قازاقستان-جاپونيا ىنتىماقتاستىعىنا – 25 جىل
جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعانىنا 25 جىل تولۋىنا وراي شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. جاپونيا مەن قازاقستان 1992 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ءساتتەن ءبىر اي وتكەننەن كەيىن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. سول ۋاقىتتان بەرى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستار مەن ىنتىماقتاستىق كوپتەگەن تۇلعالاردىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ءساتتى دامىپ كەلەدى.
1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ءجونىندە شەشىم قابىلداندى. جاپونيا بۇل ارەكەتتى جوعارى باعالادى جانە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەندەرگە قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ, رادياتسيالىق ساۋلەلەنۋمەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى دايارلاۋ, مەديتسينالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ سىندى باعدارلامالارعا قولداۋ كورسەتتى. ىنتىماقتاستىق استانا قۇرىلىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعىتىندا دا جالعاستى. جاپونيا قۇرىلىس كومپانياسى سالعان سەمەيدەگى ەرتىس وزەنىنىڭ ۇستىنەن وتەتىن اسپالى كوپىر ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق كوپىرى رەتىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدى.
مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جاپونيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قالاعاندىعىن باسا ايتقىم كەلەدى. سول ۋاقىتتان بەرى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قاتىناس بارىنشا نىعايا ءتۇستى جانە ءتۇرلى سالادا دامىپ كەلەدى.
2011 جىلدىڭ 11 مامىرىندا جاپونيانىڭ شىعىس جاعالاۋىندا الاپات جەر سىلكىنىسى بولعان كەزدە قازاقستاننان جاپونياعا ءىرى كولەمدە قارجى جانە ازىق-ت ۇلىك ءتۇرىندە ءجاردەم جىبەرىلدى. جاپون حالقى قازاقستاندىقتاردىڭ جىلى قولداۋىن ەشقاشان ۇمىتپايدى جانە شىن جۇرەكتەن العىسىن بىلدىرەدى.
سوڭعى جىلدارى ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار بەلسەندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. 2015 جىلدىڭ قازان ايىندا جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى س.ابەنىڭ ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتىنە جاساعان ساپارىنىڭ قورىتىندى نۇكتەسى قازاقستان بولدى. «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە» پرەمەر-مينيستر ءسوز سويلەپ, الداعى ۋاقىتتا جاپونيانىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتى وسى ءوڭىردىڭ بارشاعا اشىق, تۇراقتى دا دەربەس ايماق رەتىندە دامۋىنا قولداۋ كورسەتۋ تۇرعىسىنان ءوربيتىنىن, ورتالىق ازيانىڭ ءار مەملەكەتىمەن, سونىڭ ءىشىندە قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستاردى تۇبەگەيلى نىعايتۋعا نيەتتى ەكەنىن جاريا ەتتى. سونىمەن بىرگە, پرەمەر-مينيستر س.ابە ونەركاسىپتى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋعا قولداۋ كورسەتۋ, ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وركەندەۋىنە باعىتتالعان «ورتالىق ازيا + جاپونيا» ۇنقاتىسۋ اياسىندا ايماقتىق ماسەلەلەرگە بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋ, الەمدىك ساحنا تورىندەگى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جانە ت.ب. باعىتتار تۋرالى ءسوز قوزعادى.
2016 جىلدىڭ 6-9 قاراشاسى ارالىعىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جاپونياعا ءتورتىنشى رەت رەسمي ساپار جاسادى. ساپار بارىسىندا پرەزيدەنتتىڭ جاپونيا يمپەراتورىمەن كەزدەسۋى, پرەمەر-مينيستر س.ابەمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى, جاپونيا پارلامەنتىندە تمد اۋماعى ەلدەرى قاتارىنان العاشقى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ءسوز سويلەۋى, ءىسكەر توپتار باسشىلارىمەن كەزدەسۋى, توكاي ۋنيۆەرسيتەتىنە بارۋى سىندى ماعىناسى زور ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ اراسىندا «ازيانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ عاسىرىنداعى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى» بىرلەسكەن ءمالىمدەمەگە, سونداي-اق, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كومپانيالار اراسىندا كوپتەگەن قۇجاتتارعا قول قويىلىپ, قۇجات الماسۋ راسىمدەرى وتكىزىلدى. سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى حيروسيما قالاسىنا ساپار شەگىپ, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىنداعى بەرىك ۇستانىمىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى.
جالپى العاندا, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جاپونياعا جاساعان ساپارى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىنىڭ وركەندەۋىنە ءۇلكەن سەرپىلىس بەردى. قوس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبىر جىل ىشىندە جاساعان رەسمي ساپارلارىنىڭ وسىلاي ءساتتى جۇزەگە اسۋى جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ ەكىجاقتى ديپلوماتيالىق بايلانىستارى تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالادى.
وسى ورايدا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ورتالىق ازيا ايماعىنان العاش رەت سايلانعان قازاقستان ءۇشىن جانە وتكەن جىلدان بەرى تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ جۇمىس ىستەپ كەلگەن جاپونيا ءۇشىن 2017 جىل بۇۇ الاڭىندا ءوزارا ارەكەتتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن ءماندى جىلعا اينالماق. جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كوپتەگەن تارماقتارى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەدى جانە بۇدان بىلاي دا ەكى ەل بۇۇ اياسىندا الەمدىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا اتسالىسىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تىنىشتىعى مەن وركەندەۋى باعىتىندا بىرىگىپ قىزمەت اتقارادى.
سونىمەن قاتار, اعىمداعى جىلى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىنا استانا قالاسىندا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى وتەدى. كورمە كەزىندەگى جاپونيا پاۆيلونىنىڭ تاقىرىبى – «Smart Mix with Technology: بولاشاق قۋاتى ءۇشىن جاپونيانىڭ تاجىريبەسى مەن تەگەۋرىنى». پاۆيلون جاپونيانىڭ قاۋىپسىز جانە قورشاعان ورتاعا قامقور بولاتىن ءتۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قولدانىسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان تالپىنىستارى مەن ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن تانىستىرادى. ەكسپو كورمەسى جاپونيا مەن قازاقستان اراسىندا جاڭا بيزنەس-مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ, جاپونيا ازاماتتارىنىڭ كورمەگە كەلۋى ارقىلى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى دا ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا تولىقتىرىپ وتىر. قازاقستان تابيعي قازبا بايلىقتارى مەن ادام رەسۋرستارىنا باي, ال جاپونيانىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن وندىرىستىك نوۋ-حاۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتى ءارتاراپتاندىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سىندى مۇقتاجدىقتارىنا جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىنشىلىگى بار. ەكى ەلدىڭ قۋاتتى تۇستارىن بىرلەستىرۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ, كولىك-لوگيستيكانى دامىتۋ, پايدالى قازبالاردى بارلاۋ سەكىلدى سالالاردا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرى مول. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جاپونياعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا ەكونوميكاداعى ءارتۇرلى ماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىر الماسۋلار وتكەن بولاتىن. سولاردى ناتيجەلى ىلگەرىلەتۋ ارقىلى ەكى مەملەكەتتىڭ الەۋەتىنە سايكەس قارىم-قاتىناس قۇرۋعا كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
مادەني الماسۋلار دا جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. وتكەن جىلى يكەبانا شەبەرلىك-سىنىپتارى, دزيۋدو جانە كەندو سپورت تۇرلەرى بويىنشا دەمونستراتسيالار, جاپونيانىڭ مادەنيەتى كۇنى سىندى ءىس-شارالاردا كوپتەگەن قوناقتاردى قابىلدادىق. «استانا بالەت» تەاترىنىڭ جاپونياعا جاساعان العاشقى گاسترولدىك ساپارى, جاپون تۇتقىنى احيكو تەتسۋرونىڭ تاعدىرىن نەگىزگە العان تاريحي درامانىڭ قويىلىمى قازاقستان مەن جاپونيانىڭ مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى بايلانىسىن ءبىر ساتىعا جوعارىلاتتى. تاريح, ارحەولوگيا, مەديتسينا, اتوم ەنەرگەتيكاسى, عارىش سىندى كەڭ اۋقىمدى سالالاردا عىلىمي الماسۋلار وركەندەپ جاتىر. جاپونيا ەلشىلىگى ەلىمىزدىڭ تاڭعاجايىپ تۇستارىن بەلسەندى تۇردە تانىستىرۋ ارقىلى قازاقستان حالقىنىڭ جاپونيا تۋرالى تەرەڭىرەك بىلۋىنە ماقساتتى تۇردە جاعداي جاساپ وتىر.
پرەمەر-مينيستر س.ابە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى بارىسىنداعى بىرلەسكەن باسپاسوز ءماسليحاتىندا: «ءبىزدىڭ ۇقساستىقتارىمىز سىرتقى كەلبەتتە عانا ەمەس, ەلدىڭ تاريحى مەن داستۇرلەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتۋ, قوناقجايلىق, بەيبىتشىلىك پەن ۇيلەسىمدىلىكتى قادىرلەۋ سىندى كوپتەگەن ورتاق قاسيەتتەرىمىز بار», – دەپ اتاپ وتكەن ەدى. مەن دە ەلشى رەتىندە ەكى ەلدىڭ حالىقتارىنا ورتاق قاسيەتتەردىڭ مول ەكەندىگىن سەزىندىم. ورتاق قۇندىلىقتارىمىزعا سۇيەنە وتىرىپ, وزگەشەلىكتەردى ەڭسەرۋ ارقىلى ءوزارا تۇسىنىستىكتى تەرەڭدەتكەن جاعدايدا ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءتيىمدى باعىتتا دامي بەرەدى دەپ كامىل سەنەمىن.
قازاقتا «ءبىر كورگەن – ءبىلىس, ەكى كورگەن – تانىس, ءۇش كورگەن – تۋىس» دەگەن ناقىل ءسوز بار. كەلەسى شيرەك عاسىردا دوستىق قارىم-قاتىناسىمىزدى تەرەڭدەتىپ, تۋىستىق دارەجەگە دەيىن جەتىپ, قوس ەلدىڭ بايلانىستارىن كەڭىنەن وركەندەتۋگە ۇلەسىمىزدى قوسايىق!
يچيرو كاۆاباتا,
جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى