***
كەشە بازارعا ءسابىز اپارعانبىز. ء"سابىزىڭ مايدالاۋ ەكەن" دەيدى سوندا جۇرگەن جىلماڭداپ قالعان پىسىق "پوسرەدنيكتەر". ولاردى جاقسى بىلەم عوي. تاۋار الاتىن بولسا تەك ءمىنىن ايتىپ شىعا كەلەدى. ء"ىرى ءسابىز بولعاندا عوي, قىمباتتاۋ باعاعا الار ەك. مىناداي مايدا ءسابىزدى بازار نارقى كوتەرمەيدى" دەدى. بۇگىن ابدەن سۇرىپتاپ ءىرىسىن اپاردىق. كەشەگى ساۋداگەرلەر الدىمىزدى كەس-كەستەپ, پايدا بولا كەتتى. — ءسابىز بە؟ قانشادان بەرەسىڭ؟ — كەشەگى باعاعا. مەن دە ازداپ قيتىعىپ تۇرمىن. — ءسابىزىڭ كەشەگىدەي مە؟ — دەيدى ولار. "جۇزىكتىڭ كوزىنەن ءوتىپ كەتەتىندەر" ءسىرا, وسىندايلار بولار. — كورسەيشى ءوز كوزىڭمەن... ءىرى-ءىرى, سوياۋداي سابىزدەردى قولمەن ۇستاپ كورىپ: — نەگە سونشا ءىرى؟ ءدارىنى اياماي بەرگەنسىڭ-اۋ. مۇنداي سابىزگە الۋشىلار جولاي بەرمەيدى... بۇلارعا داۋا جوق ەكەن. ەڭ ۇلكەن سابىزبەن دالدەپ تۇرىپ, جىبەرىپ ۇرساڭ عوي سونىمەن, وتىرمىز ەندى "بازارعا قاندايىن اپارساق ەكەن" دەپ. جيىن-تەرىم قىزىپ جاتىر. فب-عا كىرىپ دانىشپان بولۋعا دا ۋاقىت جەتپەي جاتىر.***
تويدا ءبىر اپكەمىزبەن داستارحانداس بولعانبىز. توست بەرىپ ەك, ءبىراز كوسىلدى. سوڭىندا: — بۇگىن تۇندە عانا جازىلعان ولەڭ ەدى, — دەپ الىپ, ءبىر ولەڭدى مانەرلەپ وقىدى. انا تۋرالى ەكەن. اناسىنىڭ كوزى كەتكەندەر ءبىراز كوزدەرىنە جاس الدى... ءتورت-بەس اي ۋاقىت وتكەن سوڭ سول "اقىن" اپكەمەن تاعى باسقا ءبىر تويدا جولىقتىم. ادەتتەگىدەي, توست كەزەگى بەرىلگەندە تىلەك دەگەندى جاڭبىرشا جاۋدىردى. — بۇگىن عانا جازىلىپ ەدى, سياسى كەپپەگەن ولەڭدى سىزدەرگە وقىپ بەرەيىن, قابىل الىڭىزدار, — دەپ وتكەندەگىشە كىرىسپە جاساپ الدى دا, ولەڭدى وقىدى. انا تۋرالى باستاعانىنان-اق وتكەندەگى ولەڭ ەكەنىن بىردەن ءبىلدىم. ءتورت-بەس اي بويى ولەڭنىڭ سياسىن كەپتىرمەي ساقتاپ جۇرگەنىنە ريزا بولدىم.***
"جانازا" دەمەكشى... اجەم قايتىس بولعاندا وكىرىپ تۇرىپ جىلادىق. ءبىز جاقتا مارقۇمنىڭ تۋىستارى (تۋىستارى بولعاندا, ەر ادامدار) اۋلادا ساپتا تۇرادى دا, كوڭىل ايتىپ كەلگەندەرمەن كورىسەدى. داۋىس شىعارىپ جىلايسىڭ. قاتتى جىلاپ جىبەردىك پە, اۋلىمىزداعى "اۋزى باتىر" اتانىپ كەتكەن فاتيما شەشەمىز: — سونشا ەڭىرەگەندەرى نەسى-ەي! جىلاي بەرمەڭدەر! بولدى! اجەلەرىڭدىكى توي عوي! ءبارىبىر ءتىرىلىپ كەلمەيدى! — ۇرسىپ بەردى. اپامىزدان جاسقانىپ, قاتتى جىلاۋعا دا تارتىنىپ قالدىق. ءبىر كەزدە كوڭىل ايتىپ تاعى ءبىر "اۋزى باتىر" اپامىز پەردە كەلدى. فاتيما اپامىزدان قورقىپ جىلاپ جارىتپاعان بىزگە دۇرسە قويا بەرگەن. — اجەسى ولگەن ادام قۇساپ جىلاساڭدارشى! مىنالارىڭ نە؟! قىڭسىلاماي دۇرىستاپ داۋىس شىعارىڭدار! اجەلەرىڭ سەندەردى ءبىر جاپىراق ەت كەزدەرىڭنەن ادام قىلدى عوي! كۇيگەندە "اۋزى باتىر" شەشەلەرىمىزدەن كۇيگەنبىز. جانىمداعى جيەنىم بولسا: "مۇنداي جەردە اجەسى ولمەگەننىڭ ءبارى اقىلدى, ۇندەمە" دەدى ماعان ءجاي عانا. انشەيىن, ەسىمە ءتۇسىپ كەتتى. اجەم وسىدان 22 جىل الدىن 78 جاسىندا ومىردەن ءوتىپ ەدى... بىزگە ۇرساتىن "اۋزى باتىر" فاتيما اپا مەن پەردە اپا دا الدەقاشان بۇل دۇنيەدەن كوشىپ كەتكەن.***
— وزبەكتەر اقشا تابۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ اۋىلدا ءجۇر. — ءبارىن وزبەككە ىستەتىپ اۋىلىڭنىڭ ادامدارى نە ءبىتىرىپ ءجۇر؟ — قولدارى تيمەيدى. اقشا تابۋ ءۇشىن استاناعا, شىمقالاعا كەتكەن.***
ءبىر كەمەڭگەر قاريا نەمەرەسىنە ءومىر سىرىن بىلاي دەپ ايشىقتاپ ايتىپ جاتىر ەكەن: — ءار ادامنىڭ كوكىرەگىندە ەكى قاسقىردىڭ ءوزارا تايتالاسىنا ۇقساس تارتىس ءجۇرىپ جاتادى. ونىڭ ءبىرى كۇنشىلدىك, قىزعانىش, وزىمشىلدىك, وتىرىك سياقتى جامان قاسيەتتەردى بەينەلەسە, ەكىنشىسى سەنىم, شىندىق, مەيىرىم, ادالدىق سەكىلدى جاقسى قاسيەتتەردى بەينەلەيدى. بۇل ەكى قاسقىر ءسات سايىن, قادام سايىن ايقاسىپ, ءومىر بويى كۇرەسۋمەن بولادى ... سوندا نەمەرەسى اتاسىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, بىلاي دەپ سۇراپتى: — ال ەڭ سوڭىندا قاي قاسقىر جەڭەدى؟ اتاسى ءسال ويلانىپ وتىرىپ جاۋاپ بەرىپتى: — سەن قايسىسىن كوبىرەك قورەكتەندىرسەڭ, سونىسى جەڭەدى.***
ءبىر اتامىز باعبان-تۇعىن. ون شاقتى جىل بۇرىن دۇنيەدەن ءوتتى. ءالى ەسىمدە, ەرتەرەكتە ءۇيىنىڭ الدىنداعى جەمىس اعاشتارىنىڭ ارتىق بۇتاقتارىن كەسىپ, كوكتەمگە دايىنداپ جاتقاندا ءبىر قۇرداسى: — قارتايعاندا سەن دە تىنبايدى ەكەنسىڭ. تىنىش جاتسايشى, ءبارىبىر مۇنىڭ راحاتىن دا كورمەيسىڭ عوي, — دەپ مۇنى كەكەپ-مۇقاتا بەردى. — ءوزىم جەمەسەم بالا-شاعام جەر. "ارتىڭدا مال قالعانشا تال قالسىن" دەمەي مە؟ — ءاي, سول بالا-شاعاڭ دا قادىرىڭدى بىلە قويسا جاقسى. ەرتەڭ ولگەن سوڭ ءبارى دە قالادى, كورەسىڭ عوي, — دەپ قۇرداسى ءسوزىنىڭ سوڭعى جاعىن ازىلگە بۇرىپ جىبەرگەن. ء"ولىپ قالسا قالاي كورەدى؟" دەپ قويامىن مەن... سول كەزدە پەرىشتە اۋمين دەگەن بە, راسىمەن دە ارتىندا قالعان بالا-شاعاسى اقساقال كۇتىپ-باپتاعان باقتىڭ قىزىعىن كورگەن جوق. 2005 جىلى باعبان اقساقال ومىردەن وتكەن سوڭ ارتىنشا جالعىز ۇلى اۋىلدى جەرسىنبەي, قالانىڭ ورتاسىنا كوشىپ كەتتى. اتانىڭ كوزى تىرىسىندە امالدىڭ جوقتىعىنان عانا اۋىلدا تۇرىپ كەلگەن ەكەن. ول ءۇيدى ساتىپ العان ادام "رەتسىز سالىنعان, بارداك" دەپ باۋ-باقشانى شاۋىپ تاستادى دا, ورنىنا باسقاشا قىپ ۇلكەن ءۇي تۇرعىزىپ الدى. باياعى باقتان جۇرناق تا قالمادى... بۇل دا توزىپ بارا جاتقان اۋىلدىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. باعبان اقساقالدىڭ قۇرداسى اۋليە مە دەپ قالدىم.***
— شولپان جۇلدىزى كوتەرiلگەندە جارقىراپ, اشىق كورiنسە, سول جىلى ءشوپ قالىڭ, جىل جاقسى بولادى. ال شولپان جۇلدىزى كۇڭگiرتتەنiپ, سولعىن كورiنسە سول جىلى جەردiڭ كوكتەۋi ناشار, تاقىر, جىل جايسىز, تiپتi قۇرعاقشىلىق جۇت بولۋى مۇمكiن دەپ بولجايدى. ەسەپشiلەردiڭ تاجiريبەسiندە ءار 8 جىلدا بiر رەت شولپان جۇلدىزى كۇڭگiرت, سولعىن كورiنەدi ەكەن. اۋىر جۇت كوبiندە وسى جىلداردا بولادى, — دەيدى حالىق استرونومياسى. بۇگىن ەرتەمەن شىعىستان شولپان جۇلدىزىن (نەگىزى عالامشار عوي) بايقادىم. جارقىراپ تۇر ەكەن. مولشىلىق بولادى دەپ ىرىمدادىم.***
ماعان كۇز ۇنايدى. بىرىنشىدەن, ەڭ بەرەكەلى ماۋسىم. بىزدەگى مولشىلىق كۇزدە بولادى. ونىڭ ۇستىنە جازداعى وكپەنى سىعىپ, مي قايناتقان اپتاپتىڭ بەتى قايتىپ, ەركىن دەم الامىز. شىبىن-شىركەي, ماسا, ۇندەمەس سەكىلدى قانسورعىشتاردان قۇتىلىپ, تىنىش ۇيىقتاي باستايمىز. ءتۇن ۇزارادى, ۇيقى دا قانادى. ۇيقى قانعان سوڭ تىرلىككە دەگەن قۇلشىنىس تا, قابىلەت تە ارتا تۇسەدى ء(وز تاجىريبەمنەن). جازداعى اۋىر, قارا جۇمىستار بىتەدى, كەتپەن مەن كۇرەك دەم الادى. ءبىز دە اۋىر بەينەتتەن دەم الامىز. الا جازدايعى بەينەتىڭنىڭ جەمىسىن جەيتىن وسى شاق. مىناداي سەبەپتەردەن سوڭ ارينە, كۇزدى ۇناتامىن.***
بىرنەشە كۇننەن بەرى 78 ادام دوستىق ۇسىنىپ تۇر ەكەن. ولاردى قابىلداسام ءبىر دەگەننەن 78 توپقا مۇشە بوپ شىعارىم انىق. تۇرلەرى سونداي, توپقا قوسا بەرەتىن بىرەۋلەر سياقتى. ويتكەنى پاراقشالارىنداعى جازبالاردىڭ كوبىن "كەتشى بار", "ماعىنالى سوزدەر", "جاننات اڭساۋشىلار" سەكىلدى توپتاردان بولىسكەن.***
قىرعىزستاننىڭ ريوداعى جالعىز قولا مەدالىن دوپينگتى جەلەۋ ەتىپ تارتىپ الىپتى. ءبىر ءتۇيىر مەدالدا نەلەرى بار دەسەيشى. ازەربايجان مەن رەسەيگە بەرە سالسىن, جىرتىقتارىن جاماي قويسىن سولار-اق. وسى, بىزدە قولا مەن كۇمىس كوپ قوي. بىرەۋىن قىرعىزدارعا بەرە سالساق قايتەر ەكەن؟***
ۇلكەن ۇلىم بازارعا بارىپ, مەكتەپكە كەرەك-جاراقتارىن تۇگەندەپ كەلگەن. — بازار قىمبات ەكەن عوي, — دەيدى. — قىمبات بولسا "كىشكەنە باعاسىن ءتۇسىرىپ بەرىڭىزدەر" دەپ ساۋدالاسپايسىڭ با؟ — دەپ اقىل ۇيرەتەمىن. ۇلىم ساۋدالاسۋىن ساۋدالاسقان. ساۋداگەرلەر بۇعان: "بيىل ماقتا قىمبات بولادى, ەشتەڭە ەتپەيدى" دەپ ايتىپتى. "ماقتانىڭ باعاسى جوعارى بولادى" دەپ بازارداعى نارىق الدىن-الا ءبىراز كوتەرىلگەنگە ۇقسايدى. ال, شىندىعىندا ماقتانىڭ باعاسى ءالى بەلگىسىز. ساۋداگەرلەر دە سىبىسقا سەنگىش, بىردەن كوتەرە سالادى.***
جۇرتتان دا ۇيات بولدى. قاشان قاراسا دا فب-دا وتىرام.***
جەتىسايعا بارماق بولىپ, تاكسيگە وتىردىم. "تاعى ءبىر ادام ءمىنسىن, سوسىن جۇرەمىز" دەدى تاكسيست. الدىڭعى ورىن بوس ەكەن, قونجيا كەتتىم. ارتتا ەكى قىز وتىر ەكەن. — سەلفي جاساپ جىبەرەيىك, "الماتىعا جولعا شىقتىق" دەپ ينستاعا شىعارامىز, — دەدى بىرەۋى. — ءوزىڭ سالا بەر, مەن تۇسپەيمىن. — قويشي تالپىشتەنبەي, مەن سىنىڭدى بۇزام با نە؟ داۋاي, تۇسەمىز. — جووووق, جووووق, تۇسىرمە! مىنا كويلەكپەن تۇسكەن سۋرەتىمدى كەشە ينستاعا ساپ قويعام. باسقا كويلەگى جوق ادام قۇساپ بۇگىن تاعى دا سالام با, ۋجىس... ءبىر تويعا كيگەن كويلەكتى كەلەسى تويعا كيمەيتىن كەربەز ايەلدەردى ءبىلۋشى ەم. مىنا قىز شاماسى, سونداي ايەلدەردىڭ قىزى ياكي ءسىڭلىسى بولار دەپ توپشىلادىم.***
اتا-اناڭنىڭ شاڭىراعىنان ىستىق نارسە جوق. ەنشى اپ كەتسەڭ قيىن. قازانى بولەك ۇيگە اينالادى. ايتپەسە ءوزىڭنىڭ ءوسىپ-ونگەن شاڭىراعىڭ. باراسىڭ, كوزىڭە ىستىق, بىراق ول ۇيدە تۇرمايسىڭ.***
سىلتەپ قوياتىن ءبىر تانىسىم بار. بالا كۇنىمنەن تانيمىن. جاسى مەنىڭ اكەممەن شامالاس ادام. بىرگە قوي باققان كۇنىم دە ەسىمدە. قوي باعىپ ءجۇرىپ تە جارتىلىعىن تاستاماي سىلتەپ جۇرەدى ەكەن. مەن جاقتىرمايمىن. — ءا؟ مەنى جاقتىرماي جاتسىڭ با؟ ايتا بەر, كوزىڭنەن ءبىلىپ تۇرمىن. بىراق ماعان ءالى باق قونادى. سول كەزدە مەنى جەك كورگەنىڭە ۇيالاسىڭ. مەن ءالى-اق باقىتتى بوپ كەتەمىن, — دەدى. كەشكە دەيىن سوڭعى سويلەمدى الدەنەشە رەت قايتالادى. مەن ودان ءبىر-اق كۇندە ىعىر بولدىم. سول كۇننەن سوڭ ودان قاشىپ جۇرەتىن بولدىم. قويدى باسقا جاققا جايامىن. كەيىن ول كىسى قىزمەت بابىمەن شاردارا جاققا كوشتى. ودان بەرى 25-26 جىل ءوتتى. مۇلدەم جات ادامعا اينالىپ كەتتى. بىلتىر اۋىلداعى جاماعايىندارى ۇلكەن توي بەردى دە, تويعا ول دا كەلدى. ءالى سىلتەيدى ەكەن. ازەر تانىدىم. سانامدا باياعى 90-جىلدارداعى بەت-الپەتى ساقتالىپ قالعان عوي. توزىپ, شوگىپ كەتكەن. مەنى دە زورعا تانىدى. — كەل, بىرگە ىشەيىك, — دەدى ماعان. جانىندا وتىردىم. كوپ مىلجىڭدايدى ەكەن. — نەگە اراقتى قويمايسىز؟ — دەدىم, ونىڭ مۇمكىن ەمەسىن بىلسەم دە. — اراقتى قويعان كۇنى مەن ولەمىن. — نەگە؟ — ۆراچتار سولاي ايتتى. "اراقتى قويعان كۇنى ولەسىڭ" دەدى. ايتپەسە باۋىرىم ءبىر-اق كۇندە ءىرىپ كەتەدى. وسىلايشا ءبىراز سويلەستىم. — ساعان راقمەت. سەن بولماساڭ مىنالاردىڭ ەشقايسىسى مەنى ادام ەكەن دەمەيدى. مەنىمەن سويلەسپەيدى. ازەر امانداسادى. مەنسىنبەيدى. مەيلى, مەنسىنبەسە اتاڭانالەتتەردىڭ اياعىنا جىعىلام با. — مەنى شارداراعا كوشىرىپ جىبەرگەن دە وسى اعايىندارىم, — دەدى سونان سوڭ. — ايتپەسە وسى جاقتان دا جۇمىس تابىلار ەدى عوي ماعان. جارايدى, قويشى... كورەسىڭ. مەن ءالى بارىنەن وزامىن. سوندا بۇلار مەنى مەنسىنبەگەندەرى ءۇشىن ۇيالاتىن بولادى! باياعى اڭگىمەسى ءالى سول اڭگىمە ەكەن. "مەن ءالى-اق باقىتتى بولامىن" دەگەن باياعى ەسكى ءۇمىتى 25 جىل وتسە دە بۇگىنگە دەيىن ۇزىلمەپتى. بىراق اڭگىمەسىنىڭ سارىنىنا قاراساڭ ەڭ باقىتتى ادام سول سەكىلدى...***
"قارعا تامىرلى قازاق"... توي ۇستىندە ادامدار ءبىر-بىرىمەن باقايشاعىنا دەيىن سۇراسىپ شىعادى. كەلگەن قۇدانىڭ ءوزى جايلى سۇرايدى, قايىنجۇرتىن سۇرايدى, ايەلىنىڭ رۋىن سۇرايدى, ناعاشىسىن سۇرايدى, قۇدا بولعان جەرىن سۇرايدى. قاشان "قارىن بولە" بوپ شىققانشا توقتامايدى. سوسىن عانا باسقاشا سىيلاسادى... باعانا ءبىر اپامىز كەلگەن قۇداشامەن سۇراسىپ جاتتى. — ءاي قۇداشا, سەنىڭ ەرعالي دەگەن جەزدەڭ بار ما؟ — بار عوي, اپا. — باسە, ءجۇزىڭ تانىس اينالايىن. قۇداشا ەكەنسىڭ عوي. ول قىز ونسىز دا قۇداشا-تۇعىن. — جەزدەمدى قايدان تانيسىز, اپا؟ — ەەە, ول ەرعاليجان ءوزىمىزدىڭ قولدا وسكەن بالا عوي, اينالايىن. اناڭ قالاي, قۋاتتى ما؟ قۇداشا وسى جەردە بىردەن جاۋاپ بەرە قويمادى. اپامىز سۇراعىن قايتالادى. — اپا-اۋ... — اناڭ قۋاتتى ما دەپ جاتىرمىن عوي؟ — انام قايتىس بوپ كەتتى عوي. اپامىز سەلك ەتە قالدى. — استاپىراللا, قاشان؟ — ءبىراز بولدى عوي... اپامىز ىشتەي عانا و دۇنيەگە اتتانىپ كەتكەن بەيتانىس قۇداعيعا "يماندى بولسىن" ايتىپ جاتتى. — ءبىز نەگە ەستىمەدىك ەكەن... مىنا جۇگەرمەك قايىن ەنەسىنىڭ قايتىس بولعانىن بىزگە ايتپاي, وزدەرى كومە سالعان با؟ — دەپ كەيىدى دە, قۇداشاعا سۇراعىن جاۋدىرا ءتۇستى. — ايتپاقشى, اقمارال اپكەڭ وسىندا قىزمەت قىپ ءجۇر عوي, ونىمەن امانداستىڭ با؟ ەندى قۇداشا اڭ-تاڭ بولا قالادى. — مەنىڭ اقمارال دەگەن اپكەم جوق قوي, اپا-اۋ. — جوعى قالاي؟ سەن ەرعاليدىڭ بالدىزى ەمەسسىڭ بە؟ — ءيا. بىراق ءسىز قاي ەرعاليدى ايتىپ وتىرسىز؟ — ءوزىمىزدىڭ. وسى اۋىلداعى ەرعاليدى. — ءاااااا, — دەپ كۇلدى قۇداشا. — مەنىڭ ەرعالي دەگەن جەزدەم قازىعۇرتتان عوي. بۇل اۋىلدا تۇرعان ەمەس... قۇداشا مەن اڭعال اپامىزدىڭ ديالوگىنا وسىمەن نۇكتە قويىلدى. الگى قۇداعيدىڭ قايتىس بولعانىن بۇل اپام نەگە ەستىمەگەنى ءمالىم بولدى. زايا كەتكەن سۇراسۋلار-اي.***
ءبىر اتامىز جۇزدەن اسقان شاعىندا ومىردەن ءوتتى. كادىمگىدەي الجىدى. جاس كەزىندە تۇيە باققان ەكەن. الجىعان كەزىندە كوشەگە ءتۇسىپ, باياعى ءوزى باققان تۇيەلەرىن ىزدەپ كەتەتىن. كوشەدە كورىنگەن ادامنان "مەنىڭ تۇيەلەرىمدى كوردىڭ بە؟" دەپ سۇرايتىن كورىنەدى. كەيبىرەۋلەر "تۇيەڭىز مىنا جاقتا ءجۇر" دەپ الداپ, جەتەكتەپ ۇيىنە اپارىپ تاستايتىن. ءبىر كۇنى جوعالىپ كەتتى. بۇكىل كوشە بولىپ جاس-كارىسى بىردەي اياعىنان تىك تۇرىپ ىزدەدى. سۇراستىرادى, ەشكىم كوردىم-ءبىلدىم دەمەيدى. 70-كە جاقىنداپ قالعان ۇلى بولسا: — ويباي, ءبىر شۇقىرعا ءتۇسىپ كەتىپ ءولىپ قالماسا بولعانى عوي! — دەپ ەڭىرەپ جىلاپ ءجۇر. — ءاي, اكەڭ جۇزدەن استى عوي, نەسىنە جىلايسىڭ؟ قايتىس بولا قالعان كۇندە دە ول كىسىنىكى توي عوي, — دەپ ادامدار باسۋ ايتسا دا جۇبانبايدى. قانشا الجىسا دا اكەنىڭ اتى اكە ەكەن عوي, شىركىن. — مەن بىلسەم, ول كىسى اداي اۋىل جاققا كەتكەن, — دەدى ءبىر كىسى. ول دا مۇمكىن, ادايلار تۇيە اسىرايدى عوي. بالا-شاعاسى ەسكى "ۋازيككە" ءمىنىپ الىپ, ادايلار تۇراتىن كوشە جاققا جونەيدى. اۋىلدىڭ شەتىندە قاعۋلى تۇرعان تۇيەلەردى جەتەكتەپ, سۋارىپ جۇرگەن جەرىنەن تاۋىپ الادى. بىراق ۇستىندەگى شاپانى, باسىنداعى تىماعى جوق بولىپ شىقتى, ول كيىمدەرىن كوشەدە كەزدەسكەن ادامدار ء"بىز دە ۇزاق جاسايىق" دەگەن ىرىممەن شەشىپ العان ەكەن. مۇنان سوڭ دا سول تۇيەلەر بار جاققا قاشىپ كەتە بەرگەنىن دوعارماعان. كەيىن بىلسەم, 1987 جىلى 105 جاسىندا ومىردەن وتكەن ەكەن. جەتپىسكە كەلگەن ۇلى "الجىسا دا, ەسىن بىلمەي قالسا دا اكە دەگەن ءبىر اسقار بەل ەكەن عوي, سول كىسى باردا ەشتەڭەنى ۋايىمداماي, ءوزىمدى بالا سەزىنۋشى ەم, ەندى مىنە, جەتپىسكە كەلسەم دە اكەسىز جەتىمدىككە ۇيرەنە الماي ءجۇرمىن" دەپ كەمسەڭدەپ جىلاپتى... ومىرىمدە "الجۋ" دەگەن نارسەنى ءوز باسىم تەك سول 105-كە كەلىپ قايتىس بولعان قاريادان عانا كوردىم. مىنا بىزدەر قارتايىپ, الجيتىنداي بولساق نەنى ىزدەپ ساندالار ەكەنبىز دەپ ويلاپ قويامىن.***
"مەن اقىن ەمەسپىن" دەپ الىپ ولەڭ جاريالاي بەرەتىندەر كوپ ەكەن. اقىن بولماساڭ ولەڭ جازبا. جازعان سوڭ "اقىن ەمەسپىن" دەپ ايتپا.***
ءبىر قاراعاندا ءومىرىمىزدىڭ باسىم بولىگى "پوكازۋحا" سياقتى. ولاي دەيتىنىم, باعانا ءبىر تانىسىم حابارلاسقان. — انا پالەنشە اۋىرىپ قالىپتى. بارىپ قايتايىق. ۇيات-تى. ءسال وتىرىپ, كوزىنە كورىنىپ قايتساق بولدى دا. كوزىنە كورىنسەك ەسەپ. راس, اۋىرىپ قالعان ءاربىر دوسىڭنىڭ ۇيىنە بارىپ ساعاتتاپ وتىرا بەرۋگە ۋاقىت تىعىزدىعى كوتەرمەيدى. "قالايسىڭ؟" دەپ ءحالىپ سۇراپ بارساڭ دا توبەسى كوككە جەتۋى مۇمكىن. وتكەندە اۋىلدا ءبىر كىسى دۇنيە سالدى. جانازاسى شىعارىلاتىن كۇنى باردىق. كۇن دەگەنىڭىز جانىپ تۇر. سول ءۇيدىڭ قايعىلى ادامدارىمەن كورىسىپ شىقتىق تا, كولەڭكە ىزدەپ كەتتىك. اناداي جەردەگى اعاشتاردى سايالادىق. — تەزىرەك جانازاسى شىعارىلسا بولار ەدى. قايتۋ كەرەك ەدى. — قايتا بەرسەيشى. سەنى كىم ۇستاپ تۇر؟ كوزدەرىنە كورىندىڭ, بولدى دا. ودان ارتىق نە كەرەك؟.. كەي ادامداردىڭ اڭگىمەسى وسىلاي ءوربىپ جاتتى... تويدا دا سول. كوشەمىزدەگى ءبىر اعايىننىڭ تويىنا باردىق. ەكى-ءۇش توستان سوڭ مەنىمەن بىرگە بارعان سەرىگىمنىڭ مازاسى قاشا باستادى. — بەرەتىنىمىزدى بەرىپ قايتا سالۋ كەرەك ەدى. شارشاپ كەتتىك قوي, مىنا تامادانى دا قايدان تاۋىپ العان, ميدى قاعىپ الدى-اۋ قاقساي بەرىپ... — دەپ وتىردى. توي يەسىنىڭ كوزىنە كورىنسەك ەسەپ سياقتى. اۋرۋدىڭ ءحالىن سۇراعاندا ونىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ ءۇشىن, سەرپىلتۋ ءۇشىن, ال جانازاعا بارعاندا كوڭىل ايتۋ ءۇشىن, جۇباتۋ ءۇشىن, تويعا بارعاندا قۋانىشىنا ورتاق بولۋ ءۇشىن بارۋ كەرەكپىز عوي. ءبىز بولساق, كوپ جەرلەرگە "كوزگە كورىنۋ" ءۇشىن بارا سالامىز... كەلەشەكتە ونداي جەرلەرگە فوتوعا ءتۇسىپ, جەلىگە شىعارۋ ءۇشىن بارۋ ۇردىسكە اينالۋى مۇمكىن... "پالەنشە ولگەندە", "تۇگەنشەنىڭ ءحالىن سۇراي بارعاندا", ت.ب***
جالعان اقپارات تاراتقانداردى ەمەس, قاساقانا ادام ولتىرگەندەردى جازالاپ قارىق قىپ السا. جۇرەيىك ەندى, "پوست جازىپ قويىپ ەم, سوعان جاۋاپقا تارتىلىپ جاتىرمىن" دەپ... ەستىگەن ەلدەن دە ۇيات شىعار.***
— جەتى اتاعا جەتپەي قىز الىسپايتىن قازاقتاردىڭ گەنى دە, قانى دا تازا! — باسە... قازاق نەگە تەك قازاقتىڭ عانا قانىن ءىشىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ەتىن جەيدى دەسەم...***
جۇرتتى جيىپ اس بەرگەنىڭدە كەيبىرەۋلەر شاقىرۋسىز قالسا ۇيالىپ جۇرەسىڭ. ينتەرنەتتە دە تاماقتىڭ سۋرەتىن سالىپ, وعان پالەن ادامدى وتمەتكالاپ, كەيبىرەۋلەر وتمەتكالانباي ۇمىت قالسا, ولاردان دا ۇيالىپ جۇرەتىن كەز كەلە جاتىر))***
ءبىر رەتتە ءبىر كوشەدە تۇراتىن اۋىلداسىم قوي الاتىن بولعان. "مەن دە قويىمدى بازارعا اپارامىن, مەنىكىن الا سالسايشى" دەدىم. "جوق, بازاردان تاڭداپ تۇرىپ الايىن" دەگەن. مەن قويىمدى بازارعا اپاردىم دا, 19 مىڭعا ازەر وتكىزدىم. مەنەن ساتىپ العاندار الىپساتارلار ەكەن. ءبىر قىزىعى, ول الىپساتاردان اۋىلداسىم 26 مىڭعا ساتىپ الىپتى. ەرتەسىنە سول قويدى سويىپ, قۇران وقىتتى. ەكى ورتادا ەكەۋمىز دە الىپساتارعا جەم بولدىق, بازارعا بارىپ كۇنگە كۇيىپ, شەكەمىز تىرىسقانى ارتىقشا بەينەت بولدى... كىم اقىماق؟***
ءبىر تويدا سول ءۇيدىڭ كۇيەۋ بالاسى بەلسەنىپ توي قىزمەتىن جاساپ جۇرگەن. قازىرگى كۇيەۋلەر ءوز بالاڭنان دا بەتەر ەركە عوي. ول دا سونداي ەكەن. ەمىن-ەركىن جۇرگەنى سونشالىق, ونى ول ءۇيدىڭ كۇيەۋ بالاسى دەپ ەش ويلامايسىڭ دا. ءبىر كەزدە تالتىرەكتەپ, ماس بولىپ قالدى. كوپ مىجىپ كەتتى. ۇلكەندەردىڭ بىرەۋى: — ءاي, كۇيەۋ بالا, وسى ەركەلەگەنىڭ دە جەتەر, بار, سىرتقا شىعىپ ءشاي قاينات, ءوز ورنىڭدى ءبىل, — دەدى جاراتپاي. كۇيەۋ بالانىڭ دا ءۋاجى دايىن تۇر ەكەن. — ەەەە قايناعا, مەنى ولاي قۋماڭىز. "پايعامبار دا كۇيەۋ بالاسىن سىيلاعان" دەگەن عوي. شىنىندا دا ءبىز جاقتا وسى ءسوز كوپ ايتىلادى. — وعان تالاسىم جوق. بىراق پايعامبار دا اراق ءىشىپ, ارتىق سويلەگەن سەن سياقتى كۇيەۋ بالانى جاقتىرا قويماس... — دەدى الگى كىسى. كۇيەۋ بالا ء"وشتى". داستارقاننىڭ بەرەكەسىن الا بەرگەن سوڭ سىرتقا شىعارىپ جىبەردى. اركىم قاي جەردە بولسا دا ءوز ورنىن بىلسە عوي.***
كەي دوستارىم اڭگىمە سۇرايدى. ايتقىڭ-اق كەلەدى. بىراق ايتاتىن نارسە جوق. ۇيدەن شىعامىن. قىندىبايدىڭ فازەنداسىن كەسىپ وتەمىن. ورمەكشىلەردى, ۇشىپ جۇرگەن ارا-شەگىرتكەلەردى ايتپاعاندا ول فازەندادا جان بالاسى تۇرمايدى. ورىكتەرى توگىلىپ, اياق استى بوپ جاتىر. الما اعاشتارى شاتىسىپ-بىتىسىپ كەتكەن ميني-دجۋنگلي. ءبىر ءتۇپ قۇرما اعاشى بار ەدى, "اسپانمەن تالاسقان" جابايى سورالاردىڭ اراسىنان كورىنبەي قالعان. ارى قاراي كوپىردەن وتەمىن. ول جەردە شاشتارىن تىقىر قىپ اپ تاستاعان ون شاقتى بالا ۋ-شۋ بوپ شاپىلداتىپ شومىلادى دا جاتادى. قاي كەزدە وتسەم دە. ودان ءارى ايتبايدىڭ 80-دىك ناسوسى تىرىلدايدى دا تۇرادى. ايتباي باسىنا اق شارشى وراپ الىپ سول جەردە جۇرەدى. سەنىمەن سويلەسۋ تۇرماق امانداسۋعا دا شاماسى جوق. ارى قاراي تەگىس جول. جولدىڭ شەتىندە بەگالىنىڭ بوگەلەكتەگەن تايى قاعۋلى تۇرادى. تەۋىپ جىبەرمەسىن دەپ اينالىپ وتەمىن. جان كەرەك. تاعى 100 مەتر جۇرسەم شارتاققا جەتەمىن. قايتاردا دا سولاي. بەگالىنىڭ تايى, ايتباي, شومىلىپ جۇرگەن ون بالا, ادامى جوق فازەندا, ءوز ءۇيىم... كۇندە كورەتىنىم وسى. قايداعى اڭگىمە سىزدەرگە... "جاقسى كورگەنىن ايتادى" دەمەكشى, سولاي.