپ, «ارلانمەن» جابدىقتالعان «سارپ» اسكەري ءمودۋلىن ءىس-قيمىل بارىسىندا سىناپ كوردى. سونداي-اق, كالاشنيكوۆ اۆتوماتىنان, دراگۋنوۆ مىلتىعىنان جانە وسۆ-96 ءىرى كاليبرلى مىلتىقتان اتىپ, بروندى كولىكتىڭ بەرىكتىگىن تەكسەردى. ناتيجەسىندە وتاندىق ءونىم جەكە قۇرامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جوعارى ءوتىمدى, مانەۆرلى جانە قورعانىسى مىقتى ەكەنىن كورسەتتى. «ارلان» – بۇل ميناعا قارسى قورعانىسى كۇشەيتىلگەن كوپ ماقساتتى بروندى دوڭگەلەكتى ماشينا. بۇل تۇردەگى ماشينالار سىناقتارعا قارسى تۇرا الاتىن جانە جارىلعىش زاتتىڭ قۋاتىن سەيىلتۋ مۇمكىندىگى بار امالعا يە. سالماعى 16 توننالىق ساۋىتتى كولىك جىلدامدىعىن 100 كم/س جەتكىزە الادى جانە كۇردەلى اۋا رايى كەزىندە -50⁰س-تان +50⁰س-قا دەيىنگى تەمپەراتۋراعا تولىق بەيىمدەلگەن.
«ارلاننىڭ» جان-جاقتى ەلەكتروندى-وپتيكالىق جۇيەسىنىڭ اسكەري ءمودۋلى جىلۋ بەرەتىن كامەراسىمەن, كۇندىزگى كورۋ كامەراسىمەن, لازەرلىك الىستى ولشەۋشى قۇرالمەن كەز كەلگەن كليماتتىق جاعدايدا تۇنگى جانە كۇندىزگى ۋاقىتتا باقىلاۋعا, بارلاۋعا جانە كوزدەپ اتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تالاپتارى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, «ارلان» بروندى ماشيناسى «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس قۇراستىرۋشى بيۋروسىنىڭ قازاقستاندىق ماماندارىنىڭ كومەگىمەن جاسالعان جانە وتاندىق قۋاتپەن وندىرىلگەن. 2016 جىلى بروندى كولىكتەردىڭ ءبىرىنشى لەگى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە بەرىلدى, وعان بالاما بولاتىن تەحنيكا بۇگىندە ەلىمىزدە جوق. اتالعان ماشينانىڭ تيىمدىلىگىن سىناۋ ءۇشىن جەكە قۇرام وقىتۋدان دا وتكەن كورىنەدى. وسىلايشا ەل اسكەرىنىڭ دايىندىعى ارقاشاندا نازاردا تۇر دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
دەرەك پەن دايەك
1992 جىلى 7 مامىردا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىنا ساي دەربەس اسكەرىمىز قۇرىلدى.
1993 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىسى جانە قارۋلى كۇشتەرى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى.
1996 جىلدىڭ 18 ءشىلدەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري نىشاندارى تۋرالى» جارلىعى شىقتى.
1997 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشكى اسكەرى جانىنان جوعارى اسكەري ۋچيليششە قۇرىلدى.
2003 جىلى قۇرلىق كۇشتەرىنىڭ وڭىرلىك قولباسشىلىقتارى قۇرىلدى. ولار: «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعى, «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى, «باتىس» ءوڭىرلىك قولباسشىلىعى, «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعى دەپ اتالدى.
2007 جىلعى 21 ناۋرىزدا پرەزيدەنت جارلىعىمەن مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سوعىستار مەن قارۋلى جانجالداردى بولدىرماۋعا, قارۋلى كۇشتەردى, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردى دامىتۋ مەن قولدانۋعا نەگىز قالاۋشى كوزقاراستار جۇيەسىن ءبىلدىرەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا اسكەري دوكتريناسى بەكىتىلدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»