نەمەسە ءبىز تاۋەلسىزدىكتى قالاي تۇسىنەمىز؟
«شىنايى ەلجاندىلىق بارلىق جەكە باستىق قارىم-قاتىناستار مەن مۇددەلەردەن جوعارى».
ن.دوبروليۋبوۆ.
_____________
حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاندىقتار اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز وراسان زور ءمانى بار تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولدى. ول – قازاق ەلىنىڭ, قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋى. بۇل كەز كەلگەن ۇرپاقتىڭ باسىنا قونا بەرمەيتىن باقىت. ويتكەنى ءوز ەلىنىڭ, ءوز حالقىنىڭ دەربەس مەملەكەت بولىپ, دۇنيە جۇزىندەگى وزگە ەلدەرمەن ءبىر قاتاردا تۇرىپ, اتىن ايداي الەمگە تانىتۋىن كورۋ ءوز ەلىن قۇرمەتتەيتىن ءار ادامنىڭ بويىنا وراسان ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىن ايرىقشا قۇبىلىس. سان عاسىرلار بويى ازات بولۋدى اڭساعان قازاق جۇرتى بۇگىندە وسىنداي ەرەكشە كەزەڭدى باستان كەشۋدە.
بىراق, ءبىزدىڭ كەيبىر اعايىندار ويلايتىنداي, قۋانىشتان بورىكتى اسپانعا اتۋمەن نەمەسە قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەپ, بايلىق پەن مانساپ قۋمەن ءىس ءتامام دەسەك, ۇلكەن قاتەلەسەمىز. تۇسىنە بىلگەن ادامعا تاۋەلسىزدىك تەك قۋانىش اكەلىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە, سول ەلدىڭ حالقىنا اسا زور جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەيدى. ول – تاۋەلسىزدىكتى ناقتى ىستەرمەن نىعايتۋ, ەلىڭنىڭ وزگەلەردەن قالىپ قويماۋى ءۇشىن ونى وركەندەتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋ, اتا-بابالاردىڭ ورىندالعان ارمانى مەن كۇنى ەرتەڭ-اق بۇگىنگى بۋىن سالعان جولمەن جۇرەتىن كەلەر ۇرپاق الدىندا ادال بولۋ ءۇشىن كۇش سالۋ جاۋاپكەرشىلىگى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, حالىق الدىندا, تاريح الدىندا ۇياتقا قالماۋ جاۋاپكەرشىلىگى.
وكىنىشكە قاراي, ءدال قازىرگى تاڭدا بوي كورسەتىپ جاتقان كەيبىر كورىنىستەرگە قاراعاندا جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنىپ, سول تۇرعىدا ءىس اتقارىپ جاتىر دەۋگە اۋىز بارا قويمايدى. مۇنداي كۇماندى وي, اسىرەسە, قولدارىندا ازدى-كوپتى بيلىگى مەن بايلىعى بار اعايىندارعا قاتىستى مۇلدە قويۋلانا تۇسەدى. ويتكەنى, قانداي دا ءبىر قاتتى قايىرىم جاساپ, ەلدىڭ جۇگىن اتان تۇيەدەي ارقالاۋ مۇمكىندىگى دە سولاردىڭ قولدارىندا. قاراپايىم حالىققا قويار كىنا جوق. بۇرىن-سوڭدى باستارىنا تۇسپەگەن نارىق زامانى قيىنشىلىقتارىنىڭ جان-جاقتان قىسپاققا العانىنا قاراماستان ولار حال-قادەرىنشە ەڭبەك ەتىپ, ەل دامۋىنا بەلگىلى ءبىر ۇلەستەرىن قوسىپ تا ءجۇر. بىراق ولاردىڭ قولدارىنان كەلەرى ماردىمسىز. سوندىقتان دا قاتارداعى جۇرتتىڭ كورسەتكەن كۇش-قايراتى كوزگە ونشالىقتى كورىنە بەرمەيدى, كەيدە ارشىنداپ قادام جاساۋعا دا ولاردىڭ قاۋقارلارى جەتپەي جاتادى. ونىڭ ءۇستىنە, بىردە جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, ەندى بىردە قولداۋىن ءبىلدىرىپ, دۇرىس جولمەن العا باستايدى دەپ ءۇمىت ارتقان باسشىلاردىڭ ءبىرازى ءوز باستارىمەن الەك.
كوپشىلىك حالىق ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تابا الماي, وتباسىمدى قالاي اسىرايمىن دەپ قينالىپ جۇرگەندە, ەلگە باس-كوز بولادى دەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ ءبىرنەشە قاباتتى كوتتەدجدەر سالىپ, ايەلى مەن بالالارىنا باس-باسىنا اۆتوماشينا اپەرىپ, جىل سايىن شەت ەلدەردە دەمالىپ, الشاڭ باسىپ ءجۇرۋى قاراپايىم حالىق ءۇشىن كوزگە شىققان سۇيەلدەي اسەر ەتۋدە. جاس مەملەكەتتىڭ ءالى دە بولسا قابىرعاسى بەكىپ, قاناتى قاتايا الماۋى سالدارىنان جۇرتتىڭ كوبىنە جۇمىس تابىلماي, ۇيلەر مەن جولدار جەتكىلىكتى ءدارەجەدە سالىنباي, ەڭبەكاقىلار مەن زەينەتاقىلار ويلاعانداي دەڭگەيدە وسپەي تۇرعاندا وسىلاردىكى نە جەلىك دەپ ويلايدى قالىڭ قاۋىم. ءتىپتى, سونشالىق وڭدى-سولدى شاشاتىنداي بايلىق ولارعا قايدان كەلىپتى, اكەلەرى مۇراعا قالدىرىپ كەتىپ پە ەكەن دەۋشىلەر دە جوق ەمەس. «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەمەكشى, تىڭداپ وتىرساڭ ءسوزدەرى ناقا قيسىنسىز دا ەمەس سياقتى.
دەگەنمەن, وسىنداي وكپە-رەنىشتەردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنى ءتىپتى شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ بايىعان ۇستىنە باي تۇسۋىندە دە ەمەس, سونداي تاماشا جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وتانداستارىمىزدىڭ حالىق ءۇشىن قايىرىلىپ, ەلى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدى وزىنە مىندەت دەپ ساناي بەرمەيتىنىندە جاتسا كەرەك. بۇقارانىڭ ورىندى نارازىلىعىن تۋعىزاتىن دا وسىنداي وسپادارلىققا ۇقساس قىلىقتار. ەگەر قولدارىندا بيلىگى بار ازاماتتارىمىز وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان مىندەتتى كەشەگى پارتبيلەتتى الىپ قويۋمەن قورقىتاتىن كەڭەستىك كەزدەگىدەي ادال ورىنداپ, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن, قايتالاپ ايتايىن, حالىق ەمەس, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن لايىقتى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتسا, حالىق تا ءدال قازىرگىدەي شەنەۋنىك اتاۋلىدان تەرىس اينالا قويماس ەدى. ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ جاعدايى جاقسارسا, وندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ جاعدايىنىڭ جامان بولمايتىنى بارشاعا دا بەلگىلى ءجايت.
وسى رەتتە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ءبىر وي دا تۋىندايدى. قولدارىندا بيلىگى نەمەسە قارجىسى بار بۇگىنگى باسشىلىق وكىلدەرى سول مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ ءوز ءماسەلەلەرىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە كەز كەلگەن جاعدايدا شەشە الادى. بىراق ءومىردىڭ ءبىر ورنىندا, ءبىر قالىپتا تۇرا بەرەتىنىنە كىمنىڭ كوزى جەتىپتى؟ كۇنى ەرتەڭ جاڭاعى مىقتىلاردىڭ بالالارى, بولماسا نەمەرەلەرى ومىردە ءوزدەرىنىڭ اكەلەرى مەن اتالارى نەگىز قالاپ كەتكەن ءجونسىزدىكتەرگە ۇشىراسىپ, جاعالاي جايلاعان ءتارتىپسىزدىكتەر سالدارىنان ماسەلەنى شەشۋدىڭ قالىپتاسقان ءوركەنيەتتى جولىنىڭ بولماۋى سەبەپتى نەبىر كەدەرگىلەرگە كەزدەسىپ, قينالىپ جاتسا شە؟ توعىشارلىققا سالىنىپ, تويعاندارىنا ءماز بولعان كەيبىر اعايىندارىمىز وسى ءجونىندە ويلانىپ كورىپ پە ەكەن؟ وكشەلەپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاقتان قارعىس ەستىمەي, العىس ەستۋ ءۇشىن تىندىرار ءىس تە سونشالىقتى اۋىر ەمەس. بار بولعانى جالپىعا ورتاق ءتارتىپ ورناتىپ, ماسەلەنىڭ ءبارى تامىر-تانىستىقپەن ەمەس, زاڭ ءجۇزىندە, جۇيە-جۇيەسىمەن شەشىلىپ جاتاتىنداي جاعداي تۋعىزسا بولدى. مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ تىكەلەي ءمىندەتتەرى بولىپ تابىلاتىن شەنەۋنىكتەرگە جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك تە وسى.
ەگەمەن ەل بولدىق دەپ تىنىمسىز توي-تومالاقتار وتكىزىپ, ودان قول بوساسا «انانى ءويتۋ كەرەك, مىنانى ءبۇيتۋ كەرەك» دەپ بەلسەنە ءسوز سويلەپ, جاعالاي ازان-قازان بولعاننان مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بەكىمەيدى. ءبىزدىڭ كەزەكتەسىپ ءبىر-ءبىرىمىزدى ماقتاۋىمىزدىڭ دا, تامىر-تانىستارىمىزعا قىزمەت پەن اتاقتار اپەرىپ, الاشاپقىن بولۋىمىزدىڭ دا ەل ەرتەڭىنە تيگىزەر سەپتىگى جوق. اتاق-داڭق ءۇشىن ەمەس, شاڭىراعىن ءىلىپ, ۋىعىن ەندى عانا قاداپ, قابىرعاسىن قاتايتىپ جاتقان ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن, بۇگىنگى ءوسكەلەڭ ۇرپاق پەن كەلەشەكتە دۇنيە ەسىگىن اشاتىن ءىزباسارلارىمىزدىڭ اعا بۋىنعا العىسىن ايتا وتىرىپ, وزگە ەلدەردەگى زامانداستارىنان كەم بولماي, باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ ەلگە دە, ازاماتقا دا ابىروي اكەلەر ءىس بولار ەدى. ويتپەگەن كۇندە, باسقانى بىلاي قويعاندا, ءوزىمىزدىڭ بالا-شاعالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ اتالارى مەن اكەلەرىنىڭ ءجۇرىپ ءوتكەن, ونەگەلى دەپ ايتۋعا كەلمەيتىن, ويپاڭ-تويپاڭ ىزدەرىنە قاراپ تۇرىپ, وسىلار وزدەرى نە بىتىرگەن دەپ باستارىن شايقاماسىنا كىم كەپىل؟ ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ, ءبۇگىنگىلەردىڭ سالعان جولى تەگىس تە جايلى بولسا, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جۇرۋىنە دە جەڭىل بولماق. ەۋروپا مەن شىعىستىڭ كەيبىر ەلدەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار قازىرگى جايلى تۇرمىستى بۇگىن ورناتقان جوق. ولار بار بولعانى, وزدەرىنىڭ الدىنداعىلار جاساپ بەرىپ كەتكەن وركەنيەتتىڭ يگىلىگىن كورۋدە.
وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن بولعان وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. ول ۋاقىتتا مەن وبلىس ورتالىعىندا قىزمەت ىستەيمىن. كەڭەس وداعى تاراپ, جاعالاي جۇمىسسىزدىق جايلاپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسى كۇردەلى كۇيزەلىستى باستان كەشىپ جاتقان شاق. سوعان قاراماي, وبلىستاعى ۇلكەندى-كىشىلى باسشىلار باس-باسىنا ءۇر جاڭا «ۆولگا» (ول كەزدە شەتەلدىك اۆتوكولىكتەر ءالى دە كەڭ تاراي قويماعان) اۆتوماشيناسىنا ءمىنىپ الدى. تەك «الاۋگاز» اتالاتىن وبلىستىق مەكەمەنىڭ باسشىسى عانا حالىق «پيروجكوۆوز» اتاپ كەتكەن ەسكىلەۋ «موسكۆيچ» كولىگىمەن ءجۇردى. ءبىر كۇنى ءبىر تانىسىم كوشەدە ءوتىپ بارا جاتقان جاڭاعى باسشىنى كورسەتىپ: «قارا دا تۇر, مىنانى كوپ ۇزاماي قىزمەتىنەن الىپ تاستايدى», دەدى. مەن اۋەلدە تۇسىنبەي قالىپ, «نەمەنە, بىردەمەنى ءبۇلدىرىپ تاستاپ پا؟» دەپ سۇرادىم. جوق, دەپ جاۋاپ بەردى الگى جولداسىم, وزگە باستىقتاردىڭ ءبارى «ۆولگا» مىنگەندە جالعىز وسى عانا ەسكى ماشينامەن ءجۇر, سول ءۇشىن الىپ تاستايدى. ەڭ قىزىعى, كوپ ۇزاماي الگى باسشىنى راسىمەن دە جۇمىسىنان بوساتىپ, ورنىنا باسقا ادامدى قويدى. ال ول بولسا كەلگەن بەتتە جاڭا «ۆولگاعا» وتىردى. سونىڭ سالدارى ما, الدە وزگەدەي ءبىر سەبەپ بولدى ما, ايتەۋىر باستىق وزگەرىسىمەن تۇرعىندار «كوگىلدىر وتىننان» تارشىلىق كورە باستادى. تاڭقالارلىعى, وسىعان ۇقساس ءجايتتەر ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازاقستاندا جاپ-جاقسى شەتەلدىك اۆتوماشينالار قۇراستىرىلۋدا. بىراق, جوعارى لاۋازىمدى باسشىلاردىڭ ءبىر دە ءبىرى ولاردى مەنسىنبەيدى. ەگەر وتاندىق تاۋاردىڭ وتۋىنە, ءسويتىپ ەل قازىناسىنا قارجى قۇيىلۋىنا ءمۇددەلى سانالاتىن باسشى ازاماتتار بىرىڭعاي «مەرسەدەستەرگە» كوز تىگە بەرمەي, ولاردى قىزمەتتىك كولىك رەتىندە بولسا دا ساتىپ الىپ, وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتپەسە, ول اۆتوماشينالاردى نەسىنە قۇراستىرىپ جاتىرمىز؟ وسىنداي سەبەپتەردەن بولار, ەلدە قۇراستىرىلعان اۆتوكولىكتەردىڭ ءوتىمدىلىگى دە ونشا بولىپ تۇرعان جوق. وعان قۇرىلعانىنا توعىز جىل بولعان «ازيا اۆتو» كاسىپورنىنىڭ وسى ۋاقىتتار ىشىندە 25 مىڭ عانا اۆتوكولىك شىعارعانى ايعاق.
بىرەۋلەردى كىنالاۋدان نەمەسە جامانداۋدان اۋلاقپىز. بىراق ەل ءۇشىن ۇيقىسىن بۇزىپ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ دا دامىعان ەلدەردىڭ جۇرتىنداي توقشىلىقتا ءومىر ءسۇرەتىن كەزى كەلدى عوي دەپ تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, ماڭدايلارى تەرلەپ جۇرگەن ازاماتتار كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيدى. بۇل –كوپشىلىكتىڭ پىكىرى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, كەشەگى ءوزىمىز ىسكە العىسىز قىلىپ تاستاعان كەڭەستىك كەزدە باسشىلاردىڭ حالىق اراسىندا ايتارلىقتاي بەدەلى بار بولاتىن. ونىڭ سەبەبى, ول زامانداعى بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعانداردىڭ قولدارىندا قارجىلارى, باسقا دا مۇمكىندىكتەرى بولىپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قاراسا العاندىعىندا دا شىعار. بۇگىنگى باسشىلاردىڭ ءبىزدىڭ سەندەرگە بەرەرىمىز جوق, وزدەرىڭ تىرلىك جاساڭدار دەپ قاراپ تۇراتىنى دا شىندىق. نارىقتىڭ وسى ءبىر قاتىگەز زاڭىنا ءبىزدىڭ اعايىندار ءۇيرەنە الماي-اق قويدى. سودان دا, شەنەۋنىكتەر تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا, «جاقسىلىعى جەكە باستارىنان ارتىلمايتىن سولاردى قويشى», دەپ قولدارىن ءبىر-اق سىلتەيدى. سودان دا قازىرگى شاقتىڭ شەنەۋنىكتەرىن حالىق اراسىندا بەدەلدى دەپ ايتا المايسىڭ. قانشا نارىق دەگەنىمىزبەن, ەگەر تالپىنىپ كورسە, كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتىنە بولەنۋ دە سونشالىق ءبىر قيىن مىندەت ەمەس. ول ءۇشىن, بار بولعانى, ادامدارمەن جىلى سويلەسىپ, ءوتىنىش-تىلەكتەرىن مۇقيات تىڭداپ, ماتەريالدىق جاعىنان رەتى كەلمەگەن كەزدە, مورالدىق تۇرعىدا اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ, شىنايى جاناشىرلىق تانىتسا, حالىق تا قاتىپ قالعان تاس ەمەس, ءجىبىر ەدى. ارا-تۇرا رەتىن كەلتىرىپ قولتىعىنان دەمەپ جىبەرىپ جاتسا, جۇدەگەن جۇرتقا سونىڭ ءوزى دە ۇلكەن جۇبانىش. ءىس ءجۇزىندە ولاي بولا الماي وتىر. ودان-بۇدان جىمقىرعاندارىنا ماستانىپ, شىرەنگەن شەنەۋنىكتەر قارا حالىقپەن سويلەسۋدىڭ ءوزىن اۋىر بەينەتتەي قابىلدايدى. سوندىقتان تۇرعىندارعا جاقىنداماۋعا, قاراماعىنداعى ادامدارمەن ءسويلەسپەۋگە تىرىسادى. ەل تاعدىرى ءۇشىن الاڭداۋدى بىلمەيتىندەر دە ءدال وسىنداي بەزىرەيگەن تاسكەرەڭدەر. حالىقتىڭ كىمگە بارىپ كومەك سۇرارىڭدى, كىمگە بارىپ شاعىنارىڭدى بىلمەيسىڭ دەپ رەنجۋىنە دە وسىنداي جاعدايلار سەبەپ.
وسىلاي دەۋ ارقىلى ءبىز ەلدە ءجىبى ءتۇزۋ ءبىر دە ءبىر باسشى جوق دەگەن ءسوزدى ايتپاق ەمەسپىز, ءارينە. ءشۇكىر, حال-قادەرىنشە قىزمەت ەتىپ, ەسىمدەرى ەل اۋزىنا ءىلىنىپ ءجۇرگەن ازاماتتار بار. حالىق «بارعان جەرىنە جان بىتىرەدى, جۇمىس جۇرە باستايدى», دەپ سول باياعى تاسماعامبەتوۆتى ماقتايدى. ارا-تۇرا الىستان ساعىندىقوۆ وبلىس ەكونوميكاسىن ورگە باستىردى دەگەن سوزدەر ەستىلەدى. سول سياقتى, مىرزاحمەتوۆ مىقتى ەكەن, كوشەرباەۆ قاشانداعىسىنداي كوشەلى دەۋشىلەر دە جوق ەمەس. وسى ساناتقا ءىزمۇحامبەتوۆ پەن بوزىمباەۆتى قوسقىسى كەلىپ ءجۇرگەندەر دە بار. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جاقىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قۋاندىقوۆتىڭ قىرىقتان استام اۋىلدى ماشينامەن ارالاپ, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن كوزىمەن كورگەنىن, جولدىڭ ناشارلىعىنان قۋاتتى دەگەن شەتەلدىك اۆتوكولىكتەرىڭنىڭ ءوزى باتىپ قالعان كەزدە اكىمنىڭ ماشينا يتەرگەنىنە دەيىن جازدى. وسىنداي يگىلىكتى ىستەر ءار اكىمنىڭ جۇمىسىنان دا تابىلاتىن بولار. ءبىزدىڭ ويىمىز سولار كوبەيە بەرسە ەكەن دەگەندىك. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس». دەگەنمەن, ۇلان-عايىر جەرى بار قازاقستان ءۇشىن ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا باسشىلاردىڭ اۋىزعا ءىلىنۋى ازدىق ەتەتىن سياقتى. الدا-جالدا جەكە باسىنىڭ ابىرويى مەن وزىنە قۇزىرلى قىزمەت ۇسىنىپ, «حان» قىلىپ توبەسىنە كوتەرىپ وتىرعان مەملەكەت ءمۇددەسى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەتىن شەنەۋنىكتەر قاتارى كوبەيىپ جاتسا, يلەۋىن كەلتىرمەك بولعان ىستەرىمىزدىڭ قازىرگىدەن گورى الدەقايدا الەۋەتتەنە ءتۇسەرىنە دە ەش كۇمان جوق.
ءبىز ءوزى قىزىق حالىقپىز. كەيدە بىرەۋلەردىڭ «تۇرتكىلەۋىنە» ەرەمىز دەپ ءجۇرىپ ناعىز جۇمىس ىستەيتىندەردى جاقتىرماي قالاتىن كەزدەرىمىز بار. ماسەلەن, كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە مەملەكەت ءۇشىن, ءوزى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن پارتيا ءۇشىن ادال قىزمەت اتقارعان ادامداردى «پارتوكراتتار» دەپ كىنالادىق. ءجاي عانا كىنالاپ قويماي, جەر-جەبىرلەرىنە جەتتىك. ناتيجەسىندە بۇگىن پارتوكراتتار دا جوق, تەرلەپ-تەپشىپ ەڭبەك ەتەتىندەر دە كۇرت ازايدى. ەندىگى جەردە ەشكىمنىڭ دە جۇرتتان ءسوز ەستىپ, بوسقا ارامتەر بولعىلارى كەلمەيدى. بەلسەندى اتانباي, تىنىش قانا ءجۇرگەندى ءجون كورەدى. بۇرىن «ورىنداۋشىلىق ءتارتىپ» دەگەن قالىپتاسقان تىركەس تە بار ەدى. ول كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى قىزمەتكەردىڭ ءوزىنە تاپسىرعان جۇمىستى دۇرىس ورىنداپ شىعۋى دەگەندى بىلدىرەتىن جانە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سولاي بولۋى تالاپ ەتىلەتىن. ءاركىم ويىنا نە كەلسە سونى ىستەيتىن نارىق زامانى كەزىندە ونىڭ دا كەرەگى بولماي قالدى.
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قاراپايىم ادامداردىڭ الدىنداعى مەنمەندىك, ءوركوكىرەكتىك, كەۋدەمسوقتىق جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ ەڭ ءبىر «بەيكۇنا» ادەتتەرى بولىپ كەتكەنىن اتاپ وتە وتىرىپ, ونداي كەسپىرسىز كورىنىستەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ءتۇسىنەتىن ادامعا وسى ءسوز ۇلكەن وي سالسا كەرەك. لاۋازىمدى قىزمەتتەردە جۇرگەن ازاماتتارىمىز باسقانى ەسكەرمەسە دە, وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىڭ, ونىڭ ىشىندە, حالىقتىڭ ەسەبىنەن ەڭبەكاقى الىپ جۇرگەندەرىن ەستە ساقتاۋلارى كەرەك ەدى. ادامگەرشىلىك, ادالدىق, پارىز دەگەن اسقاق مۇراتتاردى بىلاي قويعاندا, جوعارىدا ايتىلعان ءجايتتىڭ ءوزى-اق باسشىلىق تىزگىنىن ۇستاعان اعايىنداردىڭ ءوز ىستەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋلارىنا سەبەپ بولۋعا جاراپ-اق تۇر.
ادامداردىڭ تاعدىرلارىنا الاڭداۋ مىندەتىنە جاتا قويمايتىن نارىق زامانىندا باسشىلارعا ۇنەمى حالىق جاعدايىنا قاراسا ءجۇر دەپ تالاپ قويۋ ءۇشىن دە ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىراق, بۇگىنگى ءومىر شىندىعىن كورە وتىرىپ شەنەۋنىكتەرىمىزگە توتەسىنەن قويار ءبىر ساۋال دا بار. ول – نەلىكتەن سەندەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىڭنەن مەملەكەتشىلدىك مىنەز بوي كورسەتپەيدى دەگەن ساۋال. قازاقستان دەگەن مەملەكەتتىڭ بولۋىنىڭ ارقاسىندا جوعارى لاۋازىمعا قول جەتكىزىپ, اتاق-مانساپقا كەنەلىپ وتىرعان ادام ەڭ الدىمەن سول مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتۋى ءتيىس. كەيبىر شەنەۋنىكتەر ايتىپ ءجۇرگەندەي, «قايداعى ءبىر قازاقتار» ءۇشىن ەمەس, بورداقىدا ۇستاعانداي اۋزى-مۇرىندارىن «مايلاپ», ءوزدەرىن اسىراپ وتىرعان مەملەكەت ءۇشىن تەر توگۋلەرى كەرەك ولار. وسىناۋ قاراپايىم قاعيدا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ساناسىنان وزىنە ورىن تاپقان كۇنى عانا ولار اتقارعان ىستەر قازىرگىدەي كوزالداۋشىلىق سيپاتىنان ارىلىپ, بەلگىلى ءبىر ماقساتتارعا جۇمىلعان شىنايى مانگە يە بولماق. «ءتاۋ ەتەرىمىز سەن» دەپ ايتا سالۋدى ادەتكە اينالدىرعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ونى قۇرمەتتەيتىن بارشاعا قويار جالعىز تالابى دا وسى.
سەيفوللا شايىنعازى.