سارىسۋ اۋدانىندا ورىن العان مىنا كەلەڭسىزدىك تەك اۋدان نە وبلىس كولەمىندە ەمەس, بۇكىل قازاق ەلىن شۋلاتاتىن وقيعا بولعالى تۇر. كۇيشى ىقىلاستىڭ مۇردەسىن مازالاپ ءجۇرگەندەر سول اۋداننىڭ ساۋداكەنت اۋىلىندا تۇراتىن 87 جاستاعى كەيۋانانىڭ قولىنا قالام ۇستاتىپتى. قارا قوبىزدىڭ كيەسى اتانعان ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ نەمەرەسى, ياعني 87 جاستاعى شىرىن تۇسىپبەكقىزى ماعان ارنايى حات جولداپ, زيالى قاۋىم اتالاتىن ءبىر توپ كىسىنىڭ اتاسىنىڭ قۋارالعا جەرلەنگەن ءمايىتىن ساۋداكەنتتەگى كەسەنەگە اكەلىپ قايتا جەرلەۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ جاتقانىن ايتقان. «بۇل كىسىلەردىڭ مۇسىلماندىققا جاتپايتىن تەرىس ارەكەتىنە اتام جارىقتىقتىڭ وسى كۇنى ءتىرى جۇرگەن ءبىر قاۋىم ۇرپاعى عانا ەمەس, بۇكىل سارىسۋ حالقى جانە كىندىك قانى تامعان جاڭارقا ەلى تۇگەل قارسىلىق بىلدىرۋدە. سوندا دا الگىلەر ءوز نيەتتەرىنەن قايتار ەمەس», دەگەن كەيۋانا ءسوز سوڭىندا مەنىڭ وسى ماسەلەگە ارالاسىپ, ءباسپاسوز بەتىندە پىكىر ءبىلدىرۋىمدى سۇراپتى.
ارينە, بۇل ماسەلەنى مەن جاقسى بىلەمىن. وعان قوسا شىرىن اپانىڭ مەنەن ارۋاققا اراشا سۇرايتىن ءجونى دە بار. 1965 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 22 قازانداعى ءنومىرىنە ىقىلاس دۇكەن ۇلى تۋرالى «قىل ىشەكتىڭ اتاسى» دەگەن كولەمدى ماقالام جارىق كورگەن. سوندا ول كىسى ءوزىن قۋارالعا جەرلەۋگە وسيەت قالدىرعانىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان ەدىم. تاعى دا قىسقاشا ەسكە تۇسىرەيىن. قوبىزشىنىڭ قابىرى بەتپاقدالاعا قاراي كوكتەي وتەتىن بۇرىنعى قازىقتى جولىنىڭ بويىندا. شۋ وزەنى وسى تۇستا نەگىزگى ارناسىنان ءبىر قىرىنداي اعادى. سۋ جايىلمايتىن بولعاندىقتان, ول جەر قۋارال دەپ اتالعان. سونىڭ كۇنباتىس تۇمسىعىنداعى ەسكى قورىمعا ىقاڭنىڭ ۇلى اناسى كەمەن جەرلەنگەن. سوندىقتان, ول جەر كەمەن قورىمى دەگەن اتقا يە. ۇلى قوبىزشى دا ءوز وسيەتى بويىنشا وسى زيراتقا اق جۋىپ, ارۋلاپ قويىلعان. ءبىز مۇردەنى ورنىنان قوزعاۋ مۇسىلماندىققا جات ەكەنىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى. شاريعات زاڭى بويىنشا تۋ باستا «امانات» دەپ قويىلعان مايىتكە قول تيگىزۋگە بولمايدى. ول اقيرەت كۇنىنە دەيىن سول قالپىندا ساقتالۋى ءتيىس. ەگەردە بۇعان قيانات جاسالسا, ونىڭ كۇناسى سونى جاساعان ادامداردىڭ موينىندا بولماق. ءبىزدىڭ يسلامدى, شاريعاتتى تىلگە تيەك ەتۋىمىزدىڭ سەبەبى, ىقاڭنىڭ جاسىنان ءبىر اللاعا سىيىنىپ, ەكى جاھاننىڭ باقىتىن ۋادە ەتكەن يسلام ءدىنىن ۇستانۋىندا. ول 1886 جىلى 62 جاسىندا مەككەگە ساپارعا اتتانىپ, قاجىلىق پارىزىن ابىرويمەن وتەپ قايتقان تۇلعا. بۇدان سوڭ ۇلى قوبىزشىنى اۋىل-ايماق, ەل-جۇرتى قاستەرلەپ «ءاجىاتا» دەپ قۇرمەت تۇتقان.
ال ەندى مۇردەنى ساۋدانكەنتتەگى كەسەنەگە كوشىرگىسى كەلەتىندەر ۇلى بابانىڭ سوناۋ شالعايدا, ەلسىز جەردە, وزىنە ارنالىپ سالىنعان سيمۆولدىق كەسەنەدەن بولەك جاتقانىن, ەگەر ىقاڭنىڭ مۇردەسى سول شارتتى كەسەنەنىڭ ىشىندە بولعان بولسا, ونىڭ ماڭىزى ارتىپ, كيەلى ورىنعا اينالاتىن مۇمكىندىگىن ايتىپ قوعامنىڭ نازارىن اۋدارتقىسى كەلەدى. وعان قوسا ورىستىڭ ۇلى ءانشىسى ءشالياپيننىڭ ءمايىتىنىڭ پاريجدەن ماسكەۋگە اكەلىپ جەرلەنگەنىنەن باستاپ وسىنداي ءراسىمنىڭ ءوز ەلىمىزدە كىمدەرگە قاتىستى بولعانىن تىزىمدەپ, العا تارتادى.
الدىمەن وسى پىكىرلەردىڭ قيسىنسىز ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ەجەلگى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا باقيلىق بولعان ادامعا كەسەنە مارقۇمعا توپىراق بۇيىرعان جەردەن سالىنادى. مۇسىلمان الەمىنىڭ قالىپتاسقان تارتىبىندە ونداي كەسەنە كۇمبەزدى جانە ءتورت قۇلاقتى بولىپ كەلەدى. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق, ساۋداكەنت اۋىلىنداعى وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن سالىنعان شوقاي داتقانىڭ كەسەنەسىن الايىق. ۇيالماي كورسەتەتىندەي ناعىز سالتاناتتى كەسەنە. ال, وبلىس باسشىلارى كەڭەس كەزىندەگى ناۋقانشىلدىقپەن ءارى قالىپتاسقان ءداستۇردى ەسكەرمەي اۋدان ورتالىعى بايقادامعا قالقايتا سالعان ىقىلاس بابانىڭ شارتتى تۇردەگى كەسەنەسى سالتاناتتان جۇرداي, ءتىپتى مىقىرايعان جەرتولە دەيتىندەي بەلگى. وسى ءۇشىن مارقۇمنىڭ قابىرىن قوزعاپ, مۇردەسىنە ءتيىسۋ اعاتتىق بولار ەدى. بۇل پىكىرىمدى اتالمىش كەسەنەنى ءوز كوزىمەن كورگەن ازاماتتار جوققا شىعارا قويماس.
ءشالياپيننىڭ ماسكەۋگە قايتا جەرلەنگەنىنە قاتىستى مىنانى ايتار ەدىك. ورىستىڭ ۇلى ءانشىسىنىڭ مۇردەسى وزگە ەلدەن اكەلىنىپ وتىر. بىزدە دە وسىعان ۇقساس جاعدايلار بار. سوناۋ كارەلياداعى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلىپ قايتا قويعان وقيعا قوعامنىڭ ەسىندە. ارىستارىمىزدىڭ سۇيەگىنىڭ ءدىنى, ءدىلى بولەك جات جەردە جاتۋى راسىندا دا ەلدىگىمىزگە سىن ءجايت بولاتىن. قورقىت بابا مەن وتەگەن باتىردىڭ سۇيەكتەرى جاتقان جەرلەردى سۋ باسىپ كەتۋ قاۋپى بولعان سوڭ وزگە جەرلەرگە قايتا جەرلەگەنى دە تىم ورەسكەل جاعداي ەمەس. ماحامبەت باتىردىڭ بولشەكتەنگەن دەنەسىن قوسىپ, جەر قوينىنا قايتا قويۋ دا وعاش وقيعا بولىپ سانالمايدى. ءبىزدىڭ الدىمىزعا تارتىلىپ وتىرعان ەل تاريحىندا وزىندىك ورنى بار اتاقتى حاندار مەن بي-باتىرلاردىڭ ءرابيا بەگىم كەسەنەسىنەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە كوشىرىلۋى دە بۇل وقيعاعا مۇلدە ۇقسامايتىن ۇلكەن ماسەلە. ال, قارا قوبىزدىڭ كيەسى – ىقىلاس بابانىڭ قۋارالعا ءوز وسيەتى بويىنشا جەرلەنگەنى مۇلدە باسقا جاعداي. سوندىقتان, ءبىز ءوز پىكىرىمىزدە قالامىز. شاريعات زاڭى بويىنشا «امانات» دەپ قويىلعان مۇردەگە قول تيگىزۋگە بولمايدى!
ساعات ارىن ۇلى, جۋرناليست.
تاراز.