«ەگەمەننىڭ» پوشتاسىنا قاراقالپاقستاننان حات كەلدى. ونى باۋىرلاس حالىقتىڭ بۇگىنگى ادەبيەتىنىڭ بەلگىلى وكىلى, اقىن ساعىنباي يبراگيموۆ جولداپتى. قازاق مادەنيەتىنە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ تولاعاي تۇلعالارىنا دەگەن ىزەت-ىلتيپاتقا تولى وسىناۋ تولعامدى ەسسە-ماقالانى وقىرمان قاۋىمعا ورىس تىلىنەن اۋدارىپ ۇسىنۋدى ءجون سانادىق.
كەڭەس زامانىنىڭ سوڭعى وتىز جىلىندا كورشىلەس تۇركىتىلدەس حالىقتارعا – قىرعىز, قاراقالپاق, باشقۇرت, تاتار, تاعى باسقالارىنا قازاق مادەنيەتىنىڭ ىقپالى اسا زور بولعانى انىق. وسىناۋ عالامتورعا دەيىنگى قامسىز-مۇڭسىز شاقتا ءبىز, وڭىردەگى تاعدىرلاس كورشىلەر, قازاق مادەنيەتىن راديو مەن ءتۇرلى باسىلىمدار ارقىلى تانىپ بىلدىك. جەتپىسىنشى جىلدارى, جازدىڭ ىستىق كۇنىندە مويناق كوشەلەرىمەن كەلە جاتساڭ, ءاربىر ەكىنشى ءۇيدىڭ اۋلاسىنان قازاق مۋزىكاسى ەستىلەتىن. ارال تەڭىزىنىڭ تۇستىك جاعالاۋىنداعى بۇل مويناق تۇبەگىنە سوناۋ الىس جىلداردا اۋەلى ورال كازاكتارى قونىستانعان ەكەن.
ال 1932-33-جىلدارداعى بولشەۆيكتىك اشارشىلىق ناۋبەتىنەن كەيىن بۇل جەردەن, سونداي-اق, بۇكىل حورەزم جازيراسىنان باتىسقازاقستاندىق قازاق بوسقىندارى پانا تاپتى. مۇنداعى مەكتەپتەر بالالاردى قازاق تىلىندە وقىتتى. جۇرتتىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەتتەر مەن جۋرنالداردى جازدىرىپ الاتىن. جەرگىلىكتى كىتاپ دۇكەنىنە قازاقستان باسپالارىنىڭ ونىمدەرى ءجيى ءتۇسىپ تۇراتىن. ول كەزدە قازاقتار مويناق تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزدان استامىن قۇرايتىن. جاقىندا الاپات ەكولوگيالىق اپاتتىڭ كىندىگىندە قالعان وسى قالاشىققا جولىم ءتۇستى. قاڭىراعان ۇيلەردى, ۇڭىرەيگەن تەرەزەلەردى كوردىم. جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اتامەكەنىنە قونىس اۋدارىپ كوشىپ كەتكەن. كەڭەس كەزىندەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ قاراقالپاقستاندا دا, باسقا رەسپۋبليكالاردا دا ءوز مادەنيەتىن دامىتۋعا تاماشا مۇمكىندىگى بولدى. ولار ءوز بالالارىنا تۋعان حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمدەرىن بەردى. ءسويتىپ, ءار ۇيدە ابايلار, باۋىرجاندار, مۇحتارلار, سابيتتەر, ولجاستار, مانشۇكتەر, كۇلاشتار مەن روزالار ءوسىپ كەلە جاتتى. قازاعى باسىم ناق وسى قاراقالپاق قالاسىندا مەن قازاق مادەنيەتىنەن سۋسىنىمدى قاندىردىم.
وتكەن عاسىردىڭ 60-80-ءشى جىلدارى قازاق مادەنيەتى تۇركىتىلدەس دۇنيەنىڭ – سونىڭ ىشىندە قاراقالپاق حالقىنىڭ دا رۋحاني قاينارلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءبىزدىڭ سانى از, ساناتقا ىلىنبەگەن رەسپۋبليكامىزدا الەم مادەنيەتىنىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىن ءوز تىلىمىزگە ءتارجىمالايتىن كادر دا, قارجى مۇمكىندىگى دە بولمادى. سول سەبەپتەن ءبىز شەكسپير مەن ستەندالدى نە قازاق, نە بولماسا وزبەك تىلىندە عانا وقي الاتىنبىز. ورىس ءتىلىن قاراقالپاقتار ونشا مەڭگەرە قويماعان-دى. قاراقالپاقستاننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمى ءوز ۇيلەرىنە «جۇلدىز» جانە «جالىن» ادەبي جۋرنالدارىن, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىن جانە باسقا باسىلىمداردى جازدىرىپ الاتىن. ءبىز قازاق جازۋشىلارىن ءوزىمىزدىڭ ءتول قالامگەرلەرىمىزبەن بىردەي ءبىلىپ وستىك. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» اتتى ۇلى كىتابىن بالا كەزىمدە مەكتەپ كىتاپحاناسىنان الىپ, راحاتتانىپ وقىعانىم ءالى ەسىمدە. ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ قازاق تىلىندە شىققان «ماحامبەتتىڭ جەبەسى» رومانىن قوڭىرات قالاسىندا ساتىپ الىپ شاتتانىپ تۇرعانىم دا بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋىن» قانشاما رەت قايتالاپ وقىدىم دەسەڭىزشى. قازاقتىڭ قىزىل سۇڭقارى جاڭا بيلىك جولىندا ءوز ءومىرىن قانشاما رەت بايگەگە تىكتى, كەيىن سول ءوزى قۇرعان جۇيەنىڭ قولىنان قايعىلى قازاعا ۇشىرادى. وسى ءبىر جالىندى رەۆوليۋتسيونەر, اقىن جانە جازۋشىنىڭ بەينەسىن ءوزىنىڭ شاكىرتى جانە دوسى ءسابيت مۇقانوۆ ۇلكەن ماحابباتپەن جاساپ شىققان. سابەڭ دە قازاق مادەنيەتى تاريحىنداعى تۇتاس ءبىر ءداۋىر. ساكەننىڭ ەكىنشى ءبىر ءىزباسارى, ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينە» اتتى پوەما-پوۆەسىندە قازاقتىڭ سۇڭقار سەرىسىنىڭ ۇمىتىلماس بەينەسىن ەركەبۇلان ەسىمىمەن مۇسىندەۋى دە كەرەمەت.
ساكەن سەيفۋللين جانە ونىڭ بۋىنى كوپ قاسىرەت شەككەن قازاق جەرىندە جاڭا قوعام ورناتۋ ءۇشىن, اقيقات پەن ادىلدىكتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن كۇرەستى. ءدال وسىنى ولاردىڭ رۋحاني ءىزاشارلارى شوقان ءۋاليحانوۆ, ىبىراي التىنسارين, اباي قۇنانباەۆ تا ارمانداعان بولاتىن. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتەبى» مەمۋارلارى قازاق حالقىنىڭ باعا جەتكىسىز مادەني بايلىقتارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. ءداستۇرلى قازاق تۇرمىسىنىڭ ءدال سونداي باسقا ەنتسيكلوپەدياسىن ەندى ەشكىم تۋدىرا دا المايدى. مىسالى, مەن قازىر كلاسسيكتىڭ التى تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ ءبىرىنشى تومىن قولىما الىپ, ونداعى ءوزىم استىن سىزىپ وقىعان قازاقتىڭ بايىرعى ۇعىمدارىن, كونە سوزدەردى, افوريزمدەردى كوزايىم ەتىپ وتىرمىن. بۇلار قازاقتىڭ تۋىسى قاراقالپاق ءۇشىن دە قىمبات. قازاق مادەنيەتىندە مەنى تولعاندىرىپ جۇرگەن بىرنەشە سيۋجەتتەر بار. «الاشوردا» تۋرالى, وسى ۇيىمنىڭ باستى قايراتكەرلەرىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ىرگەلى تاريحي ەڭبەكتى وقىعىم كەلەر ەدى. ارينە, الاش ارىستارىنا دەگەن, وسىناۋ مادەني-ساياسي قوزعالىستىڭ تولاعاي تۇلعالارىنا دەگەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ كوزقاراسىن مەن بىلەمىن. بۇل تەكەتىرەستە اركىمنىڭ ءوز شىندىعى بولعان دا شىعار. ەكى جاعى دا – قازاق قوعامىنىڭ ۇلى ادامدارى. امال نە, جولدارى ەكى ايىرىلعانىنا قيلى زامان كىنالى شىعار. تاعى ءبىر قىزىعۋشىلىعىمدى تۋدىرعان جايت تۋرالى ايتسام, قازاق مادەنيەتىنىڭ ءۇش ءىرى وكىلىنىڭ: اعارتۋشى ءبىلال سۇلەەۆتىڭ, اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جانە جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۋزاسى بولعان فاتيما عابيتوۆا تاعدىرىن ءوز رومانىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرار قازاق جازۋشىسىن كۇتىپ ءجۇرمىن... ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» رومانىن نوكىس جاستارى ءبىر-ءبىرىنىڭ قولىنان ج ۇلىپ وقىعان جەتپىسىنشى جىلدارداعى كەرەمەت اسەر ەش ۇمىتىلماق ەمەس. بۇل رومان قازاق ادەبيەتىندەگى تۇڭعىش بەستسەللەر ەدى. تۇركىتىلدەس وقىرماندار ءۇشىن ول ءبىزدىڭ ناعىز ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىعىمىزعا» اينالدى. اسىرەسە, ستۋدەنتتەر بۇل كىتاپتى ەسى كەتە وقىدى. وسىنداي تاماشا كىتاپتار ءبىزدىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمىز بەن سەزىمدەرىمىزدى تاربيەلەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلىلىعى وسىندا دەپ بىلەمىن. مەنىڭ سۇيىكتى جازۋشىم ورالحان بوكەەۆ ءوزىنىڭ التايىن قالاي ءسۇيۋشى ەدى؟! مەن «قار قىزى» حيكاياتىنداعى نۇرجانمەن, امانجانمەن جانە باقىتجانمەن بىرگە قارلى قىستا دت-54 تراكتورىمەن بيىك تاۋلى جايىلىمداعى ءشوپتى اكەلۋگە بارا جاتقانىمدى كوزىمە ەلەستەتەمىن. سوۆحوزدىڭ مالى اشىعۋدا. مۇندا سوڭعى ءۇش جىل قاتارىنان قۇرعاقشىلىق بولعان. 23 جاستاعى جىگىتتەر ەش ويلانباستان وسى قاۋىپتى جولعا شىققان. ولار ەكى كۇن بويى اجالمەن ارپالىسىپ جەڭىپ شىعادى. بىراق, وسى ساپاردان كەيىن ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ تاعدىرى ءار تاراپقا تارتىپ, جولدارى ايىرىلادى.
1946 جىلى تۋعان ولارعا بالا كەزىندە انالارى سەندەر مايدانگەردىڭ ۇلدارىسىڭ دەگەن ەكەن. ەسەيگەن سوڭ سوعىس بالالارى وزدەرىنىڭ اكەلەرى 1943 جىلى قازا تاپقانىن بىلگەن. بىراق, ولار وزدەرىنىڭ شىعۋ تەگىندەگى شيكىلىكتەر ءۇشىن ءوز انالارىن كىنالاماق ەمەس. ول ءۇشىن سۇم سوعىستان باسقا ەشكىم كىنالى ەمەس. ورالحان ءومىردىڭ وسىناۋ قايشىلىقتارى تۋرالى وي تولعايدى. مەن ورالحان بوكەەۆتىڭ ورىس تىلىندەگى ءتارجىما تۋىندىلارىن دا وقىدىم. ولار بوكەەۆ پروزاسىنىڭ سۇلۋلىعى مەن تەرەڭ مازمۇنىن بەرە المايدى. تاماشا جازۋشىنىڭ ءبىزدىڭ ارامىزدا از عۇمىر كەشكەنى دە وكىنىشتى. ەگەر ول ءتىرى بولسا, مەن ونىمەن بىرگە قازاقتىڭ التايىنا بارار ەدىم. ستۋدەنتتىك كەزىمدە بۇل ولكەگە رەسەي جاعىنان كەلگەن ەدىم. ول ولكەنىڭ تابيعاتى مەن ادامدارىن ءسۇيىپ قالىپ ەدىم. بىردە ماسكەۋدەگى رۋستاۆەلي كوشەسىندە, ءبىزدىڭ ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جاتاقحاناسىمەن كورشىلەس ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە كىردىم. كەزەكتە تۇرعان بەت-الپەتى شىعىستىق ۇزىن بويلى كىسى مەنى كوزىمەن ىمداپ شاقىرىپ, ءوزىنىڭ الدىنا جىبەردى. دۇكەننەن شىققاننان كەيىن تانىستىق. ول م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتى جانىنداعى جوعارى ادەبي كۋرستاردا وقۋعا كەلگەن قازاق جازۋشىسى ءساتىمجان سانباەۆ ەكەن. كەيىن مۇرات اۋەزوۆتىڭ ءبىر سۇحباتىنان ونىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە ءساتىمجان سانباەۆتىڭ ماقاتتاعى اتا-اناسىنىڭ ۇيىندە ءبىر جارىم اي جاتقانىن وقىدىم. مۇرات مۇحتار ۇلى سول كەزدە كۇندەلىك جازعان ەكەن. ال ءساتىمجان اعانىڭ و دۇنيەلىك بولعانىن جاقىندا عانا ەستىدىم. يمانى جولداس بولسىن! جالپى, ءورىستىلدى قازاق جازۋشىلارى قازاق مادەنيەتىندەگى ۇلكەن قۇبىلىس.
ولار – ءانۋار ءالىمجانوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءساتىمجان سانباەۆ جانە باسقالار. حح عاسىرداعى قازاق مادەنيەتى بۇكىل ورتا ازيا حالىقتارى ءۇشىن جاڭا زايىرلى مادەنيەتتىڭ ۇلگىسىن ۇسىندى. بۇل ءۇشىن قازاق حالقىندا بارلىق العىشارتتار بار بولاتىن. باسقا ورتازيالىقتارعا قاراعاندا, ولار ورىس ءتىلى ارقىلى ەۋروپالىق مادەنيەتكە نەعۇرلىم جاقىنىراق تۇردى. كەڭەس بيلىگى ءوز مادەنيەتىن زايىرلى قاعيداتتار تۇرعىسىنان دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن كەزدە قازاق ينتەلليگەنتسياسى رۋحاني ەرلىك جاسادى. قىسقا ۋاقىتتا سوتسياليستىك رەاليزم بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, تولىققاندى ۇلتتىق مادەنيەت تۋدىردى. البەتتە, بۇل ۇلى ادەبيەتتى مەن ءبىرشاما جاقسى بىلەمىن. ول دەگەنىڭىز – قادىر مىرزاليەۆتىڭ, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ, تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ پوەزياسى. ول دەگەنىڭىز – ءابىش كەكىلباەۆتىڭ, مۇحتار ماعاۋيننىڭ, دۋلات يسابەكوۆتىڭ, ورالحان بوكەەۆتىڭ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتىڭ پروزاسى. ولاردىڭ شىعارمالارى الەمدىك دەڭگەيدەگى ادەبيەتتەرمەن قاتار تۇر. رەسەيدە وقىعان كەزىمدە قازاق مادەنيەتىنىڭ سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ كوپتەگەن تۇركى تىلدەس حالىقتارىنا, تاتارلارعا, باشقۇرتتارعا, نوعايلارعا, تۇرىكمەندەرگە جانە باسقالارىنا يگى ىقپال جاساعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم.
كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن قازاق مادەنيەتىنىڭ كورشىلەس تۇركىتىلدەس حالىقتارعا ىقپال ەتۋ ارناسى جۇتاڭ تارتتى. تاشكەنتتەگى نەمەسە قازانداعى جولداس جازۋشىلارمەن شۇيىركەلەسكەن كەزدە ولاردىڭ قازىرگى قازاق ادەبيەتى تۋرالى ەشتەڭە بىلمەيتىنىن بايقايمىن. تۇركىتىلدەس رەسپۋبليكالار اراسىندا ادەبيەت جانە مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋ داستۇرلەرى توقتادى. مۇنىڭ ءبارى وكىنىشتى. تاسقا باسىلعان كىتاپتىڭ كۇنى ءوتىپ بارا جاتقان زاماندا ءوزىمىزدىڭ قاراقالپاقستاندا قازاق مادەنيەتىنىڭ حال-جايىن عالامتور جانە سپۋتنيكتىك تەلەديدار ارقىلى باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. ال قازاق تىلىندەگى باسپا ونىمدەرىن, گازەتتەر مەن جۋرنالداردى كورمەگەلى شيرەك عاسىردىڭ ءجۇزى بولدى. قازاقتار ءوزىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى جاعىنان كەڭ دالادا كوشپەلى عۇمىر كەشكەن اشىق قوعامنىڭ وكىلدەرى. كورشىلەس رەسپۋبليكالار ءۇشىن قازاقستاننىڭ قازىنالى مادەنيەتىنىڭ ىقپالى ارقاشان ماڭىزدى. سوندىقتان, سول شاراپاتتى ىقپالدى جاڭا تەحنولوگيالىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. بۇل – بۇگىنگى ۋاقىت تالابى. كوشپەلى وتتىڭ ساۋلەسىن كورشىلەر ساعىنىپ وتىر.
قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسى, نوكىس قالاسى