ەلباسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بۇكىل ەلىمىزدە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بۇل حالىق كوپتەن كۇتكەن وزگەرىستەر بولماق.
ەلىمىز جىلدان-جىلعا زور تابىستارعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس ءمۇشەسى اتانۋىمىزدىڭ ءوزى ءۇلكەن جەتىستىك. ۋنيۆەرسيادا ءوتىپ جاتىر. جازدا ەكسپو قاناتىن جايادى. قازاقستاننىڭ ءدۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار ىستەرگە ارالاسۋى الدىڭعى قاتارلى دامىعان دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەت ەكەندىگىن كورسەتەدى.
بۇل زاڭ جوباسىندا پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتىڭ ءبىراز فۋنكتسياسىن ۇكىمەتكە بەرۋ, پارلامەنت جۇمىسىن جاقسارتۋ, سونىمەن بىرگە, سوت, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ سياقتى ۇلكەن ۇسىنىستار ايتىلىپ وتىر. ەڭ ءبىرىنشى, مەنشىك قۇقىعىنا زاڭدا, كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. ەندى قانداي دا ءبىر جەكەمەنشىك م ۇلىك مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق قورعاۋىندا بولىپ, وعان ەشكىمنىڭ قول سۇعۋىنا جول بەرىلمەيدى. بۇل ادال ەڭبەكپەن مەنشىك قۇقىعىنا يە بولعان ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى دامىتۋعا دەگەن ۇلەسىن قۇقىقتىق اكتىلەر ارقىلى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار, مۇراگەرلىك قۇقىق ماسەلەسى دە تۇڭعىش رەت كورسەتىلىپ وتىر. وسى زاڭ جوباسىنا سايكەس, پارلامەنت ماجىلىسىنە بۇرىن بولماعان جاڭا زاڭدار ەنگىزىلگەن ەكەن. مىسالى, بىزدە بىرنەشە ساياسي پارتيا بار. زاڭ بويىنشا, قاي پارتيا سايلاۋدا جەڭەدى, سول پارتيانىڭ ۇكىمەت قۇرۋعا دەگەن قۇقىعى كورسەتىلىپ وتىر. پارتيانىڭ ۇكىمەت قۇرۋى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ كانديداتىنا ۇسىنىس
جاساۋى, بۇرىنعى ۇكىمەتتىڭ ورنىنان كەتۋى, وسىنىڭ ءبارى كورسەتىلگەن. تاعى ءبىر ەرەكشە ءماسەلە, ۇكىمەت ءبىر پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنتاعىنان تۇرمايدى عوي. ونىڭ ىشىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن قورعانىس مينيسترلىگى دەگەن ەكى مينيسترلىكتى مەملەكەتتىڭ ءمۇددەسىنە سايكەس تەك قانا پرەزيدەنت سايلايدى. ۇكىمەت بۇل ءماسەلەگە ارالاسپايتىن بولادى.
سودان كەيىن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى, بوستاندىعى, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, ۇكىمەتتىڭ قۇقىقتىق فۋنكتسيالارىندا بەلگىلەنگەن. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قىزمەتتەرىنىڭ كوپشىلىگىن ۇكىمەتكە تاپسىرىپ وتىر, بۇل ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسپەك. ۇكىمەت مۇشەلەرى بەلگىلەگەن قىزمەتتەرىن اتقارىپ, پارلامەنت الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ەگەر ونداي جاۋاپكەرشىلىكتى اتقارا الماسا, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن جاڭا جوبا بويىنشا ولاردى قىزمەتتەرىنەن الىپ نەمەسە اۋىستىرىپ جىبەرۋگە قاقىسى بار.
ءبىز – پرەزيدەنتتىك مەملەكەتپىز. ويتكەنى, ۇكىمەت قاي ۋاقىتتا دا پرەزيدەنتتىڭ ساياسي باعىتىن, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رەفورمالارىن رەتتەپ, اتقارىپ وتىرادى. سوندىقتان پرەزيدەنت بيلىكتەن ىعىسىپ قالادى دەگەن ماسەلە تۋمايدى. پرەزيدەنت وزىنە تيەسىلى قىزمەتتەردىڭ ءبىرازىن ۇكىمەتكە تاپسىرۋ ارقىلى, ولاردىڭ فۋنكتسيالىق قابىلەتتەرىن تەكسەرىپ, ولاردىڭ حالىق الدىندا قالاي جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىعىنا باعا بەرۋ جۇيەسىن ارتتىرادى.
25 جىلدا ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت ەكەنىمىزدى, جەكە زاڭ قابىلداۋعا قابىلەتتى ەكەنىمىزدى كورسەتتىك. كونستيتۋتسيا بويىنشا ءبىز زايىرلى قۇقىقتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت بولىپ تابىلاتىندىقتان, شىققان زاڭدارعا پارلامەنت دەر كەزىندە تۇسىنىكتەمە بەرىپ, نەگە ءوزگەرتىلدى, قانداي جاڭالىقتارى بار, سونى حالىققا جەتكىزىپ, كەڭىرەك تانىستىرىپ, ماعىناسىن اشىپ كورسەتىپ وتىرۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, پارلامەنتتىڭ ءوزى ءماجىلىس جانە سەنات دەگەن ەكى پالاتادان تۇرادى عوي. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن ءوز وكىلەتتىكتەرى بار. ال زاڭ قابىلداعاندا دا وسىنداي تەرميندەرگە اباي بولۋ كەرەك. مىسالى, مىنا زاڭ جوباسىنداعى 77-باپتىڭ ەكىنشى تارماعىندا جانە 64-باپتىڭ ەكىنشى تارماعىندا بىلاي دەپ كورسەتىلگەن:
«ۇكىمەت القالى ورگان بولىپ تابىلادى جانە ءوزىنىڭ قىزمەتىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپتى». بۇل جەردە «پرەزيدەنتتىڭ الدىندا» دەگەنى تۇسىنىكتى, بىراق «پارلامەنت ءماجىلىسى مەن پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپتى» دەگەن ءسوز ماعان تۇسىنىكسىز بولىپ تۇر. ويتكەنى, پارلامەنت بىرەۋ-اق. ونىڭ پالاتاسى ەكەۋ: ءماجىلىس جانە سەنات. سوندىقتان بۇل جەردە «پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى» دەسە جەتىپ جاتىر. نەمەسە ءبولىپ, انىقتاپ جازسا بولار ەدى. مىنە, وسىنداي زاڭ شىعارۋ ورگاندارىندا تەرمينولوگيالىق قاتەلىكتەرگە جول بەرمەۋ كەرەك.
سودان كەيىن سوتتاردىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارىنا دا ءبىراز وزگەرىستەر ەنگەن. ەندى قازىر ءبىزدىڭ سوت جۇيەمىزدە ءۇش ساتىلى سوت قۇرىلدى. ونداي سوتتار سيرەك كەزدەسەدى. ءۇش ساتىلى سوت تەز ءارى ادىلەتتى تۇردە شەشىم قابىلداۋعا جاعداي جاسايدى. دەگەنمەن دە, جوعارعى سوتتا بۇرىن قاداعالاۋ فۋنكتسياسى دەگەن بار ەدى. ونى الىپ تاستاپ جاتىرمىز. مۇندا ءبىرىنشى ساتى اپەللياتسيالىق-كاسساتسيالىق سوت بولىپ تۇر. ال قاداعالاۋ فۋنكتسياسى جوعارعى سوتتا قالۋ كەرەك ەدى. ءويتكەنى, كاسساتسيالىق تارتىپپەن قارالمايتىن ىستەر بار, قارالاتىن ىستەر بار. ولار زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت ۇكىمدەرى, جارلىقتارىنىڭ ءبارىن جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋ ساتىسى رەتىندە قاراۋ قۇقىعى ساقتالار ەدى. قاداعالاۋ ساتىسىن الىپ تاستاساق, كاسساتسيالىق ينستانتسيادان وتكەننەن كەيىن ەشقانداي ءىس قارالماي ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
سودان سوڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ دا فۋنكتسياسىن ارتتىرۋ كەرەك. قازىر سوتتا قارالاتىن كوپ ىستەرگە پروكۋرورلار قاتىسپايتىن بولدى. مەنىڭشە, پروكۋرورلاردىڭ سوتتا قارالاتىن ىستەرگە زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋشى مەملەكەتتىك ورگان وكىلى رەتىندە قاتىسۋى دۇرىس بولار ەدى. ەگەر ولار قاتىسپاسا, زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلعاندىعىن قالاي انىقتايدى دەگەن وي تۋادى. بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. ول جاعىنا ءتيىستى ورگاندار پىكىرىن ايتا جاتار.
كونستيتۋتسيا جىل سايىن وزگەرمەيدى عوي. بۇل – سيرەك ورىن الاتىن قۇبىلىس. جالپى, بۇل كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامىعاندىعىن, زاڭدىلىقتى بەتكە ۇستايتىندىعىمىزدى كورسەتەدى. جانە پرەزيدەنتتىڭ وسى ماسەلەگە سانالى تۇردە نازار اۋدارىپ وتىرعاندىعىن ايعاقتايدى. كەلەشەكتە حالىقتىڭ عىلىمي, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ ارتا تۇسۋىنە ۇلكەن جول اشىلادى.
بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەسى جايىندا جاريالانعان ۇندەۋ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا, مينيسترلىكتەردە, بارلىق ەڭبەك ۇجىمدارىندا كەڭىنەن تالقىلانۋ ۇستىندە. جانە ءتيىستى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى ۇسىنىس-پىكىرلەر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جىبەرىلۋى كەرەك. بۇل دا وڭاي جۇمىس ەمەس. وسى تالقىلاۋلاردىڭ ءناتيجەسىن قورىتىندىلايتىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە دە ءۇلكەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولادى. قىسقاسى, ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وسى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا پىكىرلەرىن ءبىلدىرسە, قۇپ بولار ەدى.
ارىقباي اعىباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
الماتى