«ءححى عاسىردا ءبىلىمىن دامىتا الماعان ەلدىڭ تىعىرىققا تىرەلەرى انىق. ءبىز بولاشاقتىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق جانە عىلىمي قامتىمدى وندىرىستەرى ءۇشىن كادرلار قورىن جاساقتاۋىمىز قاجەت. وسى زامانعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنسىز ءارى الىستى بارلاپ, كەڭ اۋقىمدا ويلاي بىلەتىن وسى زامانعى باسقارۋشىلارسىز ءبىز يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرا المايمىز. دەمەك, بارلىق دەڭگەيدەگى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان ءتيىستى شارالار قولدانۋىمىز شارت». پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىن ۇستانعان ەلىمىزدىڭ ءبىلىم ساياساتى الەمدىك ارەنادان ءوز ورنىن ناقتىلاۋدا. سەبەبى, ءبىلىمدى دە بىلىكتى مامان-كادرلار ەكونوميكانى قارقىندى دامىتۋدا ماڭىزدى رەسۋرس بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە ادام رەسۋرسى جوعارى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋى سوعان نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگى پاراديگماسىندا, سونىڭ ىشىندە جوعارى جانە ودان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە يدەيالاردىڭ باسەكەلەستىگى بارعان سايىن كۇشەيە تۇسكەنى انىق.
ەلباسىنىڭ يننوۆاتسيالىق وي-پىكىرلەرى مەن قاعيدا-ۇستانىمدارى باسشىلىققا الىنىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭاشا قۇرىپ, جاڭا باعىتتا دامىتىپ, جەتىلدىرۋدە جاسالعان العاشقى قادامدار, وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار, ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى رەفورمالار, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەلەرى بۇگىن ءوز جەمىسىن بەرۋدە. ءسويتىپ, وسى يننوۆاتسيالار قازاقستاندىق قاۋىمنىڭ تاۋەلسىز دامۋ كەزەڭىنىڭ تاريحي شىندىعىنا اينالۋدا. سوندىقتان دا قازىرگى قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا ەنۋ ۇدەرىسىن زەردەلەۋدە ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن زاماناۋي وزگەرىستەر مەن جاڭاشا بەتبۇرىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. ولار قازاقستاننىڭ جاڭا زامانعا بارىنشا بەيىمدەلىپ, ءوز ساياساتى مەن ءوز ەكونوميكاسىن تۇزەپ, ءسوز بوستاندىعى مەن وي ەركىندىگىنە نەگىزدەلگەن دەموكراتيانى جەتىلدىرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدا جاسالعان ماڭىزدى قادام, ىرگەلى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنى داۋسىز.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى «جوعارى ءبىلىم بەرۋ تۋرالى» (20.04.1993 ج.), «ءبىلىم بەرۋ تۋرالى» (07.07.1999 ج.), «عىلىم تۋرالى» (20.09.1999 ج.) جاڭا زاڭدار مەن سول زاڭدارعا بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ قاۋلى-قارارلارى قابىلداندى. سول جىلداردا وسى زاڭدار مەن قاۋلىلاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بۇكىل ەلىمىز بويىنشا اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىلدى. سارالاۋ-ساراپتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وعان ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار مەن عىلىمي سەمينارلار ءوتتى. 1993 جىلى ەلىمىزدىڭ تانىمال ۇستاز-عالىمدارىنىڭ دايىنداپ ۇسىنۋىمەن «ءبىلىم بەرۋدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسى» دۇنيەگە كەلدى. 1996 جىلى قازاق ەلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى دايىندالدى. ال 2000 جىلى 25 تامىزدا «مەملەكەتتىك مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى» قابىلدانىپ, سودان كەيىن كوپ كەشىكتىرىلمەي, 2000 جىلى 30 قىركۇيەكتە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2005 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى انىقتالعان وتانىمىزدىڭ «ءبىلىم بەرۋ» باعدارلاماسى بەكىتىلدى. 2004 جىلى وسى باعدارلاما نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىنا جانە ونىڭ جاڭا تالاپتارىنا لايىقتالىپ ءارى وندا ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ كومپونەنتتەرى قامتىلىپ, قايتادان بەكىتىلدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» بويىنشا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وسى باعدارلامادا ءبىلىم بەرۋ ساياساتى مەن ونىڭ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى, باسىمدىقتارى ايقىندالعان, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن ونىڭ مازمۇنىن وزگەرتۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ شارالارى ناقتى كورسەتىلگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم ساياساتى مەن ءبىلىم جۇيەسىندە ەلەۋلى بەتبۇرىس ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 1997 جىلى جاسالعان «قازاقستان – 2030» ۇزاق مەرزiمدiك ستراتەگيالىق باعدارلاماسى ومىرگە كەلگەننەن باستالدى. ارينە, بۇل – وعان دەيىن قازاقستاندىق ءبىلىم ساياساتى مەن جۇيەسىندە جاڭارۋ بولعان جوق, وعان جاڭا تەحنولوگيالار ەنبەدى دەگەن ءسوز ەمەس.
سودان بەرى بۇكىل ەلىمىز بويىنشا ەلباسى اتاپ كورسەتكەن ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عىلىمي-پراكتيكالىق جوبالار مەن تۇجىرىمدامالار جانە ستراتەگيالىق باعدارلامالار جاسالىپ, قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە 1 مىڭعا تارتا جاڭا مەكتەپتەر سالىنىپ, 5 مىڭداي بالاباقشالارى مەن بالالار مەكەمەلەرى اشىلدى. قازاقستان كولەمىندە بۇرىن, نەگىزىنەن, اۋىلدىق جەرلەردە عانا بولىپ كەلگەن قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى قالالاردا دا ارتىپ قويماي, ولاردىڭ كوپشىلىگى جاڭا زاماننىڭ ءبىلىم-عىلىمىمەن قارۋلانعان جاس پەداگوگ-ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلدى.
2005 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى قولعا الىندى. اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولدى. بۇعان قوسا اقتوبە, پاۆلودار, تاراز, سەمەي, قوستاناي قالالارىندا بەس ايماقتىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتار اشىلدى. بۇگىنگى تاڭدا وسى وقۋ ورىندارى وركەنيەتتى ەلدەر ۇردىسىندە جاس ۇرپاققا الەمدىك عىلىم مەن پروگرەسس دەڭگەيىنە سايكەس ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ونان ءارى جەتىلدىرۋ, الەمدىك ءبىلىم ستاندارتتارىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ەلباسى العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەردى جانە زامانا تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىلىعى مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى جۇمىلا ەڭبەك ەتۋدە. وقۋ ورنىمىزدىڭ 2007 جىلى يتاليانىڭ بولون ۋنيۆەرسيتەتىندە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا قول قويۋى, دۇنيەجۇزىنىڭ تاڭداۋلى 150 ۋنيۆەرسيتەتى مۇشە بولىپ وتىرعان الەم ۋنيۆەرسيتەتتەرى قاۋىمداستىعىنا, ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرى اسسوتسياتسياسىنا مۇشە بولۋى وسىنداي يگىلىكتى ءىستىڭ كورىنىسى. بۇگىندە قازۇپۋ جوعارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋدا باكالاۆرياتتىڭ – 51, ماگيستراتۋرانىڭ – 52, دوكتورانتۋرانىڭ 18 ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ نارىعىندا ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا.
بولاشاق ماماندارعا ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 7 ينستيتۋتىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ولار: ماتەماتيكا, فيزيكا جانە ينفورماتيكا, پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا, فيلولوگيا جانە كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ, ونەر, مادەنيەت جانە سپورت, جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا, تاريح جانە قۇقىق, سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتتارى. جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ, جاستاردى وقۋ ورنىنا دايىنداۋ ماقساتىندا بيىل دايىندىق فاكۋلتەتى اشىلدى.
«سوربوننا-قازاقستان» ينستيتۋتى – عىلىمي ءبىلىم بەرۋ جانە مادەنيەت سالالارىنداعى قازاق-فرانتسۋز ارىپتەستىگىن ونان ءارى نىعايتاتىن التىن كوپىر. ول 2014 جىلعى 6 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاندتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ومىرگە كەلگەن وقۋ ورداسى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن جوباسىنىڭ جارقىن دالەلى. بۇل – «پاريج قالاسىنىڭ سوربونناسى».
وتكەن 2015/2016 وقۋ جىلىندا «سوربوننا-قازاقستان» ينستيتۋتى ەڭ العاشقى تۇلەكتەرىن ۇشىردى. مۇندا «مەنەدجمەنت» جانە «حالىقارالىق قاتىناستار» ماماندىقتارىنىڭ 42 ماگيسترى اباي اتىنداعى قازۇپۋ مەن «پاريج قالاسىنىڭ سوربونناسى» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديپلومدارىن قاتار الىپ شىقتى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ–دىڭ اتالعان حالىقارالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋى تەك قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيا, تمد ەلدەرى جاستارىنىڭ دا ەۋروپالىق ۇلگىدەگى ءبىلىم الۋىنا جول اشتى.
عالىم-پەداگوگتارىمىز جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ماماندىقتارى بويىنشا سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 240 جاڭا تيپتىك وقۋ باعدارلاماسىن جاسادى. ونىڭ 114-ءى باكالاۆريات, 66-سى ماگيستراتۋرا, 60-ى دوكتور PhD پاندەرىن قامتيدى. 774 وقۋلىق شىعاردىق. ونىڭ 152-ءسى جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 622-ءسى جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان. وعان قوسا 679 وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار ازىرلەندى. بۇل جەردە ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتار دايارلاعان 42 اۆتورلىق ۇجىمنىڭ ءبارى نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ەكەنىن اتاپ ايتقان ورىندى. بۇل ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ التىن قورى بولىپ ەسەپتەلەدى.
سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى 23 پەداگوگيكالىق ماماندىققا ارنالعان 71 وقۋ ستاندارتتارىن, وقۋ باعدارلامالارىن جاساۋعا كىرىستى. وعان كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى, گەرمانيانىڭ فرايبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى, سينگاپۋر كوركەم ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى, ۇلىبريتانيانىڭ يورك ۋنيۆەرسيتەتى جانە اۆستراليانىڭ موناش ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى اتسالىستى.
پەداگوگيكالىق ماماندىقتا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرىمىز ءۇشىن بۇكىل وقۋ كەزەڭىندە پەداگوگيكالىق پراكتيكا ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى. ستۋدەنتتەرىمىز وندىرىستىك جانە پەداگوگيكالىق پراكتيكا بازاسىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز پراكتيكالىق بازالارمەن 198 كەلىسىم-شارت جاساساق, ونىڭ 178-ءى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىمەن جاساسقان كەلىسىمدەر. سونىمەن بىرگە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ۇستاز» دەپ اتالاتىن وقۋ-وندىرىستىك كومبيناتى بار. مۇندا ستۋدەنتتەردىڭ دالالىق پراكتيكاسى وتكىزىلەدى. الماتى وبلىسىنىڭ جاڭاشار اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ-وندىرىستىك ساباقتارىن وتكىزۋگە ارنالعان اۋماعى 40 گەكتار بولاتىن اگرو-بيوستانتسيا اشتىق. تۇلەكتەرىمىزدى ءار جىلى 85% جۇمىسپەن قامتۋعا قول جەتىپ وتىر. بۇل رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن ەداۋىر جوعارى.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك يدەولوگيامىزدىڭ وزەگى بولىپ وتىر. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعىن وسى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى ايقىندايدى. ول جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتتىققا, ۇلتجاندىلىققا, ازاماتتىق-ادامگەرشىلىك باعدارعا, رۋحاني اسىل قاسيەتتەرگە, ەل بولاشاعىنا دەگەن سەنىمگە تاربيەلەيتىن باستى قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ جاستارىمىز «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ بۇكىل قاسيەتتەرىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇرىشتاي تىرەگى بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن ءبىز رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى بولىپ «ماڭگىلىك ەل» ءپانىن بۇكىل ورتا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەردىك. بۇل باستاما ۇكىمەت تاراپىنان جانە بۇكىل ەل بويىنشا كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. وسىعان وراي, ءبىز «ماڭگىلىك ەل» وقۋ كۋرسىنىڭ تۇجىرىمداماسى, وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ, «ماڭگىلىك ەل» وقۋلىعىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعاردىق. بۇل وقۋ كۋرسى ەلىمىزدەگى جوو-لاردىڭ بارلىق ماماندىقتارىندا وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلە باستادى.
«ۇلتتىق تاربيە» جوباسى بولاشاق پەداگوگتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن, ۇلتارالىق قاتىناس مادەنيەتىن, ازاماتتىق جانە پاتريوتتىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. قازىر «ۇلتتىق تاربيە» تۇجىرىمداماسى, تيپتىك جانە جۇمىس باعدارلاماسى, دارىستەر كۋرسى, «ۇلتتىق تاربيە» وقۋلىعى وقۋ ۇدەرىسىندە كەڭىنەن قولدانىلۋدا. وسى جوباعا بايلانىستى ۋنيۆەرسيتەت جانىنان «ۇلتتىق تاربيە» جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلعان, پىكىر-سايىس كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. «ۇلتتىق تاربيە» جۋرنالى شىعارىلىپ كەلەدى. ۇلتتىق تاربيە جونىندە شىعارىلعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى تسيكلىنىڭ اۆتورلارى ى.التىنسارين اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى.
پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام: قازىرگى مەملەكەت – بارلىعى ءۇشىن» ۇلت جوسپارى اياسىندا جانە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىز «ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى» جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى اياسىندا كەيىنگى ەكى جىلدا شەتەلدىك ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارىندا 108 ءبىلىم الۋشىمىز, ونىڭ ىشىندە 69 ستۋدەنتىمىز, 39 ماگيسترانتىمىز سەمەسترلىك وقۋ كۋرسىنان ءوتتى. سونداي-اق جوعارى بىلىمنەن كەيىن ءبىلىم الۋشى 1163 ادام, ونىڭ ىشىندە 48 دوكتورانت عىلىمي تاعىلىمدامالاردا بولىپ قايتتى. وقۋ ورنى قىزمەتىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى ورىن الادى. بۇگىنگى تاڭدا اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت 11 حالىقارالىق ۇيىمدارعا, اسسوتسياتسيالارعا مۇشە.
«ءبىلىم مەن تاربيە - ەگىز» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز ەجەلدەن بار. تاربيە جۇمىسىن وقۋ توپتارىنداعى كۋراتورلار ارقىلى جۇرگىزۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ كەلەدى. سوندىقتان ءبىز تالىمگەرلىك تاربيەنى قولعا العانىمىزدى ايتا كەتۋىم كەرەك. كۇندىزگى بولىمدە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردى كۋرسىنا, وقۋ توپتارىنا قاراي وزىمىزدەگى بارلىق پروفەسسورلار-وقىتۋشىلارعا, قىزمەتكەرلەرگە بەس, وننان بەكىتىپ بەردىك. بۇل تالىمگەرلەر وزىنە بەكىتىلگەن ءاربىر ستۋدەنتپەن جەكە-جەكە جۇمىس اتقارۋعا مىندەتتى. ستۋدەنتتىڭ قالاي وقىپ جۇرگەنى, ساباققا قاتىسۋى, ارالىق سىناقتار مەن سەمەسترلىك سىنداردى قالاي تاپسىرىپ جۇرگەنى, جەكە باسى مەن وتباسىلىق جاعدايى تۋرالى تالىمگەر ۇدايى ءبىلىپ وتىرۋى, ونىمەن تاربيە ماسەلەسى تۋرالى اڭگىمەلەر وتكىزىپ, اقىل-كەڭەستەرىن بەرۋى ءتيىس.
ال ەندى ۇلتتىق تاربيە نەگە كەرەك دەگەن سۇراققا كەلەيىك. بىرىنشىدەن, ۇزاق جىلدار رەسەيدىڭ بوداندىعىندا, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كوممۋنيستىك جانە اسىرەسە «ينتەرناتسيوناليستىك» يدەولوگياسىنىڭ سالدارىنان ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن قازاقى قالپىمىزدى جوعالتىپ الا جازداعان جايىمىز بار. ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن, ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن مويىنداعىسى كەلمەيتىن, ۇلتىنا, ەلىنە جانى اشىمايتىن ماڭگۇرتتىك ساناعا بوي الدىرعان ۇرپاقتىڭ ۇلكەن لەگى قالىپتاستى. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا اسا قاۋىپتى. ونىمەن كۇرەسەمىز دەپ جۇرگەندە الەمدىك جاھاندانۋ ءۇردىسى تاعى كەلىپ كيلىكتى. الدىمىزدا ۇلكەن سۇراق تۇر: ۇلت بولىپ قالامىز با, جوق پا؟ ال جاھاندانۋدىڭ جال-جال تولقىندارىندا جاعاعا شىعۋعا قايرات قىلا الماي جۇتىلىپ كەتپەيمىز بە؟ ويتكەنى, جاھاندانۋ جاعدايىندا باتىس وركەنيەتى, ونىڭ قاۋىپتى ىقپالى جان-جاعىن جالماپ كەلەدى. وسى ءۇردىس بارىسىندا باتىس مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ باسىمدىق تانىتۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بايىرعى ۇلتتىق سيپاتىنىڭ جوعالۋىنا تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. باتىستىڭ ءبىلىمى, عىلىمى, تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسى بىزدەر ءۇشىن قاجەت-اق. ال ىزگىلىك, كىسىلىك, ادامگەرشىلىك, باۋىرمالدىلىق سەزىمىمىزدى ولار باسىپ-جانشىپ, «جۇتىپ» قويماي ما؟ ءداستۇرلى قازاق قوعامى مادەني قۇندىلىقتاردى, باتىس ەلدەرىندەگى سياقتى, تاۋار دەپ قابىلدامايدى, قوعامنىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي ۇستاپ تۇرۋعا ءتيىس تەتىك, ومىرلىك مازمۇن رەتىندە قاراستىرادى. الايدا, قازاق قوعامى قازىر جاھاندانۋ ۇردىسىنەن وقشاۋ بولا المايدى, جاھاندانۋدى ءاربىر ۇلت, ءاربىر ەتنوس, ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ بولمىسىنا بەيىمدەپ سىڭىرە العاندا عانا وسىناۋ قاۋىپتىلەۋ بولىپ كورىنەتىن قۇبىلىستى جەڭە الادى. ەگەر جاھاندانۋدى ۇلتتىق مەملەكەتتىك بولمىسقا قاراي يكەمدەي الماساق, ونىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ, جالاڭ ەلىكتەۋگە ۇرىناتىن بولساق وندا مەملەكەت تە, ۇلت تا بولىپ جارىتپايمىز.
ەندى وسى قۇبىلىسقا قارسى تۇرۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ مەنىڭشە, ونىڭ ەڭ ءتيىمدى ۇلگىسى – ۇلتتىق تاربيە جانە ۇلتتىق تاربيەگە ارقا سۇيەۋ. جاس ۇرپاققا ۇلتتىق تاربيە بەرۋ ارقىلى عانا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمىمىزدى, قايتالانباس قازاقي مىنەز-قۇلقىمىزدى, قالا بەردى ۇلتتىق كەيپىمىزدى ساقتاپ قالا الامىز. بۇگىندە جاستاردى جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ ىقپالىنان, ياعني, ماڭگۇرتتىكتەن, ۇلتسىزدىقتان, كوسموپوليتيزمنەن, ناشاقورلىقتان, جەزوكشەلىكتەن, باس اينالدىرار ءارتۇرلى ءدىني اعىمداردىڭ ىقپالىنان, مەيىرىمسىزدىكتەن ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن, ارينە, ۇلتتىق تاربيە قاجەت. مەنىڭشە, «ۇلتتىق تاربيە» ءپانىن ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاپپاي ەنگىزەتىن كەز كەلدى. ءتىپتى ۇلتتىق تاربيەنى بالاباقشا تابالدىرىعىنان باستاساق تا ارتىق ەمەس.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى سوڭعى جىلداردىڭ جاڭالىعى – «ابايتانۋ» ورتالىعىن اشىپ, وقۋ ۇردىسىنە «ابايتانۋ» ءپانىن ەنگىزۋىمىز. ۇلى اباي مۇرالارى – تەلەگەي-تەڭىز مۇحيتتاي شالقار دۇنيە. دانىشپان ويشىل اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى ءاربىر وي تەرەڭ فيلوسوفيا, تۇنىپ تۇرعان دانالىق ونەگەلەرى, ونداعى ءاربىر تۇجىرىم, وي تامشىسى ۇلكەن ءبىر زەرتتەۋدىڭ اياسىنا سىيمايدى, ونى ءار جولى زەردەلەپ قاراعان سايىن, تەڭىز تۇبىنەن الىنعان ساف مارجانداي, سان تۇسكە بولەنىپ, ساۋلە شاشىپ تۇراتىنى – عاجايىپ قۇبىلىس. سوندىقتان اباي كوزقاراستارىنا, فيلوسوفيالىق وي-پىكىرلەرىنە اسا ىجداعاتتىلىقپەن, ۇلكەن زەردەلىلىكپەن قاراپ زەرتتەۋ كەرەك.
ەل تاۋەلسىزدىگى جانە ءبىلىم ساياساتى دەگەندە, ەڭ اۋەلى وسى جاعدايلار ەسكە تۇسەدى. الداعى ۋاقىتتا ابىرويى مەن بەدەلى ەۋروپانىڭ ەڭ اتاقتى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تەڭەسەدى دەپ وتىرعان استاناداعى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» پەن ەلىمىزدەگى باسقا دا حالىقارالىق جوعارى وقۋ ورىندارى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى, ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىزداعى بولىپ جاتقان تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ ءبارى, شىن مانىندە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ماقتانىشپەن اتاپ وتكىم كەلەدى.
سەرىك پىراليەۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى