جەتىسۋ! بۇل ولكەنىڭ قۇنارلى توپىراعىنا قاراپ قايران قالاسىڭ. كەز كەلگەن تالدى شانشىپ قالساڭ بىردەن تامىر جايادى. «جەر ءجانناتى» دەگەن تەڭەۋ بەكەر ايتىلماعان.
ءيا, اعاش جەردىڭ كوركى. كوشەنىڭ ءسانى. بىراق, ءبىر نارسەگە كوڭىل اۋدارمايتىن سياقتىمىز. اعاشتار دا قارتايادى. جاسى جەتكەندە تامىرى سۋالادى. ءشىرىپ, توزادى. ال قۋراعان اعاشتىڭ ءبىر كۇنى قۇلايتىنى راس. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءسوز ەتكەلى وتىرعان ماسەلەمىز وسىعان كەلىپ تىرەلەدى.
ءسىز جەتىسۋ ايماعىندا بولدىڭىز با؟ بولساڭىز, اسىرەسە, الماتى – قورعاس, الماتى – تالعار كۇرە جولدارىنىڭ جيەگىندە ءوسىپ تۇرعان اعاشتارعا نازار سالىڭىزشى. بۇلار سوناۋ كەڭەس زامانىندا وتىرعىزىلعان ەكەن. ولاردىڭ جاسى جارتى عاسىر, ءتىپتى ودان دا اسىپ كەتكەن شىعار. اتا-بابالارىمىزدىڭ: «اعاش تامىرىمەن مىقتى», دەگەن سوزىنە دەن قويساق, وسىنشاما جىل ءوسىپ تۇرعان ولار ءالى مىقتى دەپ ايتا الماس ەدىك
ال بيىكتىگى قانداي دەيسىز عوي, ون بەس مەترگە دەيىن بارادى. «بيىك اعاش بۇرىن قۇلايدى» دەگەن ءسوز وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. قۇلاپ تا جاتىر. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ادامداردى جازىم ەتكەن وقيعالار دا جوق ەمەس.
ءبىر عانا الماتى شاھارىنداعى جاعدايلارعا توقتالايىق. وتكەن جىلى الماتىلىق ستۋدەنت ءمولدىر ەرجانوۆا ءبىز ايتقان حالگە ۇشىرادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى كۇندەلىكتى ساباعىنان شىعىپ, ايالداماعا جەتە بەرگەندە وقىس جاعدايعا تاپ بولدى. توبەسىندە ءتونىپ تۇرعان تەرەكتىڭ ءبىر بۇتاعى شورت سىنىپ, قىزدىڭ باسىنا قۇلايدى. تاپا تال تۇستە ورىن العان وقيعا بولعاندىقتان كوشەدەگى جۇرت بىردەن كومەككە ۇمتىلادى. قاتتى جاراقات العان ءمولدىردى دەرەۋ جەدەل جاردەم كولىگى اۋرۋحاناعا الىپ كەتەدى. ميى قاتتى شايقالعان قىز بىرنەشە كۇن توسەككە تاڭىلىپ, جانى ارەڭ قالادى.
ءدال وسىنداي جاعداي الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەلەونورا پاكتىڭ دا باسىنان ءوتتى ول تۋرالى كتك تەلەارناسى حابارلادى. ەلەونورا بالاسىمەن بىرگە كولىگىنە وتىرا بەرگەندە ەمەن اعاشى قۇلايدى. كولىكتى ءبىر-اق جاپىرىپ ءتۇسكەن. قۇداي ساقتاعاندا, ادام شىعىنى ورىن الماپتى. ءبىراق قاتتى جاراقاتتانعان سابيگە ءبىرنەشە رەت وتا جاسالعان كورىنەدى.
وكىنىشتىسى, بۇل ەكى وقيعانى دا ەشقانداي مەكەمە ءوز مويىندارىنا العان جوق. ءبىرى – اعاشتىڭ شىرىمەگەنىن العا تارتسا, ەكىنشىسى – بۇل اعاش انا مەكەمەگە, مىنا مەكەمەگە قارايدى دەپ قاشقاقتاعان. اقىر اياعىندا ءىس «جابۋلى قازان» كۇيىندە قالعان.
ونى ايتاسىز, تالعار كۇرە جولىنىڭ جيەگىندە ءوسىپ تۇرعان بيىك اعاشتىڭ قۇلاۋى ادام ءولىمىنە سوقتىردى. بۇل وقيعا جاز ايىنىڭ سوڭىنا تامان بولدى. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, سول كۇنى قاتتى جاڭبىر جاۋعان, جەل تۇرعان. ويىندا ەشنارسە جوق ارىستاي ازامات ءوز كولىگىمەن ۇيىنە قاراي كەلە جاتقان. جول اشىق. ەشقانداي كەدەرگى جوق. كەنەت قۋراعان اعاش ونىڭ كولىگىنە قاراي قۇلايدى. مۇندايدى كۇتپەگەن الگى جىگىت قاشىپ تا ۇلگەرە الماعان. سول جەردە ءتىل تارتپاي كەتكەن. اعاشتىڭ كەسىرىنەن ءبىر وتباسى وسىلاي قارا جامىلدى. بۇل جەردە دە كىنالى تاعى اعاش بولىپ قالا بەردى.
قاراپ وتىرساق, قۋراعان اعاشتان زارداپ شەككەندەر از ەمەس. ەندى بۇعان قانداي شارا قولدانۋ كەرەك؟
ارينە, ءبىز جول بويىنداعى اعاشتاردى تۇگەلدەي قوپارىپ الىپ تاستاسىن دەپ جاتقان جوقپىز. ءويتكەنى, ولار وتتەگى ءبولىپ, اۋانىڭ تازارۋىنا ۇلەس قوسادى. اۆتوكولىكتەردەن شىققان كومىرقىشقىل گازىنىڭ اينالاعا تارالۋىنا جول بەرمەيدى. ايتپاعىمىز, سولارعا جاۋاپتى مەكەمەلەر قۋراعان اعاشتاردى كەسىپ, تىم بيىكتەرىن الاسارتىپ, ءبارىن ادام ومىرىنە قاۋىپ توندىرمەيتىندەي ەتىپ رەتتەسە دەگەن نيەت.
جالپى, قالا بولسىن, دالا بولسىن كەز كەلگەن اعاشتاردى جول جيەگىنە ءوسىرۋ دۇرىس پا؟ جوق الدە, تابيعي قۇبىلىستارعا ءتوزىمدى ارنايى اعاش كوشەتتەرى بولا ما؟ شەت ەلدەردە اينالانى كوگالداندىرۋ ءماسەلەسى قالاي جۇرەدى؟ ءبىز وسى سۇراقتارىمىزعا تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وقۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءابدى قيالباەۆتىڭ پىكىرلەرىنەن جاۋاپ تاپتىق.
«ءدال وسىنداي داۋىل جاپونيانىڭ تەڭىز جاعالاۋلارىندا ءجيى بولىپ تۇرادى. بىراق, وندا قاتتى جەلدەن قالا اعاشتارى قۇلاپ, كەساپاتقا ۇشىرامايدى. ونىڭ سىرى نەدە دەيسىز عوي؟ بارلىعى مەملەكەت تاراپىنان زاڭداستىرىلعان, ياعني ءاربىر تالاپ ستاندارت نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردى كۇتۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار. ال بىزدە ۇيەڭكى دە, مورت سىنعىش تەرەك تە, رەتسىز ءيىرىلگەن قاراعاش تا قاتار-قاتار وتىرعىزىلا بەرەدى... قىسقاسى, قولعا نە تۇسسە, سونى تالعامسىز پايدالانا بەرەمىز. مەنىڭشە, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك قالا كوشەلەرى مەن ساياباقتارعا, گۇلزارلار مەن جول جيەگىنە, ايالدامالارعا اعاش وتىرعىزعاندا حالىقارالىق ءتاجىريبەلەرگە سۇيەنگەن ءجون شىعار دەپ ويلايمىن. سوندا جوعارىدا ايتىلعانداي وقيعالار ورىن الماس ەدى. كەيدە بىزدەر تابيعاتتى قورعايمىز دەپ ءجۇرىپ, ادام ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ۇمىتىپ كەتەمىز. ال ادام – ەكولوگيالىق وبەكتىنىڭ ءبىردەن-ءبىر باعالى سۋبەكتىسى», دەيدى.
ءيا, عالىم وتە دۇرىس ايتادى. ەڭ قىمبات قازىنا ادام ەمەس پە. ەندەشە, اتالعان ماسەلەگە سالعىرت قاراۋعا حاقىمىز جوق. سان سوقتىراتىن وكىنىشتەردىڭ قايتالانباۋىن تىلەيمىز.
ەندى ءبىر ءسات قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق سالىپ كورەلىك.
–جول بويىنداعى اعاشتار قىستى كۇنى ودان دا بەتەر قاۋىپ ءتوندىرەدى. كۇن ساۋلەسىن قالقالاپ, جالتىراعان مۇزدىڭ ەرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. مەنىڭ ويىمشا, سول اعاشتاردى العاش وتىرعىزعاندار ماسەلەگە تەرەڭدەپ ءمان بەرمەگەن سياقتى. ەگەر ولار جولدان بىرنەشە مەتر قاشىقتىقتا ءوسىپ تۇرعاندا, ءبۇگىن ءسىز بەن ءبىز بۇل تاقىرىپتا بۇلايشا پىكىر الماسىپ وتىرماس ەدىك.
جاڭادان سالىنىپ جاتقان جولدارعا كوز جۇگىرتىپ قاراڭىزشى. جاعالاۋىنا ەشقانداي اعاشتار وتىرعىزىلماعان. ەۋروپالىق ستاندارت سولاي بولۋى مۇمكىن. ەسەسىنە اينالادان تونەتىن قاۋىپ جوق. سوندىقتان دا ەسكى اعاشتاردى وتايتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى, – دەيدى تالعار اۋدانىنداعى تۇزدىباستاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ادىلەت تەمىرباەۆ.
جول – بارىنە ورتاق. ونىمەن حان دا, قارا دا جۇرەدى. ال, جول جيەگىندەگى قۋراعان اعاش قاشان, قاي كۇنى, كىمنىڭ باسىنا قۇلايتىنىن دا ەشكىم بىلمەيدى. قازاقتا: «ساقتانساڭ – ساقتايمىن», دەگەن جاقسى ءسوز بار. ەندەشە, تاعى كىمنىڭ باسىنا قۇلار ەكەن دەپ كۇتىپ وتىرماي, ءتيىستى ورىندار بۇل جۇمىستاردى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الاتىن مەزگىل جەتتى. بايقاڭىز, باسىڭىزعا اعاش قۇلاپ كەتپەسىن!
بولات ءماجيت,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى