ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىندا كەم دەگەندە ءۇش مىڭ جىلدان بەرى الدەنەشە حالىقتاردىڭ سالت-داستۇرىنە اينالعانىنا قوسا سالتاناتتى ءىس-شارالارىمەن اركىمنىڭ كوڭىلىن شاتتىققا بولەپ, بولاشاققا سەنىمىن ارتتىراتىن ۇلىق مەيرام – ناۋرىز قازاقستاندا باستالىپ كەتتى. ەلىمىزدىڭ باتىسىندا ول 14 ناۋرىز كۇنى «كورىسۋ» دەگەن جيىنتىق اتاۋمەن اشىلادى. قاراشا مەن جەلتوقساندا كۇشىنە كىرگەن قىستىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي قالعان ەل-جۇرت, اعايىن-تۋىستار ارادا 4-5 اي ۋاقىت وتكەن سوڭ عانا قاتىناس جولدارى اشىلىپ, ءارى-بەرى جۇرۋگە ءمۇمكىنشىلىك تۋعاندا قايتا قاۋىشۋعا, كورىسۋگە قولدارى جەتكەندىكتەن وسىلاي اتاسا كەرەك.
ناۋرىز مەيرامى اياسىندا مىندەتتى تۇردە اتقارىلاتىن راسىمدەر بارشىلىق. ماسەلەن, ناۋرىزكوجە دايىندالادى, كوڭىلىندە كىربىڭى بارلار تاتۋلاسادى, ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ ءۇيىنە كىرىپ, قۇتتى بولسىن ايتادى, بۇلاق كوزىن اشادى, الدىن-الا ءۇيىن, اۋلاسىن كىر-قوقىستان تازارتادى. ناۋرىزدى جىل باسى دەپ تانىعانىمەن ونىڭ بارشا بولمىسىن, فيلوسوفياسىن جىل الماسۋمەن شەكتەمەيدى. وسى كۇندەرى دۇنيەگە كەلگەن سابيلەرگە ناۋرىزباي, ناۋرىزگۇل سىندى ەسىمدەر بەرىلەدى. جەر يەسى – قىدىر اتا ەلدى, ءۇيدى ارالاپ, باقىت سىيلايدى, باتا بەرەدى دەگەن سەنىم-نانىم جانە بار. ۇلى اباي ايتقانداي: «...ول كۇندە ناۋرىز دەگەن ءبىر جازعىتۇرىم مەيرامى بولىپ, ناۋرىزناما قىلامىز دەپ, توي-تاماشا قىلادى ەكەن».
وسىنىڭ ءبارى ادامداردىڭ ءوزارا سىيلاستىعىن, ءتۇسىنىستىكتەرىن بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن قاجەت. ادامدار اراسىنداعى دوستىق پەن سەنىم قوعامنىڭ تۇراقتى دا ورنىقتى دامۋىنا اۋاداي قاجەت ەكەندىگىن ءدالەلدەۋدىڭ ءوزى باسى ارتىق اۋرەشىلىك. دەمەك, ناۋرىز مەيرامى مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتىن عانا كورسەتىپ قويمايدى, مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرعان حالىقتاردىڭ بولاشاققا ۇمتىلىسىن دا بەينەلەيدى. ناۋرىز مەيرامىن « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» رەتىندە ۇلىقتاۋدان وسىنى كورگەنىمىز ءلازىم. « ۇلىس» ءسوزىنىڭ دالمە-ءدال بالاماسى – «دەرجاۆا». بۇل ۇعىم-تۇسىنىك ءتورت قۇبىلاسى تەڭ مەملەكەتكە قاراتىلا ايتىلادى. ادامدى ادامنىڭ قاناۋى شەكتەن شىقپاعان, ءداستۇرلى دەموكراتياسى باي مەن كەدەيدى ءبىر-بىرىنە اتا جاۋعا اينالدىرماعان, بوداندىق پەن وتارلىقتىڭ اۋىلى الىس قازاق ەلىندە ناۋرىزدىڭ ارقالاپ تۇرعان جۇگى ءتىپتى ەرەكشە ەدى.
ناۋرىز مەملەكەتتىلىكپەن, زاڭمەن, رەسمي بيلىكپەن تىعىز استاسىپ كەتكەنىن كەزىندە تاپ وسى كۇنى باي مەن جارلىنىڭ تەڭەسكەنىنەن, ءتىپتى ءجۇرىپ جاتقان سوعىس قيمىلدارىنىڭ توقتايتىنىنان كورۋگە بولادى. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەنى, الداعى ۋاقىتتا كۇننىڭ ۇزاقتىعى ارتاتىنى قوعامدىق سانادا ادامنىڭ, مەملەكەتتىڭ ءومىرىنىڭ ۇزارعانى, جاسامپاز قابىلەتىنىڭ ارتقانى رەتىندە قابىلدانىپ, اماندىقتىڭ جاماندىقتى جەڭگەنىنە دالەل ورنىنا ءجۇردى. مەملەكەت ءۇشىن بۇدان ارتىق قانداي قۇندىلىق بولۋى مۇمكىن.
ناۋرىز مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى جاراسىمدى ارتتىرىپ قويعان جوق. ول – تابيعاتتىڭ قۇدىرەتىن ۇلىقتاعان مەرەكە. بۇل كۇنى اعاش, گۇل وتىرعىزىلۋى, ولارعا سۋ قۇيىلۋى, ادامنىڭ جانۋارلاردى ۇرماۋى, دالا قۇستارىنا جەم شاشىلۋى تابيعات-انانىڭ ءبارىنەن بيىك ەكەنىن جۇلدىزدى ساتتە مويىنداۋ عوي.
ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن قانداي عانا بولماسىن دىنمەن شاتاستىرۋعا نەگىز جوق. ناۋرىز – مەملەكەتتىك ساياسي يدەولوگيانىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسى. ول الەمدىك دىندەر, مەملەكەت پايدا بولعاننان دا بۇرىن ادامدار ومىرىنە كىرگەن ءتارىزدى. بىراق بيىك مارتەبەمەن تويلانۋىنا ىنتالىلىق بىلدىرگەن, سونىسىمەن قادىر-قاسيەتىن ارتتىرعان كۇشتەردىڭ ماڭدايالدىسى, ارينە, مەملەكەت پەن مەملەكەتتىك بيلىك. تاپ وسى ماسەلەدە ادامنىڭ, قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ كوزدەگەنى – تاتۋلىق, ىزگىلىك, بەيبىت تۇرمىس, ەركىندىك, ازاتتىق – ءبىر ارناعا توعىستى.
ءاز ناۋرىزدىڭ ءدىني مازمۇنى مەن سيپاتتان ادالىعى ەشكىمدى جاسىنا, جىنىسىنا, ۇلتىنا, الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە قاراي الالامايتىنىنان كورىنىپ تۇر. مەيرام كۇنى ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن, قۇرىق ۇستاعان جىلقىشىدان تاقتاعى پاتشاعا دەيىن ءوزىنىڭ دە, ەلىنىڭ دە تىلەۋىن تىلەيدى. ومار ھايام: «كىمدە-كىم ناۋرىز مەرەكەسىندە قۋانىپ جۇرسە, كەلەسى ناۋرىزعا دەيىن تىنىش, بەيعام عۇمىر كەشەدى. پاتشالار ءۇشىن بۇل كۇندى عالىمدار بەلگىلەپ بەرگەن», دەپ جازۋى استە بەكەر ەمەس.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ورنالاسقان قازاقستان باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىن قاباتىنان قابىلداۋدا, بويىنا سىڭىرۋدە. ەكى وركەنيەت اراسىنداعى باسەكە مەن ءوزگەشەلىكتەردى دە سەزىنۋدە. باسەكە باتىس جاڭا جىلىمەن شىعىس ناۋرىزى اراسىندا ءجۇرىپ جاتقاندىقتان ازىرگە ول 1 قاڭتاردىڭ پايداسىنا شەشىلۋدە. سەبەبى, 1 قاڭتارعا دايارلىقتى ءبىر اي بۇرىن باستايمىز, قۇلاش-قۇلاش جارنامالار ىلىنەدى, باق جاپپاي ماقالالار جاريالايدى. ناۋرىز تويى قارساڭىندا وسىلاردىڭ وننان ءبىرى دە اتقارىلمايدى.
ناۋرىزدى قارسى الۋ, تويلاۋ جاڭاشا ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. «شىن ماعىناسىندا جاڭا جىل ەندى كەلدى, تابيعاتپەن بىرگە ادام دا جاڭاردى» دەگەن يدەيانى ۇلىقتاي وتىرىپ, الدىن الا جارناما جاسالىپ, حابار تاراتىلىپ, جارىس, ويىن-ساۋىقتار وتكىزىلگەنى ءجون. ادەتتە جەلتوقساننىڭ اياعىندا ءبىز جىلدىڭ قورىتىندىسىن شىعارامىز. ەلدە وتكەن ءتۇرلى جارىس, بايقاۋدىڭ ءناتيجەسى ناۋرىزدا دا شىعارىلىپ, مەملەكەتتىك ماراپات, ۇكىمەت سىيلىعى ناۋرىزدا بەرىلۋى كەرەك. ناۋرىزدا مەملەكەتتىك ماراپات بەرىلىپ, باسقا دا ءتۇرلى يگى شارا ىسكە اسىپ جاتسا, وندا حالىق, ارينە, ونى اسىعا كۇتەدى. ناۋرىزدى ساياساتتىڭ وتە ءپارمەندى تەتىگىنە اينالدىراتىن ۋاقىت كەلدى. ونىڭ ءمانى كيىز ءۇي تىگۋ ەمەس. ناۋرىز تويى مەملەكەتتىك ساياسات, يدەولوگيا, تاربيە شاراسىنىڭ باستى مارتەبەسىنە كوتەرىلسىن.
ارينە, تويدىڭ كوپ بولعانىنان زيان جوق. دەگەنمەن, ءۇش تويدى – تاۋەلسىزدىك كۇنىن, ناۋرىز مەيرامىن, قۇربان ايت كۇندەرىن بارىنەن بيىك قويساق دەيمىز. سوندا ول مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ىشكى تۇتاستىعىن ارتتىرا تۇسەر ەدى.
ناۋرىز مەيرامى قۇتتى بولسىن!
حانكەلدى ءابجانوۆ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.