ون بەس جىلدان بەرى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ءبىلىمىن باعالاپ كەلگەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە وتكەن جىلى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. سول وزگەرىس بيىل قالاي جۇزەگە اساتىنىن ءبىلۋ ماقساتىندا «ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى» رمقك-نىڭ ديرەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى رامازان الىمقۇلوۆقا بىرنەشە سۇراق قويعان ەدىك.
– رامازان سيحىم ۇلى, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر قانداي؟
– باستى وزگەرىس ۇبت-نىڭ ەكىگە ءبولىنۋى: قورىتىندى اتتەستاتتاۋ جانە بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋ. قورىتىندى اتتەستاتتاۋ – مەكتەپتى ءبىتىرۋ ەمتيحاندارى. ال بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋ – جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ەمتيحانى. قورىتىندى اتتەستاتتاۋ مەكتەپتە 5 ءپان بويىنشا وتەدى. قازاق مەكتەپتەرىندە قازاق تىلىندە, ورىس مەكتەپتەرىندە ورىس تىلىندە ەسسە جازادى. وعان 3 ساعات ۋاقىت بەرىلەدى. ەكىنشى ءپان الگەبرا جانە اناليز باستامالارى. بۇل دا جازباشا ەمتيحان. وعان 5 ساعات ۋاقىت بەرىلەدى. ءۇشىنشى ءپان قازاقستان تاريحىنان اۋىزشا جاۋاپ بەرۋ ارقىلى وتەدى. ءتورتىنشى ءپان قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلى, ال ورىس, وزبەك, ۇيعىر, تاجىك تىلدەرىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردە قازاق تىلىندە – تەستىلەۋ تۇرىندە وتەدى. بەسىنشى – تۇلەكتىڭ تاڭدايتىن ءپانى دە تەستىلەۋ تۇرىندە. سول تاڭدايتىن پاندەرگە فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, گەوگرافيا, گەومەتريا, دۇنيە ءجۇزى تاريحى, ادەبيەت, شەت تىلدەرى (اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز), ينفورماتيكا كىرەدى.
ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ جىلداعىداي ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ ايماقتارداعى 165 تەستىلەۋ پۋنكتىندە وتەدى. ول ەكى بلوكتان تۇرادى. ءبىرىنشى بلوكقا مىندەتتى ءۇش ءپان: وقۋ ساۋاتتىلىعى, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق جانە قازاقستان تاريحى, ال ەكىنشى بلوكقا تاڭداعان ماماندىعىنا بايلانىستى بەيىندىك پاندەر كىرەدى. ءار ماماندىققا تاپسىرىلاتىن بەيىندىك پاندەر ءتىزىمىن الداعى ۋاقىتتا جۇرت نازارىنا ۇسىنامىز.
– وسى وزگەرىستەر سەبەبىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– ۇبت 2004 جىلى ەنگىزىلگەنى ءمالىم. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە بۇل سىناق الۋ جۇيەسىنە وڭ قاباق تانىتقاندار دا, سىن ايتقاندار دا بولدى. ەڭ باستىسى, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار, اتا-انالار تاراپىنان تۇسكەن شاعىم, «التىن بەلگىگە» دەگەن ءۇمىتتىڭ كەي جاعدايدا اقتالماي قالۋى, وزات وقۋشىنىڭ شەكتى دەڭگەيگە جەتە الماي جاتۋى سياقتى سىناق قورىتىندىسىنا دەگەن نارازىلىقتار ەدى. شىنىندا, مەكتەپ ءبىتىرۋ اتتەستاتىنداعى باعالار, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ-تۇسپەۋىنە قاتىستى شەشىمدەر, مۇنىڭ ءبارى جاس تۇلەك ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار جانە ءبارى ۇبت-نىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى بولىپ, پسيحولوگيالىق جاعىنان قيىندىق تۋدىرماي قويمادى. ەندى ۇبت-نى ەكىگە ءبولۋ ارقىلى بۇل ماسەلە شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىز. سەبەبى, قورىتىندى اتتەستاتتاۋ مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ ءوز مەكتەبىندە, ءوزى ۇيرەنگەن, پسيحولوگيالىق جاعىنان قولايلى ورتادا وتەدى. ودان كەيىن جوو-عا تۇسە مە, جوق پا, ۇبت تاپسىرا ما, تاپسىرماي ما, تۇلەكتىڭ ءوز ەركىندە.
دەگەنمەن, مويىنداۋ كەرەك, ۇبت-نىڭ ارتىقشىلىقتارى دا جەتەرلىك. ۇبت قولدانىسقا ەنگەن 13 جىلدا 1 ميلليون 589 مىڭ مەكتەپ تۇلەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ەمتيحان تاپسىرعانىن ايتا كەتسەم دەيمىن. بۇل جالپى مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 80 پايىزىن قۇراعان ەدى. ەڭ باستىسى, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكىسى كەلەتىن قاراپايىم اۋىل بالاسىنا ۇلكەن قالاعا بارىپ ەمتيحان تاپسىرۋ ءبىراز شىعىن بولاتىن. كەيبىر وتباسىنىڭ قالتاسى ونى كوتەرە دە بەرمەيتىن. ال ۇبت بۇل ماسەلەنى جۇيەلى شەشىپ بەردى. ياعني, تۇلەك ءوز اۋدانىندا تەستىلەۋدەن ءوتىپ, ءوزى قالاعان, ارمانداعان وقۋ ورنىنا تۇسۋگە مۇمكىندىك الدى. قازىرگى ۇبت-دا دا وسى ءتارتىپ ساقتالىپ قالعانىن ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. ۇبت تاپسىرۋعا ءوتىنىش قابىلداۋ 10 ناۋرىز بەن 10 مامىر ارالىعىندا وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
– جاڭا جۇيەنى اتا-انالار, ۇستازدار, تۇلەكتەر قالاي قابىلداپ جاتىر. مەكتەپتەردە وسى فورمات بويىنشا ەمتيحان تاپسىرۋعا دايىندىق قالاي؟
– ءبارى جىلى قابىلداپ جاتىر دەۋگە كەلمەس. دەگەنمەن, قورىتىندى اتتەستاتتاۋدان مەكتەپتەن ءوتىپ, جوو-عا ءتۇسۋ ەمتيحانىن بولەك تاپسىرۋ بۇرىن تاجىريبەمىزدە بولعان. سوندىقتان, اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنان سوڭ وڭ كوزقاراس ارتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىز. تاعى قايتالاپ ايتامىن, ايماقتاردا اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك. بۇعان دەيىن 4 ايماقتا (اقتوبە, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي وبلىستارى) ۇبت-نىڭ جاڭا فورماتى بويىنشا اپروباتسيا وتكىزدىك. وعان 86 مەكتەپ, ناقتىراق ايتساق, قازاق مەكتەبىنەن – 2109, ورىس مەكتەبىنەن – 1891, بارلىعى 4000 وقۋشى قاتىستى. اپروباتسيادان سوڭ تەست تاپسىرمالارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇگىندە ۇبت-نىڭ جاڭا فورماتى بويىنشا 44 000 تاپسىرما دايىن. ول ەكى رەت ساراپتاۋدان وتكىزىلدى. ودان سوڭ تەست سۇراقتارى جيىنتىعىنىڭ اپروباتسيالىق نۇسقاسىن شىعارىپ, ونلاين تۇرىندە ىسكە قوستىق. ياعني, تۇلەكتەر مەن تالاپكەرلەر تەستىلەۋگە testcenter.kz سايتىندا دايىندالا الادى.
وسى جەردە بارلىق اتا-انالار مەن جۋرناليستەردىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارعىم كەلەتىن ماسەلە: مەكتەپتەردەگى قورىتىندى اتتەستاتتاۋدى وتكىزۋگە مەكتەپتەر مەن جەرگىلىكتى ءبىلىم باسقارمالارى جا-ۋاپتى. ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ بۇل جەردەگى باستى مىندەتى تەك تەست تاپسىرمالارى مەن سۇراقتاردى, دۇرىس جاۋاپتار كودىن دايىنداپ, ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىپ بەرۋ.
– بيىلعى مەكتەپ تۇلەكتەرىن ويلاندىرىپ وتىرعان جاعداي, جاڭادان ەنگەن فورمات بويىنشا دايىندىق قالاي بولادى دەگەن ماسەلە ەدى. ءداستۇرلى ۇبت-دا بۇل ايقىن بولاتىن. تالاپكەرلەر تەستىنى جاتتاپ, مەكتەپ وقۋلىقتارىن ءبىر قايتالاپ شىعاتىن. ال جاڭا فورمات بويىنشا وقۋشى دايىندىقتى نەدەن باستايمىن دەپ ويلانۋ ۇستىندە ءجۇر. بۇعان ءسىزدىڭ بەرەر جاۋابىڭىز قانداي؟
– جوعارىدا اتاپ ءوتتىم, قورىتىندى اتتەستاتتاۋدان تۇلەكتەر ءوز مەكتەپتەرىندە, تانىس ورتادا وتەدى. بۇل ولارعا جەڭىل بولۋى ءتيىس. تەست تاپسىرمالارى دا مەكتەپ باعدارلاماسىنا نەگىزدەلگەن. جاقسى وقىپ, مەكتەپ باعدارلاماسىن جەتىك مەڭگەرگەن وقۋشى ءۇشىن قورىتىندى اتتەستاتتاۋ دا, ۇبت دا قيىن بولمايدى دەپ ويلايمىن. قاراشا ايىندا استانادا «ءبىلىم جانە عىلىم-2016» اتتى كورمە شەڭبەرىندە ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى جاڭا فورمات بويىنشا سىناما تەستىلەۋ وتكىزگەن بولاتىن. وعان استانادان بولەك, ەلورداعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەن, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان 11-سىنىپ وقۋشىلارى كەلىپ قاتىستى. باسىندا ۋايىمداپ كىرگەن كوپ وقۋشى «ءبىز ويلاعانداي قاتتى قيىن ەمەس ەكەن», دەپ قۋانىپ شىقتى. سىناما تەست سۇراقتارىنىڭ ونلاين نۇسقالارى شىققانىن تاعى اتاپ وتەيىن. جاقىندا سۇراق كىتاپتارى دا شىعادى. فورمات, تاپسىرمانىڭ بەرىلۋ ءتاسىلى از عانا وزگەرگەنمەن مازمۇن وزگەرمەيدى.
– بيىلعى تەست سۇراقتارى قالاي دايىندالۋدا, بۇرىنعىدان ايىرماشىلىعى قانداي؟
– ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى ەمتيحان كەزىندە تەست تاپسىرۋشىنىڭ جەكە وزىنە ارنالعان سۇراق-كىتاپشاسىن بەرۋ ءۇشىن ءار ءپان بويىنشا تەست تاپسىرمالارىنىڭ فورماسى مەن سانى, وقۋ باعدارلاماسىنىڭ ماتەريالدارى قامتىلعان تەست قۇراستىرىلۋدا. ودان كەيىن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە تەست تاپسىرمالارىن قالاي ازىرلەپ, قالاي تەكسەرۋ كەرەكتىگى تانىستىرىلادى. جىل سايىن وتكىزىپ كەلە جاتقان وقىتۋ سەمينارلارى جۇرگىزىلەدى. وقىتۋ سەمينارلارىنىڭ باعدارلامالارى حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ قۇراستىرىلدى.
مۇعالىمدەردى وقىتقاننان كەيىن تەست تاپسىرمالارىن ازىرلەۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ, ول تاپسىرمالار كەمىندە 2 رەت ساراپتامادان جانە ەلىمىز مەكتەپتەرىندە اپروباتسيادان وتكىزىلەدى. سودان كەيىن عانا تەست تاپسىرمالارى بازاعا ەنگىزىلەدى. سول بازاداعى تەست تاپسىرمالارىنان ءار ءپان بويىنشا ەمتيحاندا كەلەتىن تەست تاپسىرمالارى قالىپتاستىرىلادى.
ۇبت-دا بارلىعى 120 سۇراق بار. ءۇش مىندەتتى ءپان: وقۋ ساۋاتتىلىعى, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق جانە قازاقستان تاريحى. ۇشەۋىندە 20 سۇراقتان, ياعني بارلىعى 60 سۇراق. ءار سۇراقتا بەس جاۋاپ نۇسقاسى بار. بەس جاۋاپتىڭ بىرەۋى دۇرىس. ءار دۇرىس جاۋاپ 1 بالل بولىپ ەسەپتەلەدى.
– ءبىراز اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ جۇرگەن ماكسيمالدى 140 بالل تۋرالى تۇسىنىك بەرە كەتسەڭىز.
– بەيىندىك پاندەر بويىنشا ءبىر نۇسقادا 30 تەست سۇراعى بولادى. ونىڭ العاشقى 20 سۇراعىنا بەس جاۋاپ نۇسقاسى بەرىلگەن. سول بەس جاۋاپ نۇسقاسىنىڭ بىرەۋى عانا دۇرىس. سايكەسىنشە ءار دۇرىس جاۋاپ 1 بالل بولىپ ەسەپتەلەدى. ال قالعان 10 سۇراققا سەگىز جاۋاپ نۇسقاسى بەرىلەدى: سەگىز جاۋاپ نۇسقاسىندا ءبىر, ەكى نەمەسە ءۇش دۇرىس جاۋاپ بولۋى مۇمكىن. تەست تاپسىرۋشى بارلىق دۇرىس جاۋاپتى بەلگىلەسە 2 بالل, ال بىرەۋىنەن قاتەلەسسە 1 بالل الادى. ماسەلەن, ءبىر سۇراققا بەرىلگەن 8 جاۋاپ نۇسقاسىنىڭ 1 عانا دۇرىس جاۋابى بار. تالاپكەر سول دۇرىس جاۋاپتى بەرسە, 2 بالل بولىپ ەسەپتەلەدى. نەمەسە تاعى ءبىر سۇراقتىڭ 8 جاۋاپ نۇسقاسىندا 3 دۇرىس جاۋابى بار دەلىك. ونىڭ 3 نۇسقاسىن دا دۇرىس بەلگىلەسە, 2 بالل, ال ەكەۋىن نەمەسە بىرەۋىن عانا دۇرىس بەلگىلەسە 1 بالل العان بولىپ سانالادى. ياعني, سايكەسىنشە 120 سۇراققا 100% دۇرىس جاۋاپ بەرگەن تالاپكەر ءۇشىن ماكسيمالدى بالل 140 بولىپ ەسەپتەلەدى. شەكتى دەڭگەي – 50 بالل. شەكتى دەڭگەيدى تالاپكەر الا الماعان جاعدايدا, قايتا تاپسىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ وتىر.
– بيىلعى ۇبت-داعى تاعى ءبىر نەگىزگى ەرەكشەلىك وقۋ ساۋاتتىلىعى مەن ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىقتىڭ ەنگىزىلۋى. مۇنىڭ الدىڭعى ۇبت-داعى قازاق ءتىلى مەن ماتەماتيكادان ايىرماشىلىعى نەدە؟
– جالپى, ۇبت-دا قولدانىلعان بۇرىنعى تەست تاپسىرمالارى لەكسيكا-گرامماتيكالىق بىلىمدەرىن تەكسەرسە, وقۋ ساۋاتتىلىعى ءماتىندەرمەن جۇمىس جاساي ءبىلۋ قابىلەتتەرىن تەكسەرەدى. ياعني, ءماتىندى وقىپ قانا قويماي, ونىڭ مازمۇنىن ۇعىنۋ, ماتىننەن اقپاراتتى تابا ءبىلۋ, ءماتىن بويىنشا قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ تابا ءبىلۋ داعدىلارىنا نەگىزدەلەدى. سەبەبى, جوعارى وقۋ ورنىندا تالاپكەر ءتۇرلى دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەپ, ونى ساراپتايدى, ونداعى اقپاراتتاردى سالىستىرىپ, شەشىم قابىلدايدى. بۇل داعدىلار ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەندە تۇلەككە كەرەك بولادى.
ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا ۇبت-دا قولدانىلىپ كەلگەن تەست تاپسىرمالارىنىڭ مازمۇنى وقۋشىلاردىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا العان ماتەماتيكالىق ءبىلىمىن تەكسەرۋگە ارنالعان. ال ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق وقۋشىلاردىڭ يگەرگەن بىلىمدەرىن ءومىرلىك جاعدايلاردا قولدانا ءبىلۋ دەڭگەيىن انىقتايدى.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»