يننوۆاتسيالارعا باعىت

«قازاقستان باتىل يننوۆاتسيالار ومىرگە جولداما الىپ, عىلىمي زەرتحانالار مەن قازىرگى زامانعى وندىرىستەردە ءتان مەن قانعا يە بولاتىن ەلگە اينالۋى ءتيىس». (ۇلت كوش­باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2011 جىل­دىڭ 8 ساۋىرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە كىرىسۋ سالتاناتىندا ءسوي­لەگەن سوزىنەن). يننوۆاتسيالاردىڭ تۇراقتى دامۋدىڭ نەگىزگى رەسۋرستارىنىڭ بىرىنە جاتاتىندىعىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ بولاشاقتا قا­زاقستان ءۇشىن نەعۇرلىم پەرسپەكتيۆالى دەگەن ونىن ىرىكتەپ الىپ, جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «ءجۇز ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيالاردى» ىزدەۋ تۋ­را­لى بەرگەن تاپسىرماسى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولا تۇسەدى. ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن جەتىل­دى­رۋدىڭ مۇنداي مودەلى ونىمدەرى ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتا سۇرانىسقا يە بولاتىن سەرپىندى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ينۆەستيتسيالاۋ ارقىلى عىلىمدى قاجەت ەتەتىن, تەح­ني­كالىق تۇرعىدا كۇردەلى بۇيىمداردى «نۇك­تەلىك» جاساۋ شەڭبەرىنەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى كورسەتكەندەي, ەلدەگى يننوۆاتسيالىق ءونىم­دەر­دىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىنىڭ 2004 جىلعى 1,27 پايىزدان 2009 جىلى 0,51 پايىزعا دەيىن تومەندەۋى اياسىندا پرەزيدەنت ن.ءا. نا­زار­با­ەۆ­تىڭ ستراتەگيالىق نۇسقاۋى تەك كوكەيكەستى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ومىرلىك قاجەتتى­لىككە دە اينالۋدا. يننوۆاتسيالىق دامۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن باعىتپەن العا جىلجۋ ءۇشىن بازالىق جاعدايلار بار. «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى ار­قاسىندا عىلىمي الەۋەتتى ءتيىستى جۇمىسقا ىر­عاق­تى تۇردە تارتۋ ءۇشىن ۇيىمدىق, ينس­تي­تۋت­تىق, قارجىلىق تەتىكتەردىڭ كەشەنى جا­سال­دى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق عىلىمي يننو­ۆاتسيالىق جۇيەنى, عىلىمي, عىلىمي-تەحني­كا­لىق جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى دامى­تۋدى ەكونومي­كالىق ىنتالاندىرۋعا مەملە­كەتتىڭ كەپىلدىك بەرۋى, ەكونوميكانىڭ باسىم سەك­تور­لا­رىنداعى تەحنولوگيالاردى كوممەر­تسيا­لان­دى­رۋدى قار­جىلاندىرۋ زاڭدىق دەڭ­گەيدە بەكىتىلدى. عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىز­مەتتى باسقارۋدىڭ ناقتى قۇرىلعان جۇيەسى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدا قىزىعۋشىلىق تۋ­عىزاتىن ءبىر دە ءبىر تالداۋدىڭ نازاردان تىس قالمايتىنىنا كەپىلدىك بولىپ تابىلادى. سول سياقتى 2010-2014 جىلدارعا ار­نال­عان مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن, ەلدىڭ 2020 جىل­­عا دەيىنگى عىلىمي تەحنولو­گيالىق دا­مۋى­­نىڭ سالاارالىق جوسپارىن, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا 2010-2014 جىل­دارى يننو­ۆاتسيالاردى دا­مى­تۋ ءجا­نە تەحنولوگيالىق جاڭ­عى­رۋعا ىق­پال جاساۋ جونىندەگى باع­دار­لامانى جۇزەگە اسىرۋعا قوسىم­شا عىلىمي رەسۋرستاردىڭ تار­تى­لۋى مۇمكىن ەكەندىگى دە وتە ماڭىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت شەشىمىنە سايكەس قازاقستاندا يننو­ۆا­تسيالىق قىزمەتكە قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ءجۇ­زەگە اسىرۋعا قاتىساتىن ءبىر­قا­تار يننوۆا­تسيالىق دامۋ ينستي­تۋت­تارى جۇمىس ىستەۋدە. سولاردىڭ ءبىرى 2006 جىلى قۇرىلعان «عى­لىم قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ تا­بىلادى. ونىڭ قۇزىرىنا ءتو­مەندەگى مىندەتتەر جاتادى: • دەربەس نەمەسە وزگە دە ينۆەستورلارمەن بىرلەسىپ, سونىڭ ىشىندە ۇسىنىلعان گرانتتار ارقىلى دا, جوبالاردى قارجىلاندىرۋ; • نيوكر-ءدى ومىرگە ەنگىزۋگە بايلانىستى جوبالاردى جۇزەگە اسى­رۋعا قاتىسۋ; • عىلىمي ونىمدەر مەن قىز­مەت­تەردىڭ ءتيىمدى, ترانسپارەنتتى رىنوگىن قۇرۋعا ىقپال ەتۋ. بۇل جاعدايدا مىنالار عىلىم قورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنىڭ باسىم باعىت­تا­رى بولىپ تابىلادى: • نانوتەحنولوگيالار مەن جاڭا ماتەريالدار; • بيوتەحنولوگيالار; • كومىرسۋتەگى جانە كەن-مەتاللۋرگيا سەك­تورلارى مەن سولارمەن بايلانىستى سەرۆيستىك سالالار ءۇشىن تەحنولوگيالار; • يادرولىق تەحنولوگيالار مەن قايتا قالپىنا كەلەتىن ەنەرگەتيكا تەحنولوگيالارى; • اقپاراتتىق جانە عارىشتىق تەحنو­لو­گيا­لار. سونىمەن قاتار عىلىم قورى ينۆەستي­تسيا­لارىنىڭ جاڭالاردى قۇرىپ, سول سياقتى بۇرىننان بار تەحنولوگيالاردى, تاۋارلار­دى, جۇمىستاردى, قىزمەتتەردى جەتىلدىرۋ با­عى­تىنداعى وزگە دە يننوۆاتسيالىق جوبا­لار­دى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالۋى مۇمكىن. 2008-دەن 2010 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە عى­لىم قورىنا بارلىعى قولدانبالى سيپاتتاعى عىلىمي زەرتتەۋلەر, تاجىريبەلىك-كونسترۋك­تور­لىق جۇمىستار قولدانبالى جانە يننوۆا­تسيالىق سيپاتتاعى باستاماشىل جانە تاۋە­كەل­دى زەرتتەۋلەرگە 35,3 ميلليارد تەڭگەدەن استام 575 تاپسىرىس كەلىپ ءتۇستى. كەلىپ تۇسكەن تاپسىرىستاردىڭ جالپى سا­نى ىشىنەن عىلىم قورى قازىرگى ۋاقىتتا ينۆەستيتسيالار كولەمى 2,8 ميلليارد تەڭگە­دەن اساتىن 33 جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. گرانت­تار بەرۋ ارقىلى 22 جوبا 250 ميلليون تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى. سوماسى 2,59 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 11 جوبا بويىنشا عىلىم قورى سالعان قارجىنى ساتىلاپ كەرى قايتارۋ قاراستىرىلعان, ول ولاردى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا قايتادان با­عىت­تاۋعا جاعداي جاسايدى. قازىردىڭ وزىندە جوبالارعا سالىنعان قارجىلاردى قايتارۋ جونىندەگى العاشقى ترانشتار جۇزەگە اسىرىلۋدا. جاس عالىمدارعا قولداۋ كورسەتۋ جانە ولار­دى عىلىمي قىزمەتكە ودان ءارى ىنتا­لان­دىرۋ ماقساتىندا عىلىم قورى «شارىقتاۋ» كون­كۋرسىن وتكىزدى. 2008 جىلى كەلىپ تۇسكەن 88 ءوتىنىشتىڭ ىشىنەن 1 ميلليون تەڭگەدەن گرانتتار العان 8 ۇمىتكەر جەڭىمپاز بولىپ بەلگىلەندى. سونىمەن بىرگە عىلىم قورى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرۋ ۇدەرىسىنە دە قاتىسادى. كونكۋرستىق پروتسەدۋرالار قورىتىندىسى بويىنشا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى عىلىم قورىن تومەندەگى ەكى باعىت بويىنشا سەنىمدى ۇيىم رەتىندە بەلگىلەدى: • تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تار­دى نەمەسە قولدانبالى سيپاتتاعى ءتا­ۋە­كەل­دى زەرتتەۋلەردى ورىنداۋعا يننوۆاتسيالىق گرانت ۇسىنۋ; • يننوۆاتسيالىق جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكو­نوميكالىق نەگىزدەمەسىن دايىنداۋعا ين­نو­­­ۆا­تسيالىق گرانت ۇسىنۋ. يندۋستريا جانە جا­ڭا تەحنولوگيالار مينيس­ترلىگى جاريالاعان كون­كۋرس شەڭبەرىندە عى­لىم قورىنا گرانتتار الۋ ءۇشىن 275 ءوتى­نىش كەلىپ ءتۇستى. ءتيىستى كوميسسيادا ساراپتا­ما­دان ءوتىپ, قارالعاننان كەيىن 28 جوبا بويىنشا سوماسى 697,4 ميلليون تەڭگە بو­لاتىن يننوۆاتسيالىق گرانتتار ۇسىنىلدى. سەنىمدى ۇيىم قىز­مەتىن كورسەتە وتىرىپ, عىلىم قورى اتالعان جو­­بالاردىڭ جۇزەگە اسى­رى­لۋىنا تۇراقتى موني­تو­رينگ جۇرگىزىپ وتى­را­تىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا سەنىمدى ۇيىم­نىڭ يننوۆاتسيالىق گرانتتار ۇسىنۋ ءجو­نىن­دە­گى قىزمەتىنە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋ­رى­زىن­دا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى جاريالاعان كەزەكتى كون­كۋرس­قا قاتىسۋ دا جوسپارلانىپ وتىر. عىلىم مەن يننوۆاتسيالار سالاسىنداعى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋ عىلىم قورى ايرىقشا نازار اۋدارعان با­عىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ بيزنەس قاۋىم­داس­تىقتى تارتا وتىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تار­دى ەنگىزۋ پروبلەمالارىن شەشۋدى كوز­دەي­تىنى بەلگىلى. جەكە ارىپتەستەردىڭ عىلىم قورىمەن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان قايتارمالى جوبالارعا بىرلەسىپ قاتىسۋى بۇگىندە 30 پايىزدان استامدى قۇرايدى. «كومىر-گاز تابيعي جۇيەسىن قۇرىلىم­سىز­داندىرۋ نەگىزىندە كومىر كەن ورىندارىنان مەتان الۋ تەحنولوگياسىن اشۋ ءۇشىن عىلى­مي-تەح­نيكالىق ازىرلەمەلەر ەنگىزۋ» جوباسى عى­لىم قورىنىڭ مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپ­تەس­تىگى ءپرينتسيپىن قولدانۋىنا نەعۇرلىم كور­نەكتى ءۇل­گى بولا الادى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ەلدى مەكەندەر مەن ينفراقۇرىلىم نىسان­دا­رىن گاز­دان­دىرۋعا باعىتتالعان, كومىر قىر­تىستا­رىن­دا­عى مەتاندى پايدالانۋعا, سول سياقتى ونەر­كاسىپ كاسىپورىن­دا­رىن وتىنمەن قامتا­ماسىز ەتۋگە نەگىزدەلگەن جىلۋ-ەنەر­گەتيكا سەك­تورى­نىڭ جا­ڭا ەلەمەنتىن قۇ­رۋعا جاعداي جاسايتىن بولادى. سول سياقتى ونىمدەرى تاۋ-كەن جۇمىستارى ۇدەرىسىندە انكەرلىك بەكىتۋگە ارنالعان «امپۋ­لانى مي­نەرالدى نەگىزدە پاترونداۋ» جوبا­سىن دا وسى تۇرعىدا اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ شەڭ­بە­رىندە تاۋ-كەن ءوندىرىسى ءۇشىن قۋاتى جى­لىنا ەكى ميلليون بىرلىككە دەيىن جەتەتىن پاتروندالعان امپۋلا شى­عاراتىن وندىرىستىك كەشەن قۇرىلدى. قىسقاشا ءتۇيىن جاساي وتى­رىپ, وقىرمان­دارعا ۇسىنىلعان ماتەريالدا كەلتىرىلگەن دە­رەك­تەر­دىڭ ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ جو­لىنا كوشۋى ءۇشىن الەۋەتىنىڭ بار ەكەنىن ايعاق­تايتىنىن اتاپ كور­سەتۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە بۇل سياقتى ءمىن­دەت قا­زاق­ستاننىڭ پروگرەسس پەن وركەندەۋ جولىندا ودان ءارى العا باسۋى ءۇشىن باسەكەگە جوعارى قا­بىلەتتى يننوۆاتسيالىق پلاتسدارم قۇرۋعا ۇلەس قوسا الاتىن ءاربىر قازاقستاندىق پەن ۇي­ىمنىڭ بۇكىل كۇش-جىگەرىن دە قاجەت ەتەدى. سانسىزباي جولداسباەۆ, «عىلىم قورى» اق باسقارما توراعاسى.