اۋىز سۋ بۇگىندە بىرقاتار ەلدەردە باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, دۇنيە جۇزىندە ءبىر ميلليارد ادام اۋىز سۋعا ءزارۋ ەكەن. 2005-2015 جىلداردى بۇۇ باس اسسامبلەياسى «سۋ – ءومىر ءۇشىن» حالىقارالىق ءىس-قيمىلدار ونجىلدىعى دەپ تەگىننەن-تەگىن جاريالاعان جوق.
قازاقستاندىقتاردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى حالىققا ارنالعان بيىلعى جولداۋدىڭ تولىعىمەن ءبىر تاراۋىن الدى جانە دە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى الەۋمەتتىك باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
قازاقستاندا حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار. بۇل باعىتتا «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى ءبىرىنشى رەت ءىس-قيمىلدار نۇسقاۋلىعى مىندەتىن اتقاردى. ال 2011-2020 جىلداردا ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسى سول مىندەتتەردى جالعاستىراتىن بولادى.
ميلليونداعان قازاقستاندىقتاردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك ەكەندىگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اناربەك ورمان ايتىپ بەردى.
«اۋىز سۋ ناتيجەلەرى»
– اناربەك وڭعار ۇلى, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى تاقىرىبى كادىمگى سۋ بولعالى وتىر. بىرەۋلەر ءۇشىن جاقىن جەردەن سۋدى تاسىپ ءىشۋ كەلمەسكە كەتسە, ەندى بىرەۋلەر ءالى كۇنگە دەيىن سونداي كوزدەردەگى سۋدى پايدالانۋدا. ال «اق بۇلاقتىڭ» باستى ماقساتى – قالا جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى ورتالىقتاندىرىلعان سانپين تالاپتارىنا ءسايكەس كەلەتىن ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. وسى رەتتە, باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ قانداي شارالاردان باستالماق؟
– تاياۋدا ەل ۇكىمەتى 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» اتتى جاڭا باعدارلاما قابىلدادى. مۇنىڭ الدىندا ەلىمىزدە 2002-2010 جىلداردى قامتىعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى بولدى. ساۋالىڭىزعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اڭگىمەنى ارىدەن, ياعني بۇرىنعى باعدارلامادان باستايىن.
قالاي دەگەندە دە, «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز اۋىز سۋ جۇيلەرىنىڭ ودان ءارى ناشارلاي ءتۇسۋ ۇدەرىسىن توقتاتتىق. 2002-2010 جىلدارى 3,5 ميلليوننان استام تۇرعىندارى بار 3 417 ەلدى مەكەندەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋ جاعدايىن جاقسارتتىق. 13 288 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. سۋدى تاسىمالداپ پايدالاناتىن ادامداردىڭ سانى ازايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتار ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ اقپاراتتارىنا سۇيەنسەك, سۋدى تاسىمالداپ پايدالاناتىن تۇرعىنداردىڭ سانى 2002 جىلعى 445 مىڭ ادامنان 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاراستى 83 مىڭعا ازايدى.
بۇتىندەي العاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىك 6,9 پايىزعا ۇلعايدى, سۋ جۇيەلەرىندە ءجيى بولىپ تۇراتىن اپاتتار سانى 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا 15,8 پايىزعا ازايدى.
سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن سالۋ مەن پايدالانۋ قۇنىنىڭ ونىڭ نەگىزىنە سالىناتىنىنا بايلانىستى سۋ قۇبىرلارى جەلىلەرىنىڭ ۇزاقتىعىنا وراي ونىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ارتا تۇسەتىنىنە قاراماستان, مەملەكەتتىڭ قالالىقتار ءۇشىن دە, اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن دە تازا اۋىز سۋعا بىردەي قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. وسىلايشا, 2004 جىلدان باستاپ سەلودا اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋدى سۋبسيديالاۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. سول ارقىلى تۇتىنۋشىلار سۋدى ءبىر تەكشە مەترى 40 تەڭگەدەن اسپايتىن جەڭىلدىكتى باعا بويىنشا الاتىن بولادى.
سىناقتار جانە قاتەلىكتەر جولىمەن
– مەنىڭ بىلۋىمشە, «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ورىن العان سۋمەن جابدىقتاۋ پروبلەمالارىن ناقتى كورسەتىپ بەردى. ونى جۇزەگە اسىرۋعا جۇرگىزىلگەن تالداۋلار قانداي قورىتىندىلارعا اكەلدى؟
– «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنا اكىمشىلىك ەتۋدە جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتارعا جاسالعان تەرەڭ تالداۋلار ولاردى 2001-2020 جىلدارعا ارنالعان اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ سالالىق «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن جوسپارلاعان كەزدە ەسكەرۋگە جاعداي تۋعىزدى. ونى ورىنداۋ بارىسىندا وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدا شەشىلۋى قاجەت بولاتىن پروبلەمالار انىقتالدى. وسىلايشا, سۋ قۇبىرلارى جەلىلەرىن ولاردى ۇيلەرگە ەنگىزبەي جانە ەسەپتەۋ قۇرالدارىنسىز جوبالاۋ سۋدى ۇتىمسىز پايدالانۋعا سەبەپكەر بولعان. سول سياقتى قولدا بار جەلىلەر مەن عيماراتتار توزۋىنىڭ كەي جەرلەردە 60 پايىزعا جانە ودان دا كوپ دەڭگەيگە جەتكەنى انىقتالدى.
اۋىل ىشىندە تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ بولماۋى نەمەسە ولاردىڭ جەتكىلىكتى دامىماۋى دا تەرىس ءرول اتقاردى. جوبالار بويىنشا, وتكەن جىلداردا پايدالانۋشىلار ءۇشىن سوڭعى سۋ كوزدەرى دالاداعى كولونكالار بولعان. ولار قىستا قاتىپ, جازدا قوقىسقا تولىپ, كەيبىر جەردە مۇلدەم ىستەمەي قالعان. سوندىقتان جاڭا «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن دايىنداعاندا, سۋدى ءاربىر ءۇيدىڭ ىشىنە كىرگىزۋ جانە ونى سۋ ولشەگىش قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل سۋ بەرۋشى ۇيىمدى ءاربىر پايدالانۋشىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتەيتىن بولادى.
وعان قوسا, سۋ تولەمى پايدالانعان سۋ كولەمىنە قاراي انىقتالاتىندىقتان, ولشەگىش قۇرالداردىڭ ورناتىلۋى پايدالانۋشىلاردىڭ ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنى دالەلدەنىپ وتىر. شىمكەنت قالاسىندا سۋ ولشەگىش قۇرالدارى ورناتىلعاننان كەيىن سۋ شىعىنى ءبىر ادامعا شاققاندا تاۋلىگىنە 40-45 ليترگە ازايعان.
ال ەندى «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنىڭ تۇپكىلىكتى قورىتىندىلارىنا كەلسەك, بۇگىنگى كۇنى قۇرىلىسى سالىنىپ, ءالى دە ىسكە قوسىلماعان نىساندار بار. وعان ولاردى پايدالانۋعا بەرۋ كەزىندە وسى نىسانداردا ايقىندالعان كەمشىلىكتەر سەبەپ بولعان. سۋ پايدالانۋشى ۇيىمدار سالىنعان نىسانداردان وسى كۇنگە دەيىن كەمشىلىكتەر تابۋدا. ولاردىڭ ءبارى بىزگە كەلەدى, ءبىز بۇگىنگى يەلەرىمەن, ولاردى جوبالاعاندارمەن جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن كەزدەسىپ, انىقتالعان ماسەلەلەردى جۇمىس بابىندا شەشىپ وتىرامىز.
جالپى, وتكەن جىلدارداعى سۋ جۇيەلەرىن جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسى تومەن بولىپ شىقتى. جوبالاردا ايقىندالعان بىرقاتار كەمشىلىكتەر وعان دالەل. مىسالى, «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن تالداعاندا سۋ كوزدەرى انىقتالماعان جوبالارعا نەمەسە پايدالانۋعا كەلمەيتىن ساپاسى تومەن سۋ كوزدەرىن ەسەپكە العان جوبالارعا تاپ بولدىق. سول سياقتى وتكەن جىلداردا سالىنعان سۋ جۇيەلەرىن تاپسىرۋ مەرزىمىندە ايماقتاردا پايدالانۋشى ۇيىمداردىڭ جوقتىعى انىقتالدى. مىسالى, اقمولا وبلىسى سوفيەۆ, رومانوۆ, قىزىلجار سەلولارىندا جاڭادان سالىنعان سۋ جۇيەلەرىن تاپسىراتىن ۇيىم تابىلماي, ءالى كۇنگە دەيىن ولار قۇرىلىس ۇيىمىنىڭ ەسەبىندە تۇر. ناتيجەسىندە, قۇرىلىس ۇيىمى سالىنعان جۇيەلەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل بويى شىعىندانعان. بۇل جاعداي ەلىمىزدە سۋ سالاسىنداعى مامانداردىڭ تاپشىلىعىن تاعى دا كورسەتىپ بەرىپ وتىر.
سۋ قۇبىرلارى جۇيەسىن پايدالاناتىن ۇيىمداردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە وتكىر تۇر. سۋ پايدالانۋشى ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتالۋىنىڭ ناشارلىعى سالدارىنان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى قۇرىلعىلارىندا ءجيى اپاتتار ورىن الىپ, ولار ۋاقىتىندا جوندەلمەي جاتادى. ونىڭ سوڭى اۋىز سۋدىڭ ەكىنشى قايتارا لاستانۋىنا, سۋ قۇبىرلارى جەلىلەرىنىڭ توزۋىنا جانە سۋ بەرۋ كەستەسىنىڭ بۇزىلۋىنا سوقتىرادى.
اۋىز سۋ ماسەلەسى سۋ رەسۋرستارى از ايماقتاردا اناعۇرلىم وتكىر كۇيىندە تۇر. بۇل باعىتتا سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وزەندەر بويىندا قاجەتتى كولەمدەگى سۋ قويمالارىن سالۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, جاڭا باعدارلامادا جەراستى سۋلارىنىڭ كولەمىن انىقتاۋ جۇمىستارىنا ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى سۋ رەسۋرستارى از ايماقتارعا سۋدى باسقا جاقتان جەتكىزۋ جولدارىندا قاراستىرىپ جاتىر.
2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسى قالا حالقىن 100 پايىز جانە اۋىل حالقىن 80 پايىز ساپالى اۋىز سۋمەن ءۇزىلىسسىز قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت ەتپەك, سونىمەن بىرگە اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋعا قاتىستى پايدا بولعان بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋى ءتيىس.
ولقىلىقتارسىز جانە شىعىندارسىز
– ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ساتىلارى قانداي جانە ونى ساپالى جۇزەگە اسىرۋ قالاي قامتاماسىز ەتىلمەك؟
– «اق بۇلاق» باعدارلاماسى 4 ميلليون تۇرعىنداردى قامتي وتىرىپ, 3 845 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 80 پايىزىن تازا ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. باعدارلاما ەكى ساتىدا جۇزەگە اسىرىلادى. 1-ساتى – 2011-2015 جىلداردى, 2-ساتى 2016-2020 جىلداردى قامتيتىن بولادى. باعدارلامانىڭ 1-ساتىسى 2 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار 2000 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قامتيدى. ال باعدارلامانى 2-ساتىدا جۇزەگە اسىرۋ 1 ميلليون 934 تۇرعىنى بار 1 845 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قامتۋدى قاراستىرادى.
باعدارلاما جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ساپالى دەڭگەيدە ازىرلەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا كوزقاراستار نەگىزىندە دايىندالعان. ولار: اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى زەرتتەۋ, جوبالاق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەۋ, جوبالار ءتىزىمىن بەكىتۋ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, پايدالانۋشى ۇيىمداردى قۇرۋ.
وسىلايشا, باعدارلامانى ورىنداۋدىڭ العاشقى جىلدارى كەلەسى جىلدار ءۇشىن نەگىز قالايتىن بولادى. سونىمەن بىرگە باعدارلامانى ورىنداۋدىڭ ءاربىر ساتىسى ونى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى شەشۋشى تالاپتاردى قامتىماق. مىسالى, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى سۋ جۇيەلەرىنىڭ اعىمداعى جاعدايىن باعالاۋدان, سۋ كوزدەرىن انىقتاۋدان, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ سنيپ (قۇرىلىس نورمالارى مەن ەرەجەلەرى) تالاپتارىنا ساي ەكەندىگىن تەكسەرۋدەن, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا سايكەستەندىرۋدەن, وتكەن 2010 جىلدىڭ جوبالارىن ەسەپكە الۋدان جانە مامانداندىرىلعان جوبالاۋ ۇيىمىنىڭ تاپسىرىس بەرۋشى ءۇشىن تەحنيكالىق تاپسىرمالاردى ازىرلەۋدەن تۇرادى.
جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ تالاپتارى وزىق تەحنولوگيالاردى, جابدىقتار مەن ماتەريالداردى, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى تولىق ەسەپكە الۋدى, مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتۋدى قامتيتىن بولادى.
جەراستى سۋلارىنىڭ الەۋەتىن دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى, بولاشاقتا ونداي كوزدەر بارىنشا مولىنان پايدالانىلماقشى. جەراستى سۋلارى قورلارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەۋشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى بولماق.
اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ارقىلى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جوبالاردىڭ بىرەگەي ءتىزىمى بەكىتىلەدى. ءتىزىمدى ارنايى قۇرىلعان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا جىل سايىن قالىپتاستىرىپ جانە بەكىتىپ تۇرادى.
باعدارلامادا مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى ارىپتەستىك نەگىزدەرى دە ەسكەرىلگەن, ول سۋمەن جابدىقتاۋ جوبالارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىراتىن بولادى. ول ءۇشىن بىرنەشە وڭىرلەردە مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ بىرلەسكەن باستامالارى بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار ىسكە قوسىلادى.
بۇتىندەي العاندا, «اق بۇلاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن 450 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە 300 ميلليارد تەڭگە – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 150 ميلليارد تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن بولىنەدى.
2011 جىل ىشىندە 228 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن, سونىڭ ىشىندە 136 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە اياقتالىپ كەلە جاتقان نىساندار دا بار, قايتا جاڭعىرتۋ جانە سالۋ جوسپارلانعان. بۇل ماقساتتارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 24 033 مىڭ تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 4 835 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان.
9 توپتاستىرىلعان سۋ قۇبىرلارىن جاڭارتۋ جۇمىستارىنا, 6 توپتاستىرىلعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسىنا, 12 توپتاستىرىلعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋ جۇمىستارىنا 8 699 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان.
«اق بۇلاق» باعدارلاماسى ءوز الدىنا بارىنشا قيسىندى جانە ومىرلىك قاجەتتى مىندەتتەر قويادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى جانە ەڭ باستىسى ءار ۇيدە تاۋلىگىنە 24 ساعات بويى سۋدىڭ بولىپ تۇرۋى. سۋ ولشەگىش قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ 100 پايىزدى قۇراۋى كەرەك, ول ەڭ باستى تابيعات بايلىعىنا ۇتىمدى جانە ۇقىپتى قاراۋدى قامتاماسىز ەتەدى. پايدالانۋشى ۇيىمداردىڭ سانى ارتىپ (ولار ءاربىر اۋدان ورتالىعى مەن ءىرى ەلدى مەكەندەردە بولادى), جەكە كاپيتالدىڭ قاتىسۋىنداعى سۋ شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ سانى ۇلعاياتىن بولادى. جەراستى سۋلارىنىڭ الەۋەتى 3 مىڭنان استام سەلولاردا ىسكە قوسىلماقشى. بيىلعى جىلى 300-دەن استام اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە جەراستى سۋلارىنىڭ ورىندارىنا بارلاۋ جاساۋ مىندەتى تۇر.
ىسكە قوسىلعان بارلىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ, سول سياقتى جەكە سەكتوردى بەلسەندى ارالاستىرۋ باعدارلامانى جەرگىلىكتى جەرلەردە تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ميلليونداعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيلەرى مەن جاعدايلارىن جاقسارتۋ ءۇشىن «اق بۇلاق» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى وراسان زور.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.