ءار ادام ءوزىن ناقتى ءبىر ۇلتتىڭ وكىلىمىن دەپ سانايدى. ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيالانۋ ازاماتتىڭ جەكە باسىنىڭ ءىسى, ول نەگىزىنەن شىققان تەگىنە بايلانىستى ايقىندالادى. ارالاس نەكەدەن تۋعان ادام زاڭ بويىنشا اكەسىنىڭ, نە اناسىنىڭ ۇلتىن تاڭدايمىن دەسە ءوز ەركى. بارلىق حالىقتا دەرلىك, اسىرەسە, قازاقتا ۇلتىن اكەسى بويىنشا انىقتايدى, تەك كەيبىر حالىقتا, مىسالى, ەۆرەيلەردە ۇلتتىق بولمىسى شەشەسىنەن تانىلادى. ءبىراق عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا ادامنىڭ نەگىزگى تەكتىك قاسيەتتەرى ەركەكتە عانا بولاتىن ءۇ-حروموسومى ارقىلى بەرىلەدى. سوعان قاراماي, وتە سيرەك بولسا دا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن اكەسىنە دە, شەشەسىنە قاتىسى جوق ءبىر ۇلتتى تاڭداۋ دا كەزدەسەدى. زاڭدا بۇعان شەكتەۋ جوق, ۇلتىن جاريالاماۋعا دا ەرىك بەرىلەدى. ءتىپتى جەكە ءبىر ۇلتتىڭ ەمەس, جالپى ادامزاتتىڭ وكىلىمىن دەيتىندەر دە بار. الايدا, تاريحتا بەلگىلى, بۇكىل ادامزاتقا ورتاق, اتاقتى تۇلعالاردىڭ ەشقايسىسى دا ءوز ۇلتىن تارك ەتپەگەن.
ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيالانۋدىڭ ءداستۇرلى ۇستانىمدارى مەن ودان ءارتۇرلى جولمەن اۋىتقۋلاردىڭ, ءوزىمىزدىڭ اتا ءداستۇرىمىز بەن بۇگىنگى كۇنگى بوي كورسەتە باستاعان باعىتتاردىڭ قازىرگى قازاق قاۋىمىنا اسەرى قانداي؟ جالپى, ۇلت دەگەننىڭ ءوزى نە؟ ۇلتىق مۇددە نەدەن تۇرادى, ول ءۇشىن قانداي ارەكەتتەر قاجەت؟ وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن قاراستىرىپ كورەلىك.
ۇلت حالىقتان, حالىق ۇلىستان (تايپا), ۇلىس رۋدان, رۋ ادامدار توبىنان قۇرالىپ, بەلگىلى ءبىر قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيالاردان ءوتىپ قالىپتاساتىنى بەلگىلى. العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس كەزىندە رۋ مەن تايپالار پايدا بولسا, قۇلدىق قوعام مەن فەوداليزم كەزىندە ول حالىق دارەجەسىنە جەتەدى, ال حالىقتىڭ ۇلتقا اينالۋى فەوداليزمنىڭ ىدىراپ, كاپيتاليزمنىڭ دامۋىمەن بايلانىستىرىلادى. بىزدەگى قوعامدىق عىلىمداردىڭ قاعيدالارى بويىنشا كاپيتاليزم كەزىندە ءبىرتۇتاس شارۋاشىلىق كەڭىستىگى پايدا بولىپ, ساۋدا مەيلىنشە دامي كەلە ول ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن تۇگەلدەي قامتىپ, جالپى ۇلتتىق ەكونوميكا جانە كۇشتى ورتالىق قالىپتاسىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىنا جول اشىلادى.
ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ ماڭىزدىلىعىمەن قوسا, باسقا دا فاكتورلاردىڭ اسەرى ايتارلىقتاي. ولاردىڭ قاتارىندا سول قاۋىمداستىققا ورتاق مادەني-تىلدىك بايلانىس جانە ورتاق مەكەن ەتىلگەن جەر تەرريتورياسى بار. بۇل تەرريتوريادا سول ۇلتتىڭ مادەني-تىلدىك قۇرالدارى ۇستەمدىك ەتۋى كەرەك. تاعى ءبىر ماڭىزدى شارت – بۇل قاۋىمداستىقتىڭ مۇشەلەرى اراسىندا ازاماتتىق تەڭدىك قاجەت. ءار ادام ءوزىن وسى قاۋىمنىڭ لايىقتى دارەجەدەگى تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى, جەردىڭ, تابيعي بايلىقتاردىڭ, جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ يەگەرى رەتىندە سەزىنۋى قاجەت. بۇل شارتتاردىڭ ورىندالۋىنىڭ كەپىلى – ونى قامتاماسىز ەتەتىن ۇلتتىق مەملەكەت. ەگەر ونداي تاۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەت بولماسا, وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن قوزعالىس باستالادى.
ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى زەرتتەۋلەردە ءجيى سىلتەمە جاسالىپ جۇرگەن كارل دويچتىڭ پىكىرى بويىنشا ۇلت ءوزىنىڭ تەگى ءجونىندەگى قاتە ۇعىمداردىڭ شىرماۋىنداعى جانە كورشىلەرىنە دەگەن ۇجىمدىق ءوشپەندىلىك نەگىزىندە توپتاسقان ادامدار توبى. بۇل قاعيدادا اششى دا بولسا شىندىق بار. ال ءبىز, قازاقتار, شىققان تەگىمىزدى ۇمىتپاعان, جەتى اتامىزدى جاتتاپ وسكەن, رۋىمىز تولقۇجاتىمىز بولعان حالىقپىز جانە باسقالارعا وشتەسىپ, ەسە قايتارۋ ءۇشىن توپتاسقان ەمەسپىز. بىراق ۇلتتىق ەگويزمنىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز باعىتىمىزدى ايقىنداۋعا ءتيىسپىز.
قازىرگى زامانداعى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دا ۇلتتىق مەملەكەتتەر. كۇللى ساياسي ۇدەرىستەر ۇلتتىڭ مۇددەسىنەن تۋىندايدى, نەمەسە ولاردىڭ كوزگە كورىنبەيتىن ۇلتتىق استارى بار, ءارتۇرلى پىشىندە بۇركەمەلەنىپ باسقاشا بولىپ كورىنگەنىمەن, بەلگىلى ۇلتتىڭ مۇددەسىنە سايادى. بۇل مۇددەلەردىڭ ارا-قاتىناسى حالىقارالىق ساياساتتى ايقىندايدى. «ءبىزدىڭ ماڭگىلىك دوس-دۇشپانىمىز جوق, ماڭگىلىك مۇددەمىز بار» دەيتىن ساياساتتاعى ەجەلگى قاعيدا, تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق مۇددە, قالعانىنىڭ ءبارى ودان تۋىندايتىن ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەر.
ءارتۇرلى قوعامدىق فورماتسيالاردان ءوتىپ, ۇلتتاردىڭ, ولار قۇرعان ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولۋى دۇنيە جۇزىندە ءبىر كەزەڭدە بىردەي جاعدايدا بولعان جوق. ەڭ الدىمەن بۇل ۇدەرىس باتىستا, اتلانتيكانىڭ ەكى جاعالاۋىندا قالىپتاستى. بۇل ايماقتا ۇلتتىق مەملەكەت نەگىزىنەن ىشكى كۇشتەردىڭ اسەرىنەن اۆتوحتوندى الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋ شەڭبەرىندە, سىرتتان ايتارلىقتاي بوگدە ىقپالسىز جاعدايدا ءوتىپ, نەگىزىنەن تاريحتا جاڭا اعارتۋشىلىق (رەنەسسانس) داۋىرىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. ىلە-شالا بۇل ۇدەرىس گەرمانيا, پولشا, رەسەي قاتارلى ەلدەردى قامتىدى. الدىڭعى توپتاعى ەلدەردە ۇلتتىڭ, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ قالىپتاسۋى ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ كەمەلدەنۋىمەن قاباتتاسا جۇرسە, سوڭعىلارىندا الدىمەن ۇلتتىق يدەولوگيا, سونان كەيىن مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتى قالىپتاستى. قازىرگى ساياساتتانۋ عىلىمىنداعى پىكىر بويىنشا ءبىرىنشى توپتاعى ەلدەردە ۇلت ساياساتى ءبىرشاما ليبەرالدى, دەموكراتيالىق باعىتتا, ال ەكىنشى توپتاعى ەلدەردە ۇلت ساياساتى مەملەكەت اپپاراتى, نەگىزىنەن مونارحيالىق بيلىك ارقىلى قالىپتاسىپ, ەتنوستىق فاكتورعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, يرراتسيونالدى, رەاكتسيالىق سيپات الدى.
ۇلتتىق ساياساتتا ءوزىنىڭ ليبەراليزمى مەن دەموكراتيالىعىن العاشقى بولىپ جاريالاعان بريتانيا يمپەرياسىن قۇرۋشىلاردىڭ وزدەرى شىندىعىندا راديكالدى ۇلتشىلدار ەدى. ونىڭ ۇستەم توپتارى انگلوساكسوندىق تەكتىلىگىن قىزعىشتاي قورىپ, ءتىپتى وزدەرىنە ەڭ جاقىن ۋەلس پەن يرلانديادان شىققانداردى دا تومەن ساناپ كەلدى. دەموكراتيالىق ۇستانىمدامىز دەپ ەسەپتەيتىن فرانتسۋزدار دا گالل تايپالارىنىڭ ۇرپاعىمىز دەپ, باسقا وتانداستارىنان وزدەرىن جوعارى ۇستادى. دەموكراتيانىڭ كەپىلى رەتىندە ليبەرالدىق جولمەن ۇلگى رەتىندە قالىپتاستىرىلعان امەريكالىق ۇلت دەپ قاتتى ناسيحاتتالاتىن اقش بۇكىل XIX عاسىردا انگلوساكسون پروتەستانتتارىنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى كۇرەس ارەناسى بولىپ, ودان كەيىنگى كەزەڭدە دە قارا ناسىلدىلەردى, جالپى افريكالىقتار مەن ازيالىقتاردى كەمسىتۋدى بىلاي قويىپ, شىعىس ەۋروپا وكىلدەرىن جاتسىنۋ ساياساتىن اشىقتان اشىق ۇستانىپ كەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا دا بۇل جاعدايدىڭ كەيبىر كورىنىستەرى بايقالىپ قالادى. اتالعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا دا مادەنيەتى مەن ءتىلى ءۇستەمدىكتەگى توپ سول ۇلتتىڭ, ونىڭ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتكەن نەگىزگى دومينانت رەتىندە وزگە توپتاردى نە تولىقتاي ىعىستىرىپ, نەمەسە ىڭعايىنا قاراي يكەمدەپ, قاتارىن نىعايتتى. بۇل ۇدەرىستەر كۇردەلى جاعدايدا ءارتۇرلى سىلكىنىستەر, نەمەسە كومپروميستەر ارقىلى شەشىمىن تاپتى, ال كەي جاعدايدا بۇقپالى, ءبۇركەمەلى سىرتتاي تىنىشتىق, ىشتەي مازاسىزدىققا اۋىستى. وسىنداي ىشكى جانە سىرتقى قايشىلىقتار كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «ۇلتشىلدىق ءداۋىرى» دەپ اتاعان حح عاسىرداعى ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاردىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتتى. ءتىپتى ۇلى قازان ءتوڭكەرىسىنە دە رەسەيدىڭ ىشكى ۇلتتىق ساياساتىندا ەۆرەيلەردى شەتتەتۋدىڭ اسەرى بولدى دەگەن پىكىردى مۇلدە نەگىزسىز دەۋگە بولمايدى.
ۇلتتاردىڭ قالىپتاسۋى قوعامنىڭ تاريحي دامۋىنىڭ ءناتيجەسى دەپ قاراستىراتىن ءپىكىرلەرگە قاراما-قارسى كوزقاراس: ۇلت ءالميساقتان ادامزات تاريحىنىڭ باستاۋىنان بەرى بولىپ كەلەدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى. بۇل كوزقاراس ءدىني سەنىمدەرمەن تىعىز بايلانىستى جانە حالىقتىڭ ۇعىمىنا ءسىڭىستى: ۇلت اتا-تەك, قانداستىق (قازىرگى ۇعىم بويىنشا گەنەتيكالىق) تۇتاستىعىن بىلدىرەدى, ياعني ۇلتتىڭ ەتنوستىق تابيعي ءتۇسىنىگىنە نەگىزدەلگەن. مۇنداي ۇعىمنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى – ەۆرەيلەردىڭ وزدەرىن قۇدايدىڭ ەرەكشە مەيىرىمىمەن ەڭ سۇيىكتى پەندەلەرى رەتىندە جاراتقان دەگەن ۇستانىمى. سوڭعى عاسىرلاردا بۇل باعىت ءناسىلشىلدىككە, ۇلتتىق ەرەكشەلەنۋگە نەگىز بولدى. بۇعان نەمىستەردىڭ اريلىك اسىل تەكتىلىگىن ناسيحاتتاعان فاشيزمنىڭ, نەمەسە تازا سلاۆيان تەكتى پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ اياسىنداعى قاسيەتتى ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرىنەن باسقالاردىڭ ۇلى رەسەيگە يەلىك ەتۋ قۇقىعى جوق دەگەن ۇلى ورىس ءشوۆينيزمى مىسال بولادى.
ەندى ۇلتشىلدىق, ساياسي تىلمەن سىپايىلاپ ايتقاندا, ۇلتتىق يدەولوگيا قانداي ۇعىم؟ سوعان كەلەيىك. كەڭەستىك ناسيحات بويىنشا ۇلتشىلدىق وتە ءبىر جاعىمسىز قۇبىلىس دەپ ەسەپتەلىپ, مۇنداي جامان اتقا ىلىكپەس ءۇشىن ۇلتجاندىلىق دەگەن ءبۇركەنىس اتتى قولدانۋعا نيەتتەنگەنىمىز بەلگىلى. ۇلتشىلدىق پەن پاتريوتيزم ماعىناسى ءبىر تاقىلەتتەس ۇعىمدار. ۇلتشىلدىق وتە كۇردەلى الەمدىك قۇبىلىس رەتىندە بۇكىل ادامزات تىرشىلىگى مەن حالىقارالىق ساياساتتىڭ وزەگى بولعاندىقتان, ونىڭ اشىق جانە قۇپيا, تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاقتارى بار. ونىڭ ءاربىر مەملەكەتتە, زامانىنا قاراي وزىندىك قىرلارى مەن سىرلارى مول.
ءبىر ۋاقىتتاردا تەورەتيكتەر ۇلتشىلدىق قاشان, قايدان پايدا بولدى, ونىڭ شىعۋ توركىنى قانداي دەگەن ماسەلەلەردى قاۋجاپ كەلسە, ەرنست گەلنەر «ۇلتشىلدىق ارقىلى عانا ۇلت قالىپتاسادى, ۇلتشىلدىق ۇلتتى تۋدىرادى, ءتىپتى دە كەرىسىنشە ەمەس» دەپ تۇجىرىمدادى. بۇل باعىتتاعى پىكىرتالاستار «تاۋىق بۇرىن جاراتىلدى ما, جۇمىرتقا بۇرىن بولدى ما؟» دەگەن قالجىڭعا بەرگىسىز عىلىمي ديسكۋسسيانى ەسكە تۇسىرەدى. سونىمەن, ۇلتشىلدىقسىز ۇلت قالىپتاسپايدى, ال ۇلتشىلدىعىن جوعالتقان ۇلت ءوزىن-ءوزى ساقتاي المايدى. بۇل قاراپايىم اقيقات ەشبىر دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەسە كەرەك-ءتى.
قازاقتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى قاي دەڭگەيدە دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەكى تەوريا بويىنشا دا ءبىز تولىققاندى ۇلتپىز. الميساقتان قازاق دەگەن حالىق بار. ول ۇلتتىق مەملەكەت دەڭگەيىندە, قازاق حاندىعى رەتىندە تاريح ساحناسىندا بولعان. جاڭا زاماندا ءفورمالدى تۇردە بولسا دا ول وداقتاس رەسپۋبليكا رەتىندە كسرو قۇرامىندا مەملەكەتتىك اتريبۋتتارىن قالىپتاستىردى. ال ەكىنشى تەوريا بويىنشا, ءتيىستى الەۋمەتتىك-قوعامدىق ساتىلاردان ءوتۋ شارتى دا بار. فەوداليزمنەن بىردەن سوتسياليزمگە ءوتىپ, ونىڭ ىستىق-سۋىعىن تۇگەلدەي باستان ءوتكىزىپ, قايتادان كاپيتاليزمگە شەگىنىپ, ونىڭ دا قىزىعىن كوردىك. بۇل فورماتسيالاردىڭ ۇلتتى قالىپتاستىرۋداعى ءرولى قوعامدىق قاتىناستار, ەكونوميكالىق جاعدايعا عانا قاتىستى ەمەس, بۇل كەزەڭدە قوعامداعى وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ دامۋ دارەجەسى دە ماڭىزدى. اللاعا شۇكىر, بۇل جاعىنان دا قازاق بالاسى كەندە ەمەس, ساۋاتتىلىق, ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا جەتىستىكتەرىمىز بارشىلىق.
ۇلت بولىپ ۇيىسۋداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى ماسەلە – ازاماتتاردىڭ وزدەرىن سول ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە سەزىنىپ, تانۋى (ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيا). بۇل جاعىنان دا ءتىلىن ۇمىتىپ, دىننەن ماقۇرىم قالعان قانداستارىمىزدىڭ ءوزى دە, اسا ءبىر شەكتەن شىققاندارى بولماسا, ءوزىن قازاقپىن دەپ ەسەپتەۋدەن قالعان جوق. وندايلاردىڭ باسقا ءبىر ۇلتقا ءسىڭىسىپ كەتۋ مۇمكىندىگى دە قازىرگى تاڭدا شەكتەۋلى, ويتكەنى, ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى, جەكە ادامداردىڭ ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيالانۋى جاي عانا ەرىك-جىگەرمەن شەشىلمەيدى. ەندىگى جەردە جاڭا ءبىر ۇلتتىڭ پايدا بولۋىنا قاجەتتى تاريحي جاعداي جوق, ال جەكە ادامنىڭ وزگە ۇلتتىڭ تولىققاندى ءمۇشەسى بولا قويۋى دا كۇماندى. زاڭ ارقىلى ازاماتتىق پەن ازاماتتىق قۇقىقتى عانا بەلگىلەۋگە بولادى. ازاماتتىق قۇقىقتىڭ ءوزى ۇلتتىق مۇددەنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ جاتادى. ۇلتىنا قاراماي بارلىق ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىعى زاڭ جۇزىندە جاريالانعانىمەن, ىسكە اسىرىلۋى ءار ەلدە ءار دەڭگەيدە. كەيبىر جاعدايدا ازاماتتىق قۇقىقتاردىڭ ۇلتىنا بايلانىستىلىعى اشىق كورسەتىلەدى. مىسالى, يزرايل كونستيتۋتسياسى بويىنشا بۇل ەل ەۆرەيلەردىڭ, ءتىپتى يزرايلدە تۇراتىندارىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىندەگى ەۆرەيلەردىڭ مەملەكەتى. يزرايلدەگى حالىقتىڭ 20%-ىن قۇرايتىن ارابتار جانە زاڭ تالابى بويىنشا يۆريت تىلىندە سويلەيتىن, بىراق ەۆرەي ەكەنىن دالەلدەي الماعان 5% بولاتىن باسقاداي تۇرعىندار ازاماتتىق قۇقىقتان جۇرداي.
سونىمەن, ۇلتشىلدىق بولماسا حالىق تولىققاندى ۇلت بولىپ, ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرا المايدى. ۇلتتى قالىپتاستىراتىن دا, ونى ساقتايتىن دا نەگىزگى فاكتور – ۇلتشىلدىق. كەز كەلگەن مەملەكەت – قانداي ساياسي ءجۇيەمەن باسقارىلسا دا شىنتۋايتىندا ۇلتتىق مەملەكەت. مەملەكەت اپپاراتى ۇلتتىق مۇددەنى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءمۇددەسىن قورعاۋعا قىزمەت ەتەدى. دەموكراتيالىق ەلدەردە ازشىلىقتاعى ۇلتتاردىڭ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرىلىپ, ولارعا قامقورلىق جاسالادى, سوندا دا نەگىزگى ۇلتتىڭ مادەني-تىلدىك باسىمدىلىعى قورعالادى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءار ۇلت ءوز جاعدايىنا بايلانىستى ۇلتتىق ءمۇددەسىن ايقىنداپ, ونى ىسكە اسىرادى. ۇلتتىڭ بارلىق ءىس-جىگەرى وسى باعىتقا جۇمىلدىرىلىپ, مەملەكەتتىك جۇيە ارقىلى ورىندالادى. دۇنيەجۇزىلىك ءتاجىريبەدە, جالپى زاڭدىلىق بولعانىمەن, ءار ۇلتتىڭ ءوزىنە ءتان جاعدايلارىنا سايكەس ۇلتتىق ءمۇددەلەرى دە, ولاردى ىسكە اسىرۋ جولدارى دا وزگەشە بولىپ كەلەدى. بۇل فاكتورلار عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ مول تاجىريبەسى جيناقتالىپ, زەرتتەۋ ادىستەمەلەرى قالىپتاسىپ, ناتيجەلەرى ءتيىستى ساياسي كۇشتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە نەگىز بولىپ وتىر.
قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى مەن ۇلتتىق يدەولوگياسى شەشۋشى ءرول اتقاردى. XV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا پايدا بولعان قازاق حاندىعى ءارتۇرلى رۋلاردىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر ورتالىققا توپتاستىرىلدى. قازاق حاندىعى حالقىمىزدىڭ بىتىراڭقىلىق پەن فەودالدىق بولشەكتەنۋىنە قاراماستان, ءوز تاريحىنداعى ەڭ اۋىر سىن – 200 جىلدىق جوڭعار حاندىعىمەن بولعان سوعىستا نەگىزىنەن ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن حالقىنىڭ بىرتۇتاستىعى ناتيجەسىندە جەڭىسكە جەتتى. الىپ كورشىلەرى رەسەي مەن قىتايدىڭ ارانداتۋشىلىعىمەن ەكى قۋاتتى كوشپەلى مەملەكەت بۇل سوعىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىرى مۇلدە جويىلىپ, ەكىنشىسى السىرەپ, وتارلىق تاۋەلدىلىككە ۇشىرادى.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى – التىن وردانىڭ ىدىراۋىنىڭ ناتيجەسى. ەندى بۇل كەڭىستىكتە جاڭا رەسەي يمپەرياسى بوي كوتەردى. التىن وردانى قۇرعان موڭعولدار وزدەرى جەرگىلىكتى حالىققا ءسىڭىسىپ, تىلدەرى تۇركىلەنىپ, كەيىننەن ەل بيلەۋشى توپتارى يسلام ءدىنىن قابىلدادى. رەسەي يمپەرياسىندا ۇلتتىق قاتىناستار ءمۇلدەم باسقاشا قالىپتاستى. باستاپقىدا ستراتەگيالىق باعىتتاردا اسكەري بەكىنىستەر سالىنىپ, وندا تۇراقتى اسكەرمەن قاتار, كازاك-ورىستار ورنالاستىرىلسا, كەيىننەن ىشكى رەسەيدەن قازاق جەرىنە جاپپاي قونىس اۋدارۋ باستالدى. سوڭعىنى عىلىم «كرەستياندىق وتارلاۋ» دەپ اتايدى. وتارلىق ساياسات وتە كۇشتى قارقىن الىپ, قازاقتىڭ بولمىس تىرشىلىگى تىعىرىققا تىرەلگەن ساتتە الاشوردا قوزعالىسى ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ ماقساتىندا ارەكەت ەتەتىن بىردەن-ءبىر كۇش بولدى. الاشورداشىلار قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىنگى كۇردەلى جاعدايدا باسقا ماسەلەلەرمەن قاتار, قازاقستاننىڭ قازىرگى تەرريتورياسىن بەلگىلەۋگە كوپ كۇش سالىپ, ايتارلىقتاي ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ءومىرى وتە قىسقا بولعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ نەگىزگى باعدارلاماسى قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ ەدى.
سونىمەن, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ شەشۋشى كەزەڭدەر XV عاسىرداعى قازاق حاندىعىنىڭ جانە جاڭا داۋىردەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پايدا بولۋى تيىسىنشە ەكى يمپەريانىڭ, ءبىرىنشىسى – موڭعولدار قۇرعان التىن وردانىڭ, ەكىنشىسى – ءىس جۇزىندە رەسەيدىڭ يەلىگىندە بولعان كسرو-نىڭ ىدىراۋ ناتيجەسى ەدى. ءبىرىنشى يمپەريا كەزىندە قازاق حالقى قالىپتاسۋىنىڭ العىشارتتارى جاسالسا, ەكىنشى يمپەريادا رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن جويۋعا باعىتتالدى.
كسرو-نىڭ قۇرامىنداعى قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى, ونىڭ الدىنداعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا دەكوراتسيالىق سيپاتتا بولسا دا, قازاق قوعامىنىڭ مۇددەسىنە از دا بولسا سەپتىگىن تيگىزدى. بۇل قۇرىلىمداردا سوتسياليزم يدەولوگياسى نەگىزىندە ورتالىقتاندىرۋ (شىن ءمانىندە وتارلاۋ) ساياساتىنا نەگىزدەلگەن مادەني-اعارتۋ, سونىمەن بىرگە, ۇلت تىرشىلىگىنە بايلانىستى كەيبىر ماسەلەلەردى شەشۋ تەتىگى بولدى. بۇل كەزەڭدە قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق, ياعني گەنوتسيد, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اۋىر زاردابى, تىڭ كوتەرۋ ناۋقانى ارقىلى جۇرگىزىلگەن جاپپاي ورىستاندىرۋ ساياساتى – وسىنىڭ بارىنە قارسى تۇرار قاۋقارى بولماسا دا, قازاق قاۋىمى وزىنە بەرىلگەن تەجەۋلى بولسا دا مەملەكەتتىك اتريبۋتتارىن پايدالانىپ, ارەكەت تىرشىلىگىن جاسادى. 60-70-جىلدارى حالقىمىز جالپى ساۋاتتىلىققا قول جەتكىزىپ, جوعارى بىلىمدىلەر قاتارى مولايىپ, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا قوعامداعى ەلەۋلى فاكتورعا اينالدى. تاريحشىلارىمىز بەن زاڭگەرلەرىمىز جانە جازۋشىلارىمىز قوعامنىڭ ۇلتتىق-پاتريوتتىق سەزىمىنە وڭ اسەرىن تيگىزدى.
سونىمەن, قازاق قازاق بولعالى ەش ۋاقىتتا دا ونىڭ ۇلتتىق ساناسى وشكەن جوق. تەك ءاربىر تاريحي كەزەڭدە ۇلتتىق سانانىڭ دەڭگەيى, ونىڭ قوعامعا ىقپالى ءارتۇرلى بولدى. ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدا اۋەل باستا بيلەر ينستيتۋتى شەشۋشى ءرول اتقاردى. قازاق حاندىعى كەزىندە بيلەر قازىرگى زامانداعى پارلامەنتپەن تاقىلەتتەس ەدى. حاندىق بيلىكتىڭ جويىلۋىنا بايلانىستى بۇل ينستيتۋت تا جويىلىپ, حالىقتىڭ باسىنا قارا تۇنەك ورناعان زاماندا اباي سياقتى ءبىرلى-جارىم ويشىل دانىشپاندارىمىز جانعان شىراقتاي بولسا دا ۇلت ساناسىنا ساۋلەسىن ءتۇسىردى. XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى اعارتۋشىلىقتىڭ ءناتيجەسىندە از ساندى قازاق ينتەلليگەنتسياسى قالىپتاسىپ, ولاردىڭ اراسىنان ۇلت ءمۇددەسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن, وسى جولدا ومىرلەرىن قۇربان ەتكەن ءبىلىمدى دە ساياسي ساۋاتتى ازاماتتار شىقتى. قازاق حالقىنىڭ ساقتالىپ قالۋىنداعى, ونىڭ شىن مانىندە ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنداعى بۇلاردىڭ اتقارعان ىستەرىنىڭ ورنىن انىقتاپ, ناقتى باعاسىن بەرۋ – قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ بورىشى. بۇل زيالى بۋىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىمىزدى ورنىقتىردى.
قازىرگى قازاق ينتەلليگەنتسياسى – قاتارى مول, كوپ ساندى قاۋىم. ولار – ءارتۇرلى ماماندىق پەن عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرى. دەگەنمەن, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق سالادا ىرگەلى ءبىلىمى, جوعارى عىلىمي اتاعى بار زيالىلار ۇلتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن قانداي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى.
بۇگىنگى كۇنى حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىك – مەملەكەتىمىزدىڭ, ونىڭ بيلىك جۇيەسىنىڭ ۇلتتىق مۇددەنىڭ بەرىك قورعانى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. باسقا ۇلت وكىلدەرىن ماڭىمىزعا توپتاستىرۋعا ۇيىتقى بولۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن, ساياسي الەۋەتىن, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, ءتىلى مەن مادەنيەتىن قوعامدىق ءومىردىڭ نەگىزگى فاكتورى دارەجەسىنە كوتەرۋى كەرەك. وتكەن ۋاقىتتاعى جاعدايلارعا بايلانىستى ءارتۇرلى سالادا وزىنەن وزىپ كەتكەن ۇلتتار وكىلدەرىمەن اراقاتىناسىنداعى باسەكەلەستىكتى كۇنشىلدىككە اينالدىرماي, زايىرلى جولمەن رەتتەپ, ءتىپتى ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن ورتاق يگىلىككە باعىتتاپ, سولاردىڭ قاتارىنا جەتىپ, ودان ءارى دامىتۋشى كۇشكە اينالۋىمىز قاجەت. ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن بۇل ۇدەرىستەر ەموتسياعا جول بەرمەي, ءتيىستى ۇيىمدار ارقىلى ىمىراشىلدىقپەن بەلگىلەنگەن زاڭدىق اكتىلەر نەگىزىندە ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ رەسمي ورگاندارى ارقىلى رەتتەلىپ, باسقارىلۋى كەرەك. كەمەلدەنگەن تاۋەلسىز ەلدەردە ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى فاكتورلار ارنايى عىلىمي ورتالىقتاردا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, مەملەكەت ساياساتىن باعدارلاۋعا قىزمەت ەتەدى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ماتەريالدىق نەگىزى – ۇلان-بايتاق جەرىمىز بەن ونىڭ قويناۋىنداعى ۇشان-تەڭىز كەن بايلىقتارىن ءوز يگىلىگىمىزگە جاراتۋ بولسا, رۋحاني تۇرعىدان تاريح ساحناسىندا ساقتالۋىمىزدىڭ كەپىلى – انا ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ءىس جۇزىندە ورنىقتىرۋ. قازىرگى ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنىڭ ىرگەتاسىن قازاق ءتىلى قالاۋى كەرەك. بالانىڭ ءتىلى ءوز تىلىمىزدە شىعىپ, ناتيجەسىندە ويلاۋ قابىلەتى وسى تىلگە نەگىزدەلۋى شارت. سانا-سەزىم ويلاۋ ءجۇيەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى, ال ءتىل ويدى جەتكىزۋ قۇرالى ەكەنى بەلگىلى. ادامداردىڭ كوپشىلىگى ءبىر ءتىلدى عانا ەركىن مەڭگەرە الادى, ال ەكىنشى تىلدە ونداي دارەجەدە ءسويلەۋگە وي-ءورىسىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. ينتەللەكتىسى كەمەلدەنبەگەن جاننىڭ قانشا تىرىسسا دا العاشقى يگەرگەن ءتىلىنىڭ تۇساۋىنان بوسانا المايتىنىن قازىرگى شالاقازاق اتانعان قانداستارىمىزدىڭ ءتىرشىلىگىنەن كورىپ ءجۇرمىز. بۇرىنعى شالاقازاقتار باسقا ۇلتتىڭ قانى ارالاسسا دا قازاقتىڭ ءتىلى مەن سالت-ساناسىن تولىق يگەرگەن شىنتۋايتىندا ناعىز قازاقتار ەدى.
ءۇش تۇعىرلى ءتىلدىڭ ەكىنشى تارماعى ورىس ءتىلى بولسا, ونى مەڭگەرۋگە ۇگىت-ناسيحاتتىڭ, ساياسي دەكلاراتسيانىڭ, ارنايى ءىس-شارانىڭ ەشبىر قاجەتى جوق. ورىس يمپەرياسىنىڭ, كەڭەس وداعىنىڭ, قازىرگى رەسەيدىڭ يدەولوگيالىق اپپارات, ءبىلىم بەرۋ, اقپارات تاراتۋ ءجۇيەلەرى ارقىلى ءبىزدىڭ تىلدىك كەڭىستىگىمىز تولىقتاي ونىمەن وتارلانعان. بۇل كەڭىستىكتەن ءوز ورنىن المايىنشا, قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى.
ءۇشىنشى ءتىل – اعىلشىن ءتىلىنىڭ جاھادانۋ داۋىرىندەگى ءرولىن ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. جاستاردىڭ بولاشاعىنا كەڭ جول اشۋ ءۇشىن بۇل ءتىلدى مەڭگەرۋگە كوپشىلىكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىندەي ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت.
سونىمەن, ۇلتشىلدىق – ءاربىر سانالى ادامعا ءتان پاتريوتتىق قاسيەت. ۇلت ۇلتشىلدىق ارقىلى قالىپتاسادى, ساقتالادى جانە ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ ساياساتى ءناتيجەسىندە داميدى.
تىلەۋبەردى سايدۋلدين, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا اكادەميگى.