«قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇندەۋى – كوپتەن كۇتكەن, تولعاعى جەتكەن شەشىم». وسىلاي جازۋ بۇرىس بولمايدى. بۇرىس بولمايتىنى – ۇندەۋدىڭ حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ويمەن ۇندەستىك تابۋىندا, دەر كەزىندە جاريالانۋىندا.
بۇل ۇندەۋدىڭ ايتارى ءداستۇرلى جولداۋ اياسىندا جاريا ەتىلمەۋىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. ەلباسى جولداۋى – جىلدىڭ باستى قۇجاتى. جىل بويىندا الدا تۇرعان مىندەتتەردى بيىلعى جولداۋعا قاراپ بەلگىلەيمىز, الداعى الار اسۋلارىمىزدى دا سوعان قاراپ ايقىندايمىز. كەلەر جىلى جاڭا جولداۋ جاريالانادى, كەلەر جىلعى مىندەتتەر مەن اسۋلار سول جولداۋدا كورسەتىلەدى.
بۇل جولى ەلباسىمىز حالىققا ءسوز ارناۋدىڭ ۇندەۋ ءپىشىمىن تاڭداپ وتىر. ويتكەنى, بۇل جولعى اڭگىمە ارىگە كەتەتىن اڭگىمە. ءسوز ەل ءومىرىنىڭ باستى باعىت-باعدارىن بەلگىلەيتىن, كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسياعا تىكەلەي قاتىستى قوزعالىپ وتىر. 1995 جىلعى 30 تامىزدان بەرى, 22 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز ءوز كونستيتۋتسيامىزعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن ەمەسپىز. پرەزيدەنتتىڭ «ءسىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى, تاعدىرلى ماسەلەنى ۇسىنباقپىن» دەيتىنى سوندىقتان.
بۇرىس بولماعاننىڭ ءبارى بىردەي دۇرىس بولا بەرمەيدى. ءيا, سارسەنبىنىڭ ساتىندە بارلىق بەلدى تەلەارنالاردان قاتار بەرىلگەن ەلباسى ۇندەۋىن كوپتەن كۇتكەن, تولعاعى جەتكەن شەشىم دەۋدىڭ بۇرىس بولمايتىن دا, دۇرىس بولمايتىن دا ءجونى بار. نەگە بۇرىس بولمايتىنىن جاڭا ايتتىق. ال نەگە دۇرىس بولمايدى؟ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋدى كوپتەن كۇتكەن ەدىك, بۇل ءماسەلەنىڭ تولعاعى جەتكەن ەدى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتپايتىنىمىز نەلىكتەن؟
بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بەرىپ وتىر. «كۇشتى پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكال بىزگە مەملەكەت قالىپتاستىرۋداعى وراسان قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ بارىسىندا قاجەت بولدى. بۇل ۋاقىتىندا ءوزىن اقتادى. ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىمىز ءدال وسى جۇيە كەزىندە جۇزەگە اسىرىلدى». ماسەلەنىڭ ءمانىسى دە, ۇندەۋدەن تۋىندايتىن مىندەتتەردىڭ مايەگى دە, مىنە, وسىندا جاتىر.
پرەزيدەنت ۇندەۋى تەلەديداردان بەرىلىپ بولىسىمەن-اق ەلباسىمىزدىڭ توعىز تومدىق «تاڭدامالى سوزدەرىن» قولعا الدىق. ول باسىلىمنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنا ارناۋلى رەداكتور بولعاندىقتان دا ىزدەگەنىمىزدى تابا قويۋ قيىنعا تۇسكەن جوق.
«تاۋەلسىزدىكتىڭ 5 جىلى – وراسان زور باعا بەرىپ, قورىتىندى جاساۋعا تىم قىسقا مەرزىم» – 1996 جىلعى 16 جەلتوقساندا الماتىداعى سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن ءسوزىنىڭ باسىندا پرەزيدەنت وسىلاي دەگەن. ال ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى باعا بەرۋگە دە, قورىتىندى جاساۋعا دا تىم قىسقا مەرزىم ەمەس. ارينە, تاريحتىڭ ۇزىنا جولىنىڭ بيىگىنەن قاراساڭىز 25 جىل دا قاس-قاعىم ءسات. بىراق ءبىز ءۇشىن بۇل شيرەك عاسىر تۇتاس عاسىرعا, بالكىم, عاسىرلارعا تاتيتىن كەزەڭ.
بارشا باقىتىمىزدىڭ, بارلىق بەرەكەمىزدىڭ باستاۋى بولعان باستى مەرەكەمىزدىڭ تۇسىندا ءبارىمىز دە بوستاندىقتىڭ باعاسى, ەركىندىكتىڭ ەل ءۇشىن ەرەن ورنى جايىندا ويعا شومدىق.
ەركىندىك پەن ەلدىك – ەگىز ۇعىم. ادام ءومىرىنىڭ ەڭ وزەكتى ءمانى – ەركىندىگى. مەملەكەت ءومىرىنىڭ ەڭ وزەكتى ءمانى – تاۋەلسىزدىگى. ادام ادام بولعالى ەركىندىك ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ, كۇرەسىپ, تىرەسىپ كەلەدى. ادامزات قوعامى وركەنيەتكە اياق باسقالى بەرى حالىق اتاۋلىنىڭ بارلىعى جەكە مەملەكەت قۇرۋعا, دەربەس ەل بولىپ تۇرۋعا, ياعني ەگەمەندىككە, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىپ كەلەدى. بىراق ءومىردىڭ زاڭى قاتال – ادامنىڭ ءبارى بىردەي ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا, ويىنداعىسىنىڭ ءبارىن ورىنداۋعا قول جەتكىزە بەرمەيدى. تاريحتىڭ دا زاڭى قاتال – حالىقتاردىڭ ءبارى بىردەي ءوز قالاۋىنشا ءومىر سۇرۋگە, ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە, ءوز ساياساتىن ءوزى ايقىنداۋعا قول جەتكىزە بەرمەيدى. قازىر دە سانى جاعىنان ءبىزدى بىرنەشە وراپ كەتەتىن حالىقتاردىڭ اراسىندا ءبىر جاپىراق تۋىن تىگەر الاقانداي توبە تابا الماي جۇرگەندەرى از ەمەس.
ءبىز – باقىتى جانعان, باسىنا باق قونعان حالىقپىز. ءبىز – مىنا جۇمىر جەردىڭ بەتىنە تاريحىمىزدىڭ تاماشا تۇسىندا, ەل تاعدىرىنىڭ ءتۇيىندى كەزەڭىندە كەلگەن ۇرپاقپىز, كوز الدىمىزدا جاڭا مەملەكەتتىڭ تۋعانىن, قاز باسىپ, قالىپتاسقانىن كورگەن ۇرپاقپىز, جاڭا ەلدىڭ بۋىن بەكىتۋىنە بار كومەگىن بەرگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىندەگى قيىندىقتىڭ بارىنە كونگەن, الدان شىققان اۋىرتپالىقتىڭ ءبارىن جەڭگەن ۇرپاقپىز, جاسامپاز جۇمىسىمىزدىڭ جەمىسىن تەرگەن ۇرپاقپىز.
تاۋەلسىزدىك – ەلدىك سىناعى. وتكەل جولى قيىن, وكپەك جەلى قۇيىن بۇل سىناقتا حالقىمىز ەلدىگىن دە كورسەتتى, ەرلىگىن دە كورسەتتى, ورلىگىن دە كورسەتتى. جوق جىلداردا جاسىمادى. توق جىلداردا تاسىمادى. دالالىق دانالىعىنان, حالىقتىق دارالىعىنان اينىمادى. كەڭ بولعاننىڭ كەم بولمايتىنىن ەسكەردى. تاريح تابىستىرعان, تاعدىر توعىستىرعان سان ۇلتتىڭ ۇل-قىزىمەن ۇعىسىپ, ۇلىستىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدى. قازاق جەرىنە ءار كەزەڭدە سان ءتۇرلى سەبەپپەن كەلگەن الۋان ەتنوستىڭ وكىلدەرى, ولاردىڭ ۇرپاقتارى قازاقستاندى ورتاق وتان رەتىندە پەرزەنتتىك جۇرەكپەن ءسۇيدى, سۋىعىنا توڭدى, ىستىعىنا كۇيدى, ءسويتىپ ءوز ەلىن بەرەكەگە باستايتىن تىرلىكتىڭ, مەرەكەگە باستايتىن بىرلىكتىڭ مەكەنى ەتتى.
دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «زامان تىنىشتىعىن بەرسە, بۇگىنگى داعدارىستان دا شىعارمىز. تاۋەلسىز قازاقستان ءداۋلەتىنە ساۋلەتى ساي قۋاتتى مەملەكەتكە اينالار. قازاق حالقى الەمدىك ءوركەنيەتكە قازىرگىدەن دە قوماقتى ۇلەس قوسار. دالامىزدا دا, قالامىزدا دا شادىمان تۇرمىس, شات تىرلىك ورنار. بۇيىرتسا, بۇگىنگى قۇرىلتايعا قاتىسقان قادىرمەندى قوناقتارىمىزدىڭ ءوزى تۋعان قازاقستانىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەگەنىنە تاياۋ جىلداردا-اق كۋا بولادى دەپ كامىل سەنەمىز», دەگەن ەدى. نازار اۋدارىڭىز: بۇل – 1992 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندە سويلەنگەن ءسوز. تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءبىر جىل دا تولماعان كەز. كورشى ەلدىڭ اقشاسىنا ورتاقتاسىپ جۇرگەن, ەل ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسكەن, حالىقتىڭ شامامەن 40 پايىزدايى كەدەيشىلىك شەگىنە جەتكەن كەز. سونداي كەزدە دە ەلباسىمىز تاعدىردىڭ تالقىسىمەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدى جيناپ, وسىنداي سەنىمدى ءسوز ايتقان ەدى.
سوندا پرەزيدەنت نەگە سەندى؟ حالقىمىزدىڭ اتا-بابامىز اڭساۋمەن ءوتكەن, ارپالىسۋمەن ءوتكەن ازاتتىقتى قاسيەتتەپ قاستەرلەيتىنىنە سەندى, ءتاۋ ەتەر ءتاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ, قورعاۋ, قولداۋ, نىعايتۋ جولىندا قاندايلىق قيىن سىناقتارعا دا شىداس بەرەتىنىنە سەندى, تۋعان ەلىنىڭ بويىنان دا, ويىنان دا جاڭا زاماننىڭ جاڭا تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جاڭا قاسيەتتەر تابىلاتىنىنا, ولاردىڭ سىن ساعاتتا جارقىراي تانىلاتىنىنا سەندى.
ال ءبىز نەگە سەندىك؟ ەلدىگىمىز ەڭسەلەنگەن, ەكونوميكامىز ەسەلەنگەن, قازاقستاندى تورتكۇل دۇنيە تۇگەل تانىعان, ەلىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان, حالىقارالىق ارەناداعى اسا بەدەلدى بىتىمگەرگە اينالعان, رەسەي مەن تۇركيانىڭ اراسىنداعى داۋىلعا ۇلاسا جازداعان داۋدى از ۋاقىتتىڭ اياسىندا تىنشىتىپ, ادامزات اتاۋلىنى الاڭداتىپ وتىرعان سيرياداعى سويقان سۇمدىقتى توقتاتۋدىڭ تەتىگىن تابۋعا سەپتەسكەن كەزدەگى سونىڭ بارىنە باستى سەبەپكەر تۇلعاعا – ەلباسىمىزعا قازىرگى سەنىم مەن ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى سەنىمنىڭ ايىرماسى جەتىپ ارتىلادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى تۇسىندا ءبىز نە كورمەدىك دەسەڭىزشى! ول كەزەڭدە ءبىز كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەلمەسكە كەتەرىنىڭ الدىنداعى, سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ءجانتاسىلىم ەتەرىنىڭ الدىنداعى بەرەكەسىزدىك پەن بەلگىسىزدىكتى كوردىك, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەڭسەسى ەزىلىپ, ەسەڭگىرەگەن ەلدى كوردىك, ءبىر كەزدەگى تۇتاس مەملەكەت ىدىراپ, شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ بىت-شىتى شىققانىن, كاسىپورىندار ءونىمىن قايدا جىبەرەرىن بىلمەي, قويماعا تىققانىن كوردىك, ايلاپ ەڭبەكاقى, جىلداپ زەينەتاقى بەرە الماعان, ەڭ قاراپايىم زاتتاردىڭ وزىنە جۇرت ۇزىننان ۇزاق شۇباتىلا كەزەككە تۇرعان شاقتى دا كوردىك, ساناسى سەرگەلدەڭگە سالىنىپ, كەلەر كۇننەن كۇدەر ۇزە جازداپ, تورىققان, بولاشاعىنان قورىققان, ءسويتىپ ەرەۋىلدەگەن ءجۇز-ءجۇزدەگەن جانداردى دا كوردىك, بارىنەن دە قيىنى – مەملەكەت قۇرا الامىز با, ەل بولىپ تۇرا الامىز با, ءتورت اياقتاپ تۇرالاپ جاتقان ەكونوميكانى كوتەرە الامىز با, اقىر اياعىندا حالقىمىزدى اسىراي الامىز با دەگەن ۋايىممەن جۇرگەن كۇندەر مەن تۇندەردى دە كوردىك.
ءبارى دە ەسىمىزدە. سويتە تۇرا, ءبىز الداعى جارقىن كۇندەرگە سەندىك. ەل بولاتىنىمىزعا بۇكىل ەل بولىپ سەندىك. ەڭ قيىن كۇندەردە دە سەنىمنەن ايرىلمادىق. ەلگە سەندىك, ەل باستاعان ەرگە سەندىك.
ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءبىزدىڭ بالاڭ ەلدىگىمىزگە, بۇعاناسى قاتپاعان ءتاۋەلسىزدىگىمىزگە تونگەن قاتەرلەر كوپ ەدى. وتە كوپ ەدى. باتىستىڭ ەڭ ءبىر اۋزى دۋالى دەگەن ساياساتكەرلەرىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كوپۇلتتىلىعىمىزعا, كوپتىلدىلىگىمىزگە, كوپدىندىلىگىمىزگە قاراپ بۇلاردىڭ بولاشاعى بۇلدىر دەپ بال اشىپ جاتتى, مۇنداي ەلدىڭ باسى پىسپەيدى, الاۋىزدىقتان ارا-دارا بولۋدان تۇسپەيدى دەپ بولجام ايتىپ جاتتى.
بىراق ولاردىڭ ويلاعانىنداي بولعان جوق. ءبىزدىڭ ويلاعانىمىزداي بولدى. شەتى دە, شەگى دە كورىنبەيتىن ماسەلەلەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى شەشىلە بەردى, ەشقاشان تارقاتىلمايتىنداي سەزىلەتىن تۇيىندەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى تارقاتىلا بەردى. ءبىر بەلەستەن كەيىن ءبىر بەلەس الىنا بەردى, الىنا بەردى.
سولاي بولۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى – حالقىمىزدىڭ ەل باسشىسىنا سەنۋى. قالتقىسىز سەنۋى. ەل باستاعان ەرىم دەپ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قولعا بەرۋى. قانداي قيىن ىسكە دە ەلدىكتىڭ تۇرعىسىنان كەلۋى. ەرتەڭگى كەلەر جاقسىلىققا سەنگەندىكتەن قانداي قيىندىققا دا كونۋى. باستاعان ءىسىن جالعاستىرسىن, جەرىنە جەتكىزسىن دەپ قايتا-قايتا بۇكىلحالىقتىق سەنىم مانداتىن بەرۋى.
مۇنىڭ ءبارىن ويلاپ وتىرساق, جان-جۇرەگىمىز تولقىپ, تەبىرەنىپ كەتەدى. جاڭادان ەل قۇرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان, وسىنداي ۇلى ىسكە ۇلىسىن ۇيىستىرعان, ەلىن ءبىر بيىكتەن كەيىن ءبىر بيىككە باستاعان, ەلىنە ءبىر مىندەتتەن كەيىن ودان دا قيىن مىندەتتەر ارتقان, حالىقتى سونىڭ ءبارىنىڭ ۇدەسىنەن شىعاتىنداي ەتىپ شاربولاتتاي شيراتقان ادام – ءوز حالقىن شەكسىز سۇيەتىن, حالقىنىڭ دانالىعىنا پەرزەنت رەتىندە دە, پرەزيدەنت رەتىندە دە باسىن يەتىن ادام.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا ەل جاساۋدىڭ ۇلى ميسسياسىن ابىرويمەن اتقاردى. ونى ەلباسىمىز ءوز ۇندەۋىندە «ءبىز جاڭا مەملەكەت, جاڭا ەكونوميكا, جاڭا قوعام قۇردىق» دەپ ءبىر سويلەمگە سىيعىزىپ ايتا بىلگەن. سول ءبىر سويلەمنىڭ سالماعى قانداي دەسەڭىزشى!
ەلباسىمىزدىڭ ءتىكەلەي باسشىلىعىمەن اتقارىلعان ىستەردىڭ ەڭ ءبىر ءىرىلەرىن سانامالاپ قانا وتەيىكشى. قوعامنىڭ سيپاتىن باسقا سيپاتقا اۋىستىردىق. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنەن العان قوعامدىق جۇيەنى, سۇيەككە ءسىڭىپ كەتكەن سوتسياليستىك سانانى وزگەرتۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز ونى جاساي الدىق.
ەكونوميكانى ءبىر جۇيەدەن باسقا جۇيەگە كوشىردىك. ءبارىن ءبىر ورتالىقتان باسقاراتىن, جۇمىسكەرى دە, جالقاۋى دا بىردەي جالاقى الاتىن, نارىقتى ءوندىرىستى بەتالدى جۇرگىزەتىن پارىقسىزدىقتىڭ بەلگىسى دەپ بىلەتىن ۇعىمداردى الماستىرۋ قيامەت قيىندىققا ءتۇستى. بىراق نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز ونى جاساي الدىق.
وتپەلى كەزەڭدەگى قيىندىقتاردان ەسەڭگىرەي جازداعان ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, بويىن تىكتەدىك. العاشقى جىلداردىڭ اۋىرتپالىعىنان ايىعۋ, ءبىزدىڭ قولىمىزدان مەملەكەت قۇرۋ, دەربەس ەل بولىپ تۇرۋ, كۇنكورىستى قامداعان جانباعىس ەڭبەكتى بولاشاقتى كوزدەگەن جاسامپاز ەڭبەككە بۇرۋ وراسان اۋىر مىندەت ەدى. بىراق نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز ونى جاساي الدىق.
شەكارامىزدى شەگەندەدىك. جالپى ۇزىندىعى 15 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن, بەس ەلمەن شەكتەسەتىن شەكارانى باس-اياعى بەس جىلدىڭ ىشىندە قىرۋار كەلىسسوزدەر راۋندىن جۇرگىزە وتىرىپ, عاسىرلار بويى شيىرلانعان تۇيىندەردى ىسكەرلىكپەن, داۋ-دامايسىز تارقاتىپ, بارلىق شەشىمدەردى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دەڭگەيىندە بەكىتىپ الدىق. وسىنىڭ بارىنە نازارباەۆ جەكە باسىنىڭ بيىك بەدەلىمەن قول جەتكىزدى.
دالامىزدى دا وزگەرتتىك, قالامىزدى دا وزگەرتتىك, سانامىزدى دا وزگەرتتىك. دالامىزدا مىڭداعان شاقىرىمدىق جارقىراعان جاڭا جولدار سالىنىپ جاتىر. ەلدى مەكەندەردىڭ بارىنە دەرلىك ساپالى اۋىز سۋ جەتكىزىلىپ, گاز قۇبىرى تارتىلىپ جاتىر. قالامىزدا مىڭ-مىڭداعان ءۇي سالىنىپ, بۇرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتە دە المايتىن ءزاۋلىم عيماراتتار بوي كوتەرىپ جاتىر. سانامىزدا ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىمىزگە, باسقالارمەن تەڭ ەكەنىمىزگە, تاۋەلسىزدىك جولىنا وزىمىزبەن قاتار تۇسكەن جۇرتتاردىڭ الدىندا ءجۇرگەنىمىزگە, تاڭىمىز تىنىش اتىپ, كەشىمىز تىنىش باتىپ, بەيبىت, الاڭسىز, قايعى-مۇڭسىز ءومىر سۇرگەنىمىزگە شۇكىرشىلىك ايتاتىن ەلدىك باقىت سەزىمى جاتىر. كۇنى كەشە عانا, جىل باسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بارلىق اۋداندارىن ارالاپ, ەلمەن كەزدەسىپ, شارۋانىڭ جايىمەن تانىسىپ قايتقانىمىزدا بۇل بايلامىمىز بۇرىنعىدان دا بەكي ءتۇستى.
قانداستارىمىزدىڭ قاتارىن قالىڭداتتىق. نازارباەۆتىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىراعان قانداستارىمىزدى اتامەكەنگە ورالتۋدى پرەزيدەنت مىندەتىنە كىرىسىسىمەن ەكى اپتاداي ۋاقىت وتەر-وتپەستە قولعا العانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى. 1991 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا قازاق راديوسى ارقىلى ءسوز سويلەپ, بارشا قازاقتى وتانعا شاقىرعان بولاتىن. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزگە ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز قايتىپ كەلدى. ولار ءبىزدىڭ جاڭا كوتەرگەن شاڭىراعىمىزدىڭ كەرەگەسىن كەرىپ, ۋىعىن بيىكتەتۋگە ابىرويلى ۇلەس قوسۋدا.
دوستىقتىڭ داڭقتى داستۇرلەرىن دامىتتىق. ساليقالى, سارابدال سىرتقى ساياساتىمىزدى قالىپتاستىردىق. قازاقستاندى الەمگە تانىتتىق. الەمگە قازاقستاننىڭ ەسىگىن ايقارا اشتىق. قارۋسىزدانۋ ءىسىنىڭ كوشباسشىسى بولدىق. بۇل مارتەبەگە قازاقستان قاي جاعىنان دا لايىقتى. ءبىز اتوم پوليگونى اتتى اجال ارانىن ادامزاتتىڭ تاريحىندا العاش جاپقان, قولىنا ءوزى كەلىپ ءتۇسىپ تۇرعان اسا الاپات قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ءدۇن-دۇنيەگە دارا ۇلگى كورسەتكەن ەلمىز. ول ابىروي دا بىزگە نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا كەلدى.
جاڭا ەلوردامىزدى ورناتتىق. استانا اۋىستىرۋ يدەياسىنىڭ جالعىز اۆتورى دا, ازاتتىقتىڭ التىن قازىعىن ارقا توسىنە قاداۋشى دا, استانانى ايشىقتاپ سالدىرتۋشى دا نازارباەۆتىڭ ءوزى.
جاقسىلىعى جالعاسىپ جاتقان جورالى جۇرتپىز. ءبىزدىڭ العان اسۋلارىمىز بارشىلىق. ولاردىڭ ءبارىن سانامالاپ جاتۋ كوپ ۋاقىتتى الادى. سونىڭ ءبارىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلباسى رەتىندەگى ەرەن ەرلىگى مەن ەرەكشە ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا عانا ەمەس, 1995 جىلى پرەزيدەنت باستاماسىمەن قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن بيلىك نىسانىنىڭ – پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ويداعىداي ويلاستىرىلعانىنىڭ, جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلعانىنىڭ ارقاسىندا دا قول جەتكىزدىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل باسقارۋداعى بار قاسيەتى مەن قابىلەتىن ءدال وسى پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسى ايقارا اشىپ بەردى. ءبىزدىڭ ەلدى ەل ەتكەن سەبەپتەردىڭ اراسىندا ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردىڭ ءبىر قولعا بەرىلگەندىگىن الدىمەن ايتۋدىڭ دا ءجونى بار. ولاي بولماعان كەزدى دە بىلەمىز. ءتاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى بەلەسىندە ءىس جۇزىندە پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىك جۇيەسى ورناپ, ەلباسىنىڭ كۇنى بويعى ۋاقىتىن جاڭاشىل, توسىن يدەيالارىن دەپۋتاتتارعا تۇسىندىرۋگە جۇمساعان, ءوز كابينەتىنە كەشتەتىپ جەتىپ, نەگىزگى مىندەتىنە تۇنگە قاراي كىرىسىپ جۇرگەن كەزىن دە بىلەمىز. ەلباسىنىڭ ونداي پارلامەنتتەردىڭ ءوزىن-ءوزىن تارقاتۋىنا قارسىلىق كورسەتپەگەن, ءسويتىپ ءىس جۇزىندە وكىلەتتى بيلىك تارماعىنسىز وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە زاڭ كۇشى بار 300-دەن استام جارلىققا قول قويۋ مۇمكىندىگىن الىپ, شىن مانىندەگى نارىقتىق رەفورمالاردى باستاعان كەزى دە ەستە. الەمدىك باسقارۋ ستاندارتتارىنا سالا بەرسەك, پرەزيدەنتتىڭ سالالىق باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن تالقىلايتىن جيىندار وتكىزىپ, جاڭا كاسىپورىنداردى ءوزى اشىپ, جاڭا ونىمدەردى ءوزى قولعا ۇستاپ كورىپ, باعالاپ جاتۋى دا قازىرگى زامانعى دامۋ قيسىنىنا قيعاشتاۋ سەزىلۋى دە مۇمكىن. مەيلى! ساياساتتانۋ تەورەتيكتەرى ءتىپتى سولاي دەسە دەي بەرسىن! ءبىز ءوز جولىمىزبەن – قازاقستان جولىمەن جۇردىك. ول جولدى ەلباسىمىز سالىپ بەردى. نازارباەۆ جاڭا ەلدى قۇرۋ ءۇشىن, ونىڭ مىعىم تۇرۋى ءۇشىن زامان, قوعام, ادام نەنى تالاپ ەتسە, نە كوكەيگە قونىمدى بولسا سونى جاسادى. ودان باسقا جول تىعىرىققا تىرەر ەدى. «ءبىز ىرگەسىن قالاعان دامۋ تراەكتورياسىنىڭ دۇرىستىعىن تاريحتىڭ ءوزى قۋاتتاپ وتىر», دەلىنگەن ۇندەۋدە.
ءبىز مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى, ۇندەۋمەن تانىسىپ وتىرىپ بىرەۋ بولماسا بىرەۋدىڭ «نەگىزى دۇرىسى وسى ەكەن عوي, وندا مۇنى نەگە باياعىدان قولعا الماعان؟» دەپ كوڭىلىنە كۇدىك قاشىرۋى دا ابدەن مۇمكىن. «پوليتيكا – يسكۋسستۆو ۆوزموجنوگو» دەگەن ءسوز بار. ساياساتتا كەرەمەتتەر بولمايدى. ساياساتتا جاساۋعا بولاتىندى عانا جاساي الاسىز. ساياساتكەردىڭ مىقتىلىعى – سول جاساۋعا بولاتىندى جاساي الۋى. سونىمەن, مۇنىڭ ءبارىن ايتۋداعى ماقسات – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ قازاقستان جاعدايىندا ءوزىن ءوزى تولىق اقتاعاندىعى جانە اقتاپ وتىرعاندىعى.
ۇندەۋدىڭ باستى يدەياسىن ءوز باسىمىز پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ بۇگىنگى قاجەتتىلىككە ساي ترانسفورماتسيالانۋىنا قول جەتكىزۋ دەپ تانيمىز.
«قازىر زاماننىڭ ديدارى وزگەردى. ءبىز دە وزگەرۋگە ءتيىسپىز», دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سولاي. زامان وزگەرگەندە قوعام دا وزگەرۋى كەرەك.
قازاقستاندا دا قوعامدىق پروتسەستەر جىلدامداپ, كۇردەلىلەنىپ بارادى. مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن ءدال قازىرگى كۇيىندە قالدىرۋعا, جاڭعىرتپاۋعا بولمايتىنى بۇگىندە باسى اشىق جاي. وتە قاراپايىمداتىپ ايتساق, مەملەكەتتى باسقارۋدى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى بىرلەسە جۇرگىزگەندە عانا ويداعىداي ناتيجە شىعاتىن بولادى. وسى ارادا مىنا جايدى ايتا كەتۋ كەرەك. قالىپتاسىپ قالعان ءسوز ساپتاۋىمەن سويلەگەندە دە, جازعاندا دا «زاڭ شىعارۋشى بيلىك», «اتقارۋشى بيلىك», «سوت بيلىگى» دەي بەرەتىنىمىز بار, نەگىزىندە بيلىك بىرەۋ – مەملەكەتتىك بيلىك. اڭگىمە سول بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, سوت تارماقتارى تۋرالى بولۋعا ءتيىس. كونستيتۋتسيادا «رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە وكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى» دەلىنگەندىكتەن دە پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى رەتتەۋدەگى ءبىرشاما وكىلەتتىكتەرىن ۇكىمەتكە جانە باسقا دا اتقارۋشى ورگاندارعا بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. رەفورمانىڭ ءمانى بيلىك وكىلەتتىلىكتەرىن سارابدالدىقپەن قايتا ءبولۋدە, تۇتاستاي ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋدا بولاتىنىنىڭ سەبەبى وسى. ۇكىمەتتى جاساقتاۋداعى پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى كۇن ءتارتىبىنە قويىلىپ وتىرعانىنىڭ سەبەبى دە وسى. قىزىق بولعاندا, وسى ەكى ءماسەلەنى دە كەزىندە قولدان تۋىنداتقان بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ ءوزى. ءيا, پرەزيدەنت ۇسىنعان كانديداتۋرالارعا جوق جەردەن جاتا جارماسىپ, قالايدا جوعارعى كەڭەستىڭ كۇشىن كورسەتىپ قالۋعا تىرىسقان, ايتەۋىر قارسى شىعۋدى ادەتكە اينالدىرىپ العان دەپۋتاتتاردىڭ ءوزى ەدى. ءيا, پرەزيدەنت العا قويعان ءمىندەتتەردى دەرەۋ پرەزيدەنت بەكىتەتىن, پرەزيدەنت قاداعالايتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن دە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, مينيسترلەردىڭ ءوزدەرى ەدى. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋدان قاشقاقتاۋدىڭ شەنەۋنىكتىك شىڭنان شىققان شەبەرلىگى ەدى.
ەندى ونداي بولمايدى. ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر مەن اكىمدەر وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان سالاعا, وڭىرگە تىكەلەي وزدەرى جاۋاپ بەرەدى. پالاتا دەپۋتاتتارى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ءوز قىزمەتى ماسەلەلەرى جونىندەگى ەسەپتەرىن تىڭداۋعا, ول ءوز مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداماعان جاعدايدا (دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن) ونى قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ءوتىنىش جاساۋعا حاقىلى. مۇنداي جاعدايدا پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. بۇل ايتىلعاننىڭ ءبارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنان الىنىپ وتىر. ارينە, جوبانىڭ اتى جوبا. ونى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ تۇتاس ءبىر اي بويى وتكىزىلگەلى وتىر. ايتسە دە ءبىز ءوز باسىمىز بۇل ۇسىنىستاردىڭ قازاقستاندىقتار تاراپىنان تولىق قولداۋ تابارىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز. ويتكەنى, ەلدە قازىرگى زامانعى سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپ قايتارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى مەحانيزمى جاسالۋى كەرەكتىگى تالاس تۋدىرمايدى.
ەندى وسى ارادا باعاناعى ايتقان «زامان وزگەرگەندە قوعام دا وزگەرۋى كەرەك» دەگەن ويىمىزدى تاراتا تۇسەيىك. قوعام وزگەرگەندە ادام دا وزگەرۋى كەرەك. قيىننىڭ قيىنى وسىندا. پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىنە «ەلباسى ءبىراز وكىلەتتىكتەرىن ۇكىمەتكە بەرەتىن بولىپتى. پارلامەنتتىڭ باقىلاۋشىلىق ءرولى كۇشەيتىلەدى ەكەن» دەپ وڭايلاتا قاراي سالۋدىڭ ءجونى جوق. ۇندەۋ ءار ادامعا وي سالۋعا ءتيىس.
ءبىز ەل بولۋدىڭ, مەملەكەت قۇرۋدىڭ ەڭ قيىن, ەڭ جاۋاپتى بەلەسىنەن ابىرويمەن وتتىك. تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ ەكىنشى شيرەگىنە اياق باستىق. ەندىگى جەردە قازاقستانىمىزدى جاس مەملەكەتكە جاتقىزا المايمىز. جيىرما بەس بەلەستەن اسقان, بۇكىل الەم بىلەتىن ەلگە اينالعان مەملەكەتكە قانداي تالاپ قويىلسا دا ارتىعى جوق. وزگەلەردىڭ ءجۇز جىلداپ ءجۇرىپ وتكەن جولىن ءبىز وسى جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە-اق ءجۇرىپ وتە الدىق, ولارمەن تەرەزە تەڭەستىرە الدىق. ەندى الەمدىك دودانىڭ قاندايىنىڭ دا قاق ورتاسىنا قويىپ كەتىپ, قانداي بايگەگە دە قىسىلماي قوسىلا الامىز.
سول بايگەلەردە قاشاعان قۇرىقتاعان قازاقستان تۇلپارىنىڭ مويىنى وزىق بولۋىن جىل سايىن, اي سايىن, كۇن سايىن قامداۋىمىز كەرەك.
ەلباسى ۇندەۋى – وسى ۇلى ءىستىڭ قامى. بۇل ۇندەۋ مۇنان بۇرىن جاسالماس ەدى. وسىدان ون جىل بۇرىن دا, جەتى جىل بۇرىن دا, ءتىپتى ەكى جىل بۇرىن دا مۇنداي ۇندەۋ جاسالماس ەدى. ول كەزدە ەلدەگى جاعداي مۇنداي شەشىمگە ءپىسىپ-جەتىلمەگەن بولاتىن. سوندىقتان مۇنداي شەشىم ول كەزدە ويداعىداي جۇزەگە اسپاس تا ەدى دەپ تە ايتۋدىڭ ءجونى بار. سونىمەن قاتار, مۇنداي ۇندەۋ وسىدان بىرەر جىل كەيىن جاسالسا دا كەش قالعاندىق بولار ەدى. قازىردىڭ وزىندە ۇكىمەتتەن, اكىمدەردەن پرەزيدەنت بەرەتىن وكىلەتتىكتەردى تولىق كولەمىندە پايدالانا الاتىن شاما شىقپاۋى ابدەن مۇمكىن. بۇعان قوعام اۋىسقان وتپەلى كەزەڭدە تالاي جىلدار بويى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءمىندەتىن اتقارۋعا ءماجبۇر بولعان, ءسويتىپ مينيسترلەردى, اكىمدەردى دايىن شەشىمدى ورىنداۋعا بەيىمدەۋىنە تۋرا كەلگەن ەلباسىمىزدىڭ دا قاتىسى بار سياقتى. تىم تاقىلداپ, تاقىمداي بەرسەك, تاعى ءوزىمىزدى تاراتىپ تىنامىز با دەۋمەن كۇن كەشكەن بۇرىنعى پارلامەنت پالاتالارىنداي ەمەس, بۇگىنگى ءماجىلىس زاڭ جوبالارىن اشىق تالقىلاۋعا سالۋدان, ولاردى قاراستىرۋعا ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلدى تۇلعالارىن, سايلاۋدا پارلامەنتكە وتپەي قالعان ساياسي پارتيالار وكىلدەرىن قاتىستىرۋدان تارتىنباي, جاڭاشا, باتىل جۇمىس ىستەپ وتىر دەگەنىمىزبەن, دەپۋتاتتاردىڭ مەملەكەتشىلدىگىن مىعىمداۋ, بەلسەندىلىگىن بەكەمدەۋ, كاسىبيلىگىن كوتەرۋ تۇرعىسىنان اتقارىلار شارۋا قىرۋار ەكەنىن ءبىز دە جاقسى بىلەمىز. مۇنىڭ بارىنە بەلگىلى ءبىر وتپەلى كەزەڭ كەرەك. ۇكىمەتكە نەمەسە پارلامەنتكە بەرۋگە بولاتىن 40 شاقتى وكىلەتتىكتى زاڭ جۇزىندە رەسىمدەۋ دە ۇزاق ۋاقىتتى الاتىنى انىق. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن ءاربىر وزگەرىستى سالقىن سابىرعا, ساليقالى ساناعا سالىپ ەلەۋ-ەكشەۋ ءبىزدىڭ بارىمىزدەن تاريح الدىنداعى, كەلەر ۇرپاقتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە اسا سەرگەك قاراۋدى تالاپ ەتەدى.
«مەن پرەزيدەنت يە وكىلەتتىكتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن بەرۋگە سانالى تۇردە بارىپ وتىرمىن. مەن مۇنى جالعىز عانا ماقساتپەن – ەلدى باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى, ورنىقتى, زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جاساپ وتىرمىن», دەدى ەلباسىمىز.
ەلباسى ۇندەۋى – ەلدىڭ ەسەيۋىنىڭ كەلىستى كورىنىسى. پرەزيدەنت تۋعان ەلىنىڭ ەسەيگەنىن, قانداي قيىن مىندەتتى دە دەموكراتيالىق جولمەن شەشە الاتىن كەمەلدىككە كەلگەنىن كورىپ وتىر. بۇل – سەنىم. ەلگە سەنىم, ەلدىككە سەنىم.
سول سەنىمگە ساي بولايىق!
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى