«تەمىر گەنەرال»

فاشيستەرمەن بولعان سوعىستا قول باستاعان باتىردىڭ قازاق توپىراعىندا تۋعانى كەۋدەمىزگە ماقتانىش ۇيالاتادى. ءارى-بەرىدەن سوڭ ورتا ازيا ەلدەرى اراسىندا تۇڭعىش گەنەرال-مايور اتانعان باتىر سابىر راقىموۆ ەكەنىن بۇل كۇندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.

سابىر ومار ۇلى 1902 جىلى 25 قاڭتاردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانى, كوكىبەل اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1909 جىلى اكەسى قاي­تىس بولعان سوڭ وتباسىمەن بىرگە تاشكەنت قالاسى ماڭىنداعى ناعاشىسى راقىم تۇراتىن تاقتاپۋل اۋلىنا قونىس اۋ­دار­عان. ەرىنەن جاس قالعان سابىردىڭ اناسى باحارايىم وزبەك قىزى بولاتىن.

جيىرماعا تولعاندا اسكەر قاتارىنا ءوزى سۇرانىپ, باكۋ قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە تۇسەدى. ونى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ سامارقان قالاسىنداعى اتتى اسكەر ديۆيزياسى پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. كوپ ۇزاماي ىسكەر كوماندير رەتىندە كورىنە بىلگەن سابىردى ەسكادرون كومانديرلىگىنە وسىرەدى.

1925-1927 جىلدارى ول  تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستاندا اسكەري ءىس-قيمىلدارعا قاتىسادى. 1936 جىلى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. 1937 جىلى بايدىڭ تۇقىمى دەگەن جەلەۋمەن تۇرمەگە ءتۇسىپ, 9 اي قاماۋدا وتىرعاننان كەيىن بوساتىلادى. ودان سوڭ وزبەكستاندا ەرەكشە حيميالىق اۆيا­تسيا­لىق ۇيىمدار كەڭەسىنىڭ ەڭ جاۋاپتى ءبو­لىمى – جاۋىنگەرلىك دايىندىق ءبولىمىن باس­قاردى.

1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باس­تال­عان العاشقى كۇندەردە-اق ول ءوزى­نىڭ قىزمەت ەت­كەن بولىمىمەن مايور شە­نىن­­دە سوعىسقا ات­تانادى. سۇراپىل سو­عىس جىل­دا­رىندا ۇرىستى ساۋاتتى ۇي­ىم­­داستىرا بىلگەنى ءۇشىن «قىزىل تۋ», «قى­زىل جۇل­دىز», سۋۆوروۆ جانە كۋتۋزوۆ, «كاۆ­كازدى قور­­عا­عانى ءۇشىن» وردەندەرىمەن ءجا­نە مە­دالدار­مەن ماراپاتتالادى.

1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سابىر راقىموۆقا جوعارى اسكەري دارەجە گەنەرال-مايور اتاعى بەرىلدى. وكىنىشكە قاراي, گە­نەرال راقىموۆ جەڭىس كۇنىن كورە الماي كەتتى. 1945 جىلى 26 ناۋرىز كۇنى پول­­شا­نىڭ دانتسيگ قالاسى ءۇشىن شابۋىل كەزىندە قا­زا تابادى.

كسرو جوعارعى كەڭەسى پرە­زي­دي­ۋمى­نىڭ قاۋلىسىمەن 1965 جىلدىڭ 6 مامىرىندا گەنەرال-مايور سابىر ومار­ ۇلى راقىموۆقا ۇلى وتان سوعىسىندا كور­سەت­كەن ەرلىگى ءۇشىن «كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى» اتاعى بەرىلدى. سونىمەن بىرگە ۇلى جەڭىسكە ۇلكەن ۇلەس قوسقان گەنەرال سابىر راقىموۆ تۋرالى وزبەكستاندا «گەنەرال راقىموۆ» اتتى كوركەم فيلم ءتۇسىرىلدى.

كەزىندە وزبەكستاندا س.راقىموۆتىڭ ەسىمىمەن اتالعان كوپ نىساندار بولعان. كەيىننەن, 2000 جىلدارى س.راقىموۆ وزبەك پەن قازاققا بىردەي ورتاق تولاعاي تۇلعانىڭ ەسىمىمەن اتالعان عيماراتتار مەن نىساندارعا باسقا ەسىمدەر مەن اتاۋ­لار بەرىپ وزگەرتىلىپ جىبەرىلگەنى, ارينە, وكىنىشتى-اق.

قازىرگى تاڭدا سابىر راقىموۆ ءار­بىر قازاقتىڭ ماقتان تۇتار باتىرى بول­­عاندىقتان, ونىڭ اتى قازاقستاندا ءبىر­قاتار نىساندارعا بەرىلگەن. ايتالىق, شىمكەنت قالاسىندا سابىر راقىموۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق اسكەري مەكتەپ-ينتەرنات بار. سونداي-اق, وسى قالادا داڭقتى قولباسشىنىڭ قۇرمەتىنە 2012 جىلى «جەڭىس» ساياباعىنىڭ الدىنا ەس­كەر­تكىش ورناتىلدى.

ال 2013 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ باستاماشىلىعىمەن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى – سابىر راقىموۆ» اتتى مەدال بەلگىلەندى. الماتى قالاسىندا «قۇلاگەر» شاعىن اۋدانىنداعى كوشە باتىر, گەنەرال سابىر راقىموۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى.

ەندى گەنەرالدىڭ سويىنا كەلەر بولساق, 7 جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلعان بالا سابىر اناسى (1917 جىلى قاي­تىس بول­عان)جانە قارىنداسى (1915 جى­لى قاي­تىس بولعان) ۇشەۋى ناعاشى اعا­سىنىڭ قولىنا كەلگەنىن جوعارىدا ايت­قان­بىز. سول جەردە مەكتەپكە كىرىپ وقۋ كە­رەك بولعاندىقتان سابىر راقىموۆ (نا­عا­شى­سى­نىڭ اتىمەن) دەگەن تەك الىپ, تاقت­اپۋل ەلدى مەكەنىنىڭ (ايگىلى تولە ءبيدىڭ ءماڭ­گى مەكەنى ءشايحانتاۋىر ايماعى) مەك­تەبىنە وقۋعا بارادى. بۇل قادام كەيىن سا­بىردىڭ قىزىل يمپەريانىڭ قۋعىن-ءسۇر­گىنىنەن امان قالۋىنا كومەك­تە­سەدى. ويتكەنى ونىڭ ءوز اتاسى, ياعني ومار­قۇلدىڭ اكەسى مامبەتقۇل كەزىندە دا­ت­قا, ءبىر اۋىلدى باسقارىپ تۇرعان اق­سۇيەك بولعان. وسىعان بايلانىستى دو­مالاق ارىزداردىڭ كەسىرىنەن («ول –قازاق, اتاسى باي بولعان» – دەگەن سە­كىل­دى) اسكەري قىز­مەتتە جۇرگەن, سابىر راقىموۆ توعىز اي بويى قاماۋدا بولادى. اقى­رى اق­تا­لىپ شىعىپ, قايتادان اسكەر قا­تا­رى­نا الى­نادى.

شىندىق سول كەزدە اشىلعاندا سا­بىر, بالكىم, اتىلىپ تا كەتەر مە ەدى؟ امان الىپ قالعان دا قۇدايدىڭ قاق­قانى, ءدال وسى ناعاشىسىنىڭ اتىنا جا­زىل­عان­دىعىنىڭ ارقاسى شىعار دەي­مىز.

سابىر راقىموۆ باۋىرجان مومىش­ ۇلى اتامىزبەن جاقىن دوس بولعان ەكەن. باۋكەڭ وعان ءاردايىم ىزگى ءىلتيپاتىن كورسەتىپ, ەرەكشە قۇرمەتتەپتى. باتىر ۇلى­مىز 1943 جىلى ماسكەۋدەگى اكا­دە­ميا­نىڭ تىڭ­داۋشىسى بولىپ جۇرگەندە ولار ءجيى كەزدەسىپ, وقۋىن اياقتاعان سوڭ باۋىرجان اتامىز قۇرالاي اپامىز بەن سابىردى الماتىعا ەرتىپ كەلىپ ارنايى قوناق ەتكەن. ءيا, بۇل گەنەرالدىڭ تۋعان جەردىڭ اۋاسىمەن تىنىستاۋعا مۇمكىندىك العان ەڭ سوڭعى ساپارى ەدى. دارا گەنەرال سونى سەزگەندەي, پويىزبەن كەتىپ بارا جاتقاندا باۋىرجانعا دا, مالىك عابدۋللينگە دە قايتا-قايتا ەلجىرەپ قاراي بەرەدى. ولار­دان قازاقستانداعى ءومىر تۋرالى سۇراپ, حا­لىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى قالاي بولىپ جات­قاندىعىنا قاتتى قىزىعىپتى.

حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ وسكەن قوس قالامگەر باۋىرجان مەن مالىك تە قارۋلاس دوس, ءتىپتى, اعاسىنداي بولىپ كەت­كەن سابىرعا وزدەرى بىلەتىن بارلىق ءمان-جايدى جارىسا ايتىپ وتىردى. بالا كۇ­نى­نەن باتىرلار جىرى مەن ەرتەگىلەرگە قات­تى اۋەستەنگەن سابىر ولاردىڭ ءسوز­دەرىن ىنتا-شىنتاسىمەن تىڭداۋدان جالىق­پاي­دى. باۋىرجان مەن مالىك تەرەڭىنەن تول­عاپ اتام زاماندارداعى جىراۋلار تۋرا­لى ايتقاندا, گەنەرال تىپتەن ويعا شومىپ كەتەدى.

الماتىدا تورتەۋىن سول كەزدەگى قازاق­ستان كومپارتياسى وك حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆ قارسى الىپ قۇرمەتتەيدى. قۇرالاي اپامىزدىڭ اكەسى, ايگىلى رەۆوليۋتسيونەر ءالىبي جانگەلديننىڭ ۇيىنە بارادى. سوندا ءبىر كۇن قونىپ, سابىر مەن قۇرالاي ەرتەسىنە قازىعۇرتتاعى كوكىبەل اۋلىنا تارتىپ كەتەدى. شىم­كەن­ت­كە كەلىپ, قازىعۇرتتىڭ باۋرايى­مەن جۇرگەن بۇلار كوكىبەلگە دە جا­قىنداي تۇسەدى. پاي, ءشىر­كىن, تۋعان جەر دەسەيشى. جاقىنداعان سايىن

سا­بىر­دىڭ تىنىسى جيىلەپ, جۇرەگى ءلۇ­پىل­­دەيدى.

قازىعۇرت پەن وگەم تاۋىن ءبولىپ تۇر­عان وسىناۋ ءبىر اسۋ قىسى-جازى جاڭ­بىر مەن قار سۋىنان ءنار الىپ, ماڭگى جاپ-جاسىل جايقالىپ تۇرادى. «تو­عىز­قۇمالاق جوتاسىندا» ءوزى قاتارلى اۋىل بالالارىمەن بىرگە تالاي رەت الى­سىپ ويناعان ەدى-اۋ!.. ال اناۋ ءبىر قى­رات­تاردان كەيىن «س ۇلىكتى ساي» سوزىلادى. «ءباي­دىبەك جايلاۋى» اتال­عان بۇل جەردى «ەن­شىالىسقان» دەيدى.

«دومالاق انا البان, سۋان, دۋلات ۇشەۋىنە ەنشى بەرىپ, بولەك شىعارعان ەدى» دەپ اتاسى مامبەتقۇل داتقا ۇنەمى ايتىپ وتى­راتىن. كوكىبەل اسۋىنان تاشكەنت تە, شىمكەنت تە كورىنىپ تۇرادى. انە-ءمى­نە دە­گەنشە كوكىبەلگە كەلىپ جەتكەن گە­نە­رال­دىڭ اياعىن جەرگە تيگىزبەي كۇتىپ العان كوكىبەلدىكتەر ۇلان-اسىر توي جاسادى.

امانسىڭ با, كوكىبەلىم,

ءوزىڭدى اڭساپ جەتتى ەرىڭ.

گەنەرال بوپ كەلىپ تۇرمىن,

بالا بولىپ كەتىپ ەدىم.

سول كەتكەندە, كوكىبەلىم,

ءورت بوپ جاندى كوكىرەگىم.

قۇشاعىڭا قورعان بولىپ,

ورالام دەپ بەكىپ ەدىم.

پاي-پاي, مەنىڭ كوكىبەلىم,

ساف اۋاڭنىڭ ەسىل ەمىن.

وگەم مەنەن قازىعۇرتتى

جالعايتۇعىن كوپىر ەدىڭ.

جاسىل كىلەم ءشوبىڭ شالعىن,

بۇلاقتاردا سۋىڭ بالعىن.

ۇلىڭمىن دەپ ماقتان ەتتىم,

قاسيەتتى ۇلى تاۋدىڭ,

– دەپ تۋعان جەرىندە سابىر اعا تول­عا­نىپ تەبىرەنگەن.

ەرتەسىنە سابىر مەن قۇرالاي ەل-جۇرت­پەن قوش ايتىسىپ, تاشكەنتكە تارتادى. سول جاقتان قايتادان مايدانعا اتتانادى. بۇل سابىر راقىموۆتىڭ تۋعان ەلىنە كەل­گەن سوڭعى ساپارى ەدى.

1945 جىلى س. راقىموۆ 37-ءشى گۆار­ديا­لىق اتقىشتار (دەسانتتار) ديۆيزيا­سى­نىڭ داڭقتى قولباسشىسى بولىپ ءجۇر­گەن­دە وڭتۇستىك وڭىردەن كونتسەرت قويۋعا ءان­شىلەر بارادى. سولاردىڭ اراسىندا روزا باع­لا­نوۆا اپامىز دا بار ەكەن. كەلگەن بويدا ءان­شى قىز ولاردى جىلى قارسى العان ۇزىن بوي­لى, ءىرى دەنەلى, كەلبەتتى, جاسى قىرىقتى ال­قىمداپ قالعان قولباسشىنىڭ باتىرلىق سىم­باتىنا ءتانتى بولادى. روزانىڭ قازاق ەكەندىگىنەن حاباردار گەنەرال ونىمەن تۋ­عان قارىنداسىنداي قاۋىشىپ قازاق ءتى­لىن­دە سويلەسەدى. «جاۋىنگەرلەردى رۋحتاندى­رىپ, ەڭسەسىن تىكتەۋگە كەلگەن ونەر توبى كو­ڭىلدى جۇمىس جاسادىق. ءبىز­دەر جاۋدىڭ جاۋ­ىپ تۇرعان وعىنا دا قا­را­ماستان, سار­باز­داردىڭ كوڭىلى ءۇشىن نە­بىر اسەم اندەردى ورىن­دادىق. كۇنىنە ءۇش رەتتەن كونتسەرت قوي­ساق تا شارشاۋدى بىلگەن جوقپىز. سە­بە­بى, ايگىلى سابىر راقىموۆتىڭ ديۆيزيا­سىن­دا ءان ايتۋ ۇلكەن باقىت ەدى. ونىڭ قول اس­تىندا ناعىز ەرلەر عانا بولا­تىن. گەنەرالدىڭ ونەرگە جانى جاقىن ادام ەكەندىگى ونىڭ ءاربىر سالعان ءانىمىزدى بار ىنتاسىمەن تىنداعانىنان كورىنىپ تۇ­را­تىن. وتە كوڭىلدى ءجۇردى. ءتىپتى, ءبىر رەت ءان سالۋعا مەنى تانكتىڭ ۇستىنە شىعارىپ قوي­عانى دا ەسىمدە. سوندا تۇرىپ اندەردى بار كوڭىلىممەن ايتىپ ەدىم», دەپ, باتىر ءومى­­رىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن روزا اپامىز وسى­لاي­شا اڭگىمەلەپ ەسكە العان.

ي.ۆ. ءستاليننىڭ ءوزى «تەمىر گەنەرال» اتاپ, باتىرلىعى مەن باتىلدىعىنا, قاي­ت­­­-

پاس قايسارلىعى مەن بىربەتكەي, تىك ءمى­نەز­دىلىگىنە قايران قالعان باتىر سابىر مەن قۇرالاي اپامىزدىڭ ارتىندا ءبىر ۇل, ءبىر قىز قالعان.

قىزى داريعا (داريكو) راقىموۆا گە­نەرال-پولكوۆنيك پاۆەل يۆانوۆيچ با­توۆتىڭ ۇلىنا تۇرمىسقا شىققان. ءماس­كەۋ­دە تۇرادى ەكەن. ۇلى راحمەتوللا (رو­مان) تاشكەنتتە تۇرادى, كەزىندە «وزبەك­فيلمنىڭ» ديرەكتورى بولىپ قىز­مەت ات­قارىپتى. قۇرالاي اپامىز الماتى قالا­سىندا تۇرىپ, سوندا كوز جۇمىپتى. كەزىندە باتىر اعامىزدىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى ءبىرشاما كىتاپتار شىققان. ەندى وتانىمىزدىڭ جۇرەگى استانا قالاسىنان ءبىر كوشە باتىر اعامىزدىڭ اتىمەن اتالىپ, ەسكەرتكىشى تۇرسا, مەكتەپتەرگە اتى بەرىلىپ جاتسا, جاس جەتكىنشەكتەردى اسكەري-پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ىقپال شاراپاتى كەرەمەت بولار ەدى-اۋ دەيمىز.

ءجۇرسىنالى مىرزاحمەت, №40 مەكتەپ-گيمنازياسى العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىنىڭ وقىتۋشى-ۇيىمداستىرۋشىسى شىمكەنت