قازاقستان ءۇشىن سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى دىڭگەگى – كوپۆەكتورلىق, ياعني كوپباعىتتىق. مۇنى گەوساياسي تۇرعىدان العاندا, ءومىردىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر. ەلىمىز بارلىق كورشىلەس مەملەكەتپەن, دۇنيە جۇزىندەگى نەگىزگى سەرىكتەستەرىمەن بايىپتى دا بايسالدى ارىپتەستىك ورناتۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا كوپ جۇمىستىڭ باسى قايىرىلدى. الەمنىڭ 180-گە تارتا ەلىمەن ءوزارا ديپلوماتيالىق بايلانىسىن بەكەمدەدى. نەگىزگى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولدى. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باستى لوكوموتيۆتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. شەت ەلدەردە 40-تان استام ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق وكىلدىگى اشىلدى. الماتى مەن استانادا 50-دەن استام شەتەلدىك ەلشىلىك پەن ميسسيا, حالىقارالىق جانە ۇلتارالىق ۇيىمداردىڭ ونداعان وكىلدىگىنىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرى سىرتقى ساياسات سالاسىندا تۇراقتى ءارى بەرىك ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىپ كەلە جاتقان ءبىردەن-ءبىر سەرىكتەسى – فرانتسيا. وسىدان 25 جىل بۇرىن 1992 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستىڭ نەگىزى قالاندى. فرانتسيا – باتىس ەلدەرىنىڭ ىشىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىعان مەملەكەت. شيرەك عاسىر ىشىندە ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. بۇگىنگە دەيىن پاريج استانانىڭ نەگىزگى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق باستامالارىن قولداپ كەلدى. ياعني, بۇل – ساياسي تۇرعىدان العاندا, قوس تاراپ تا ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتتى دەگەن ءسوز.
فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى فرانسيس ەتەن مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكو قاتىسقان بىرلەسكەن باسپاسوز ءماسليحاتىندا ەكى ەل ديپلوماتياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى جان-جاقتى وي تارازىسىنا سالىندى. «ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدى باتىس ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىعان فرانتسيا – ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز جانە سەنىمدى دوسىمىز. پاريج ءاردايىم استانانىڭ نەگىزگى باستامالارىن قولداپ, قۋاتتاپ كەلەدى. بۇل ەقىۇ ءسامميتىن ءوتكىزۋ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تولىققاندى ءمۇشەسى بولۋ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن ۇيىمداستىرۋ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋ كەزىندە بايقالدى», دەدى رومان ۆاسيلەنكو ءوز سوزىندە.
ونىڭ ايتۋىنشا, فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاندتىڭ قازاقستانعا 2014 جىلعى جەلتوقسانداعى مەملەكەتتىك ساپارى مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فرانتسياعا 2015 جىلعى قاراشاداعى رەسمي ساپارى قوس مەملەكەت ءۇشىن دە ماڭىزدى وقيعا بولعان. «بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەڭ اۋقىمدى كەلىسىمشارتتىق-قۇقىقتىق بازانىڭ نەگىزى قالانىپ ۇلگەردى. سولاردىڭ ىشىندە 2008 جىلى قول قويىلعان ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتتىڭ ماڭىزى وراسان. مادەني بايلانىستارىمىزدىڭ كوكجيەگى كەڭەيدى. حالىقتارىمىزدىڭ اراسىنداعى دوستىق نىعايا ءتۇستى. ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا سونى سەرپىن قوسىلدى. 2014 جىلى الماتىدا «سوربوننا» فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەمدە ەكىنشى, ال ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ سانالاتىن فيليالى اشىلدى», دەدى قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكو. سونداي-اق, ول الماتى مەن رەنن, الماتى مەن كانن اراسىنداعى ورتالىقسىزداندىرىلعان ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقانىنا دا نازار اۋداردى. استانا مەن نيتستسا, اتىراۋ مەن پورتتى قالا مارسەل اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتا ءتۇسۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇعان قوسا, 2015 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ اشىلعان استانا – پاريج باعىتى بويىنشا تىكەلەي اۋە قاتىناسىنىڭ ەلدەر اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىن الۋىنا جاڭاشا سەرپىن قوسقانىنا ءمان بەردى.
«بيىل دا فرانتسيامەن تىعىز ارىپتەستىك ورناتاتىن بولامىز. بۇعان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولۋىمىز دا وڭ اسەر ەتەدى دەپ ويلايمىز. مەن فرانتسيانىڭ بۇرىنعى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى – فرانسۋا ميتتەراننىڭ «بولاشاعىن ويلايتىنداردىڭ بولاشاعى ارقاشان جارقىن بولادى» دەگەن ءسوزىن, سونداي-اق, قازاقتىڭ «ىرىس الدى – ىنتىماق» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن مىسالعا كەلتىرگىم كەلەدى. جالپى, قازاقستان مەن فرانتسيا قارىم-قاتىناسىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك رۋحىندا جاندانا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. ال استانا ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ ودان ءارى كۇشەيىپ, كەڭەيۋىنە بەيىلدى», دەدى رومان ۆاسيلەنكو.
فرانسيس ەتەننىڭ قوس تاراپ قارىم-قاتىناسىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى بولجامدى وي-پايىمى دا كوڭىلگە قونىمدى شىقتى. «1966 جىلى 24 ماۋسىمدا گەنەرال شارل دە گولل بايقوڭىرعا ساپارمەن باردى. بايقوڭىر, ارينە, قازاقستاننىڭ جەرى. بىراق, 1966 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ يەلىگىندە ەدى. گەنەرال دە گوللدىڭ سول كەزدەگى ساپارى قازىرگى تاڭدا ەكى ەلدىڭ عارىش سالاسىنداعى ارىپتەستىگىنە نەگىز بولدى. الداعى ۋاقىتتا ءبىز استاناداعى عارىش سپۋتنيكتەرىن قۇراستىرۋ ءوندىرىسىن 25 پايىزعا ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل جەر سەرىكتەرى عارىشقا ۇشىرىلعاننان كەيىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتىڭ نىعايۋىنا, باسقا دا سالالاردىڭ وركەندەۋىنە ىقپال ەتەرى انىق. جالپى, قازاق حالقى 1966 جىلدان بۇرىن دا فرانتسۋز جۇرتىنا تانىلدى. 1925 جىلى فرانتسيادا ءوتكەن الەمدىك كورمەدە قازاق ءانشىسىنىڭ اۋەلەتە ءان شىرقاعانىن, ونى جەرگىلىكتى حالىق ەرەكشە ءارى ىستىق ىقىلاسپەن قابىل العانىن بىلەمىز. سول كەزدە قازاق مۋزىكاسى, قازاق مادەنيەتى فرانتسيادا كەڭىنەن تانىلعان ەدى. ال قازىرگى تاڭدا قوس مەملەكەت اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىس قايتادان جاندانا باستادى. فرانتسيا قازاقستاندى ستراتەگيالىق ارىپتەسى رەتىندە تانىدى. بۇگىندە ءبىز ساياسات, ەكونوميكا, مادەنيەت, ءبىلىم-عىلىم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىزدى دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ كەلەمىز. ياعني, فرانتسيا مەن قازاقستان – ستراتەگيالىق ارىپتەس ەلدەر», دەدى ەلشى.
بۇدان كەيىن فرانسيس ەتەن فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاندتىڭ ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعانىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ارنايى قۇتتىقتاپ جولداعان حاتىن وقىپ بەردى. وندا: «فرانتسيا مەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ 25 جىلدىعىنا وراي قۇتتىقتاپ جولداعان xاتىڭىزعا زور العىسىمدى بىلدىرەمىن. ءوز كەزەگىمدە فرانتسيانىڭ قازاقستانمەن اراداعى بايلانىستاردى ۇدايى نىعايتۋعا وراسان ءمان بەرەتىنىن جەتكىزۋگە رۇقسات ەتىڭىز. 25 جىل بۇرىن, 1992 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە ەليسەي سارايىندا ءسىز فرانسۋا ميتتەرانمەن كەزدەسكەن ەدىڭىز. ءسىزدىڭ قۇرمەتىڭىزگە وراي ۇيىمداستىرىلعان كەشكى اس ۇستىندە فرانسۋا ميتتەران ارىپتەستىگىمىزدى بارلىق سالادا نىعايتۋعا دەگەن فرانتسيانىڭ قالاۋىن جەتكىزگەن بولاتىن. پاريجدە 2015 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا وتكەن كەزدەسۋىمىز كەزىندە ۇزاق مەرزىمگە نەگىزدەلگەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بەرىكتىگىنە سەنىمىمدى ءبىلدىرىپ, ورتاق جوبالارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كەز كەلگەن كەدەرگىنىڭ جويىلعانىن قالاعان تىلەكتەستىگىمدى بىلدىرگەن ەدىم. مەنىم سەنىمىم وزگەرگەن جوق. الداعى ۋاقىتتا فرانتسيا-قازاقستان ارىپتەستىگىنىڭ نىعايۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپتىڭ ودان ءارى بەلسەندى جۇمىس جاسايتىنىنا سەنىم بىلدىرگىم كەلەدى», دەلىنگەن جولدار بار.
بۇدان كەيىن فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ەلىمىزدىڭ «2050» ستراتەگياسىن باسشىلىققا الىپ وتىرعانىن, الايدا قازىردىڭ وزىندە فرانتسيا قازاقستاندى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندايتىنىن جەتكىزدى. «قازاقستان – فرانتسيانىڭ سەنىمدى ينۆەستورى. قازاقستان – فرانتسيا ءۇشىن ماڭىزدى ارىپتەس. سەبەبى, ءبىز قازاقستانمەن ءتۇرلى سالادا تىعىز ارىپتەستىك ورناتىپ كەلەمىز», دەدى بۇل ورايدا فرانسيس ەتەن.
ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىندا, سونداي-اق فرانتسيا قازاقستاننىڭ جەتەكشى ساۋدا ءارىپتەستەرىنىڭ ءتىزىمىندە 5-ءشى ورىنعا تۇراقتاعانى, قازاقستاندا فرانتسۋز كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 130-دان استام, ماسەلەن, «Total», «Areva», «Air Liquide», «Danone», «Vicat», «PSA», «Alstom» سىندى كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيتىنى ايتىلدى. ياعني, بۇل – فرانتسيا ەلىمىزدىڭ ءىرى ينۆەستورلارىنىڭ قاتارىندا تۇر دەگەن ءسوز. 2005 جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا جۇمسالعان فرانتسۋز ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 13 ميللياردتان استام اقش دوللارىن قۇرايدى. ال قازىر فرانتسۋز كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ, جالپى مولشەرى 1 ميللياردتان استام اقش دوللارىن قۇرايتىن 7 ينۆەستيتسيالىق جوبا بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ول جوبالاردىڭ اياسىندا مۇناي وڭدەۋ, ماشينا جاساۋ, ينفراقۇرىلىم, عارىش سەكىلدى سالالاردى جانداندىرا ءتۇسۋ كوزدەلمەك.
قازاقستان-فرانتسيا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان شارالار قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە ودان ءارى جالعاستى. وندا قازاق-فرانتسۋز ديپلوماتيالىق ارىپتەستىگىنە قاتىستى كونفەرەنتسيا ءوتتى. سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ۇلتتىق اسكەري-پاتريوتتىق ورتالىعىندا «گەنەرال دە گوللدىڭ بايقوڭىرعا جاساعان ساپارىنىڭ ءمانى» تاقىرىبىندا كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, جيىننىڭ سوڭىندا شارل دە گولل قورى مەن فرانتسيانىڭ عارىش تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «بايقوڭىردان استاناعا دەيىن: قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى رەسمي كەزدەسۋلەرگە-50 جىل» اتتى كورمەنىڭ اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى. الداعى ۋاقىتتا ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ 25 جىلدىعىنا وراي باسقا دا مەرەكەلىك شارالاردى وتكىزۋ جوسپارلانعان. ماسەلەن, بۇل اتاۋلى داتاعا وراي ارنايى لوگوتيپ ازىرلەنىپ, پوشتا ماركاسى شىعارىلاتىن بولادى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
و.بالمۇرات, ە.وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»