قالامگەردىڭ «مۋزىكالنايا دۋشا» جيناعى جەنەۆادا فرانتسۋز جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى
ءاربىر ادام ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتەس. سوندىقتان دا ونىڭ ءاربىر ىسىنەن, قالىبىنان سول ۋاقىتتىڭ, سول كەزەڭنىڭ لەبى ەسىپ تۇرادى. الايدا, شىنايى سۋرەتكەر قولتاڭباسىنان وسى ءبىر تاپتاۋىرىندىقتى تاپپايسىز. ول جازعان شىعارمالاردى وقي وتىرىپ, انا ءتىلىڭىزدىڭ شالقار مۇحيت ەكەنىن تانيسىز, جازۋشى قالام تارتقان عاجايىپ الەمنىڭ, ول سۋرەتتەگەن دۇنيەنىڭ ولمەيتىن, وشپەيتىن ەسكەرتكىش ەكەنىن باعدارلاپ, سۋرەتكەر شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىز. سەبەبى, جازىلعان كوركەم دۇنيە قاي قوعامدا, قاي جۇيەدە, قاي كەزەڭدە دە ومىرشەڭ. ءويتكەنى, ول حالقىڭنىڭ بوياماسىز بولمىسى. جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ وسىنداي تۇرعىداعى سۋرەتكەر.
جاقىندا عانا سوناۋ شۆەيتساريانىڭ جەنەۆا قالاسىنداعى «Slatkine» باسپاسىنان كلاسسيك جازۋشىنىڭ ورىس تىلىندە «مۋزىكالنايا دۋشا», انا تىلىمىزدە «ەل مەن جەر» اتاۋىمەن بەلگىلى رومانى مەن ءبىر توپ اڭگىمەلەرىنەن قۇرالعان «L′ÂME MUSICALE» جيناعى جارىق كورىپتى. بۇل جونىندە ءبىزدىڭ تىلشىمىزگە جەنەۆاداعى «PRIVAXIS SERVICES SA» قارجىلىق كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرى, جازۋشىنىڭ قىزى الما الىمقۇلوۆا-پاسكۋالاتو مەن ءتاكەن اعانىڭ جارى ەسىمكۇل بولىسبايقىزى اڭگىمەلەپ بەردى.
– ەڭ الدىمەن تاكەن اعانىڭ شىعارمالارىنىڭ فرانتسۋز ءتىلدى وقىرماندارعا جول تابۋىمەن قۇتتىقتاپ قويايىن. ايتىڭىزدارشى, وسى جاقسى ءىستىڭ باستاۋىندا كىم تۇردى, قالاي جۇزەگە استى؟ الما, ءسىز باستايتىن شىعارسىز.
– كىتاپ شىعارۋعا دايىندىق ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە جۇرگىزىلدى. مەن جۇمىس جاسايتىن «PRIVAXIS SERVICES SA» قارجىلىق كومپانياسى جىل سايىن ءبىر ءىس-شاراعا دەمەۋشىلىك كورسەتىپ وتىرادى. مىسالى, وتكەن جىلى سپورتتىق ءىس-شاراعا قولداۋ جاسادى. كومپانيادا جۇمىس جاساپ ءجۇرگەنىمە بيىل ءۇشىنشى جىلعا كەتتى. ەكى جىل بۇرىن باسشىمىز وليۆە مەستەلان مەنى شاقىرىپ, اكەمنىڭ كىتابىن فرانتسۋز تىلىندە شىعارساق قايتەدى دەپ ۇسىنىس جاسادى. ول كىسىمەن جۇمىسقا قابىلدانعان كەزدەگى اڭگىمەلەسۋ ءراسىمىندە تانىسقان بولاتىنمىن. سوندا قايدان كەلگەنىمدى, قاي ەلدىڭ ازاماتى ەكەنىمدى, شىققان تەگىمدى سۇراعاندا ايتقانىمدى كوكەيىنە ءتۇيىپ قالسا كەرەك. مەن, ارينە, قۋانىپ كەتتىم. ماعان فرانتسۋز تىلىنە اۋداراتىن ءتارجىماشى تابۋ تاپسىرىلدى. جانە كىتاپتى بىردەن ورىس جانە فرانتسۋز تىلىندە شىعارامىز دەگەن سوزدەرى ودان سايىن قانات ءبىتىرىپ, سوفي جيندپەن اكەمنىڭ كىتابىنىڭ ادەبي اۋدارماسىن جاساۋعا كەلىسىمگە كەلدىك.
الدىمەن روماننىڭ ورىسشا نۇسقاسىن الىپ كەتكەن سوفيگە ءجيى-ءجيى جولىعىپ, وعان قاجەتتى كەڭەس بەرىپ تۇردىم. تاعى ءبىر قيىندىق, جيناقتى قازاقشادان تىكەلەي فرانتسۋزشاعا اۋدارۋ مۇمكىندىگى جوق. ورىس تىلىندەگى 1984 جىلى شىققان «مۋزىكالنايا دۋشا» جيناعىنان ءتارجىمالانۋى ءتيىس. سوندا ءتىلدىڭ سولىنەن, شىعارمانىڭ بولمىسىنان اۋىتقىماۋ دەگەننىڭ ءوزى ۇلكەن كۇش قوي. ءبىر كۇنى سوفي: «الما, مەن مىنا شىعارمانى دۇرىستاپ اۋدارۋىم ءۇشىن ماعان قازاقتاردىڭ جانىن جەتە ۇعىنۋ شارت. مەن ءۇشىن قازاق حالقى مۇلدە بەيمالىم الەم. ماعان ءسىزدىڭ ەلگە مىندەتتى تۇردە بارىپ قايتۋ كەرەك», دەدى. مىسالى, روماننىڭ العاشقى بەتىندە كوكپار تۋرالى ايتىلادى, ال فرانتسۋز قىزىنا ونىڭ ۇلتتىق سپورتتىق ويىن ءتۇرى ەكەندىگىن قانشا ايتسام دا جەتكىلىكسىز بولدى. سودان الماتىداعى اناما حابارلاستىم.
وسى جەردە ءاڭگىمەگە ەسىمكۇل بولىسبايقىزى ارالاسقان.
– المادان اۋدارماشى ەلگە كەلگىسى كەلەدى دەگەن حاباردى ەستىگەن سوڭ مەنەن مازا كەتتى. شىمكەنتپەن, سوزاقپەن, الماتىداعى جورا-جولداستارىممەن حابارلاسىپ, سوفيگە كورسەتەر حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى مەن ءمادەنيەتىن, عۇرپىن تانىستىرار ۇلكەن باعدارلاما جاسادىق. ول الماتىعا 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا كەلدى. سودان مۇراجايلارعا, مەدەۋ مۇز ايدىنىنا, شىمبۇلاققا, تەاترلارعا الىپ بارىپ, دوستارىم ۇيلەرىنە قوناققا شاقىرىپ, قازاقتىڭ داستارقانىن كورسەتتى. ودان شىمكەنتكە, شولاققورعانعا, بابا اتاعا بارىپ, تاكەن ءجۇرگەن جەرلەرگە ساياحات جاساتتىق. كىندىك قانى تامعان جەردە بولىپ, ءوزىنىڭ اتىنا بەرىلگەن مەكتەپ-ينتەرناتقا بارىپ, وقۋشىلارمەن, ۇستازدارمەن كەزدەسۋلەر ءوتتى. ۇلتتىق اس ءىشىلىپ, ۇلتتىق اۋەندەر, ءتاكەن شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان شەرتپە كۇيلەر تىڭدالدى.
قازىر ەلدىڭ دە تۇرمىسى جاقسى عوي. بارلىعى دۇرىستاپ قارسى الدى. ەلدە قالاي, ءبىر ۇلكەن بولمە قوناقتارعا ارنالىپ قازاقشا جابدىقتالسا, ءبىر بولمە ەۋروپالىق ۇلگىدە عوي. سوفيگە جەردە وتىرىپ شاي ءىشۋ دە تاڭسىق دۇنيە بولدى. جەرگە توسەلگەن قۇراق كورپەلەردىڭ ءوزى ونى اسەرگە بولەدى. قىسقاسى, سوفي قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن, زەرگەرلىك بۇيىمدارىن, ونەرىن, قوناقجايلىعىن كورىپ ەلىنە اتتاندى. ءۇيدەگى تاكەننىڭ باي كىتاپحاناسىنا تاڭ قالدى.
وسى ارادا اڭگىمەنى الما جالعاپ اكەتتى.
– قازاقستاننان كەلىپ تۇسىسىمەن العاشقى كەزدە ءسوفيدىڭ بار ايتاتىنى تەك «سۋپەر» دەگەن جالعىز عانا ءسوز بولدى. ال وزىنە-ءوزى كەلگەننەن كەيىن سوفيدىڭ اۋىزى جابىلسايشى. ءبىزدەرگە, ءارينە, ونىڭ ايتقان ءاربىر ءسوزى ەرەكشە ءبىر ريزاشىلىق تۋعىزعانى انىق. ونى تەك ماقتانىش سەزىمى دەپ ايتۋ جەتكىلىكسىز, ءبالكىم ءوز ەلىڭە دەگەن ماحاببات دەسە دۇرىس بولار. سودان ىسكە كىرىسكەن سوفي جيند اكەمنىڭ شىعارماسىن فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىپ شىقتى. جالپى, مەن جۇمىس جاسايتىن كومپانياداعى قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى ورىس-فرانتسۋز تىلدەرىندە ءسويلەيدى. ولاردىڭ ءىشىندەگى فرانتسۋز فيلولوگياسىن بىتىرگەن ءبىر ارىپتەسىمنىڭ دە كوپ كومەگى بولدى. ەندى جيناق ءساۋىر ايىندا جەنەۆادا «Slatkine» باسپاسىنىڭ كىتاپ ءدۇكەندەرىنە ساتىلىمعا تۇسەدى.
– «تاكەنگە جاي ولشەم جۇرمەس; ءتاكەنمەن تانىسۋعا تالاپ كەرەك; تاكەنمەن تابىسۋعا تالانت كەرەك; تاكەندى ءبىلمەسەڭ, ءوزىڭدى ۇلتىڭنىڭ ۇلى مەن قىزىمىن دەپ ساناۋعا حاقىڭ جوق. ءبارىبىر, بولا المايسىڭ, وسىنى مىقتاپ تۇيمەككە كەرەك», دەگەن بولاتىن تولەگەن توقبەرگەنوۆ», – دەپ جازعان ەدى ءبىزدىڭ گازەتىمىزدە جازۋشى مارحابات بايعۇت. شىنىندا دا, الىمقۇلوۆ شىعارمالارى كىرپياز, بار قانىمەن, تىنىمەن قازاقى بولا تۇرا, ونى وقىپ تانۋ ءۇشىن كوكىرەكتە كوز بولۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. بۇل جونىندە ەسىمكۇل بولىسبايقىزى, ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– وتە دۇرىس ايتاسىز. مەنىڭ ويىمشا, تاكەن شىعارمالارىنىڭ ۋاقىتى ءالى تولىق تۋا قويعان جوق. ول زامان اعىمىنا قاراپ شىعارما جازعان ادام ەمەس. مەن ءوزىم «جەدەل جاردەمدە» 12 جىل دارىگەر بولدىم. سول جىلداردىڭ ىشىندە شاقىرۋعا بارعاندا ساناۋلى ۇيدەن عانا تاكەننىڭ كىتاپتارىن كوردىم. ۇيگە كەلگەن سوڭ ءتاكەنگە ايتسام, سوندا ول: «ە, تەگىندە بار مىقتى قازاق بولماسا مەنىڭ كىتاپتارىمدى وقي بەرمەيدى عوي», دەيتىن. سول زاماندا تاكەن كىتاپتارىن تەك شىن ءمانىندە زيالى, ادەبيەتتى ءتۇسىنىپ, تۇشىنىپ قابىلدايتىن سيرەك وقىرماندار عانا وقيتىن. ەندى جەنەۆادا شىعىپ جاتقان كىتاپتىڭ باعاسى 60 ەۋرو تۇرادى ەكەن. تاعى دا قالىڭ كوپشىلىك ەمەس, جاعدايى كەلەتىن, سوعان قاراجاتىن شىعاراتىن ادامدار عانا وقي الادى. مەن, ارينە, كورىپكەل ەمەسپىن, بىراق الدا شۇرايلى قازاق ءتىلىنىڭ زامانى بار, سوندا تاكەن شىعارمالارى ءوز باعاسىن الاتىنىنا سەنەمىن.
ال المانى اكەسى كەرەمەت جاقسى كورەتىن. ءبىز دۇرىس تاربيە بەردىك قوي دەپ ويلايمىن. بوتەن ەلدە ءجۇرىپ, سول جەردە جار تاۋىپ, ءوزىن سىيلاتىپ, ەلىن سىيلاتىپ ءجۇر. تاۋبە دەيمىن, ەندى, مىنە, اكەسىنىڭ شىعارماسىن شەت جۇرتقا الىپ شىقتى.
– الما, جەنەۆادا قايدان ءجۇرسىز؟
– مەن قازاقستان ازاماتىمىن. شۆەيتسارياعا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جەنەۆاداعى ميسسياسىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە باردىم. سوندا قاتارىنان بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەگەن سوڭ, ەندى ەلگە قايتامىن با دەپ ءجۇرگەنىمدە, جەنەۆادا تۇراتىن يتاليا ازاماتى تۇرمىسقا شىعۋىمدى ءوتىندى. سولايشا شەتەلدە تۇرىپ قالدىم.
جىلدا ناۋرىز ايىندا شۆەيتساريانىڭ استاناسى بەرن قالاسىندا وتانداستار جينالىپ, ەلشىلىكتە ناۋرىزدى قارسى الامىز. ارقاشان ەلگە قۇلاعىمىزدى ءتۇرىپ جۇرەمىز.
ەسىمكۇل بولىسبايقىزى:
– تاكەن ەكەۋمىز دە قازاقستاننان تىس جەردە تانىسىپ, ماسكەۋدە وتاۋ قۇردىق قوي. ول كەزدە تاكەڭنىڭ جاسى 50-دە. ءماسكەۋدەگى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرگەن, ال مەن جاپ-جاس قىز ەدىم. 1987 جىلى تاكەن دۇنيە سالعاندا ۇلىمىز راۋان جيىرمادان جاڭا اسقان جىگىت, ال الما 19-عا جەتپەپ ەدى. مەن 38-گە قاراعانىمدا جەسىر قالدىم. ءومىرىمدى ونىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, اتىنىڭ قالۋىنا, بالالارىنا ءبىلىم بەرىپ, دۇرىس ازاماتتار بولۋىنا ارنادىم. ەلدەگى تاكەن اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتپەن اراداعى بايلانىستى ۇزبەيمىن. ماماندىعىم بويىنشا جۇمىسىمدى جاساپ, وزىمنەن كەيىنگى دارىگەرلەردى تاربيەلەۋگە اتسالىستىم.
– جەتكىزگەن جاقسى حابارلارىڭىزعا, ايتقان اسەرلى اڭگىمەلەرىڭىزگە كوپ راحمەت! الداعى ناۋرىز ءبارىمىزگە بەرەكە اكەلسىن! الما, جەنەۆاعا امان-ەسەن جەتىڭىز!
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.