ءبىلىم مەن عىلىم – استىڭداعى پىراق, الدىڭداعى شىراق

جاسامپازدىق جولباسشىسى

بۇگىندە قازاقستاننىڭ از عانا جىلدار ىشىندە ادام نان­عى­سىز جىلدامدىقپەن دامى­عا­نىن ەشكىم دە جوققا شىعارا ال­مايدى. ىستەلىپ جاتقان شارۋا­لار­دى قانشا جەردەن كورگىسى, مويىنداعىسى كەلمەيتىندەردىڭ وزدەرى ىشتەي بۇل ۋاجگە مويىن­سۇ­نادى. وتكەن 20 جىل ىشىندە دەموكراتيالىق جولمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان, بۇكىل الەم تا­نىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار, دامىعان دەموكراتيالى قا­زاقستان قۇردى. مۇنىڭ دا­بىرا ءسوز ەمەستىگىن ءبىز عانا ەمەس, الەم ساياساتكەرلەرى دە جاق­سى بىلەدى. ارينە, باتىستاعى ساراپ­شىلاردىڭ ءبىرازىنىڭ كو­ڭى­لىندەگى «ناعىز» دەموكراتيا دەڭگەيىنە جەتپەيتىن شىعار, ءبىر­اق دەموكراتيا دەگەن وسى ەكەن دەپ, حالىقتى بوس داۋرىق­تى­را­تىن, ەش ناتيجەسىز الاۋىز­دىققا اپاراتىن حاوستى و باستان-اق مانسۇق ەتكەنبىز. باستى قاعيداسى بۇكىلحالىقتىق بيلىك ورناتۋ بولدى. سولاي جاسالدى دا. ءبىزدىڭ وداقتاستارىمىز نا­رىق­تىق انارحياعا بوي ۇرىپ جاتقان كەزدە, قازاقستان نارىق­تىق ەكونوميكانى حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن ۇشتاستىردى. ال دەموكراتيا كۇشتى مەملەكەتپەن قامتاماسىز ەتىلدى. مەملەكەت مىقتى بولسا, دەموكراتيا دا ءوز ارناسىمەن دامىپ وتىراتىنىنا كوز جەتە تۇسۋدە. ونى نارىقتىڭ ارناسىنان شىعىپ كەتكەن الىپ تولقىندار حالىقتى كەلىپ سوق­قاندا, ىرگەتاسى مىقتى مەملەكەت ەكونوميكاعا دا, قوعامدىق ومىرگە دە ارالاسىپ, قولداۋ مەن جاندى كومەك كورسەتۋ ارقىلى اۋىرتپالىقتاردان امان-الىپ شىققانىنان-اق كورۋگە بولادى. سونىڭ ارقاسىندا عانا بىزدە كورشىمىز رەسەيدەگى سەكىلدى «شوك تەراپياسى» ورىن المادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىندا-اق قازاقستان جەتەكشى دەرجاۆالارمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە جانە ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە قارىم-قاتىناس ورناتۋ سەكىلدى شەشۋى كۇردەلى ءتۇيىندى تارقاتا ءبىلدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەلىمىز جاhاندانۋ جاع­داي­ىندا بىردە-ءبىر حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ادامزاتتى قاۋىپسىز­دىك­پەن قامتاماسىز ەتە الماي­تىنىن ماسەلە ەتىپ كوتەردى. بۇل جاعداي قازىرگى كەزدە ەڭ وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ تۇرعانىن باستان وتكەرۋدەمىز. مەن دەگەن حالىقارالىق ىقپالدى ۇيىمدار مەن الپاۋىت مەملەكەتتەر سول جىلدارى ونداي جاعدايلاردىڭ ءوز باستارىنا تونبەيتىنىنە سەنىمدىلىك تانىتىپ, اتالى سوزگە قۇلاق تۇرۋگە ەنجار قاراعانى جا­دىمىزدا. ال بۇگىن الەمدە تى­نىشتىقتىڭ, ادامزاتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ شەتى سەتىنەي باس­تادى. وسىدان ون جىل بۇرىن دا ءدال بۇگىنگىدەي تۇرعىنداردىڭ با­سىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى وقي­عالار از بولاتىن. كۇنى كەشە عانا رەسەيدەگى دومودەدوۆو اۋەجايىن­دا­عى جارىلىس قانشاما بەيبىت قاراپايىم جانداردى و دۇنيەگە اتتاندىرعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. كونە ەۋروپانىڭ ءوزى اياق استىنان بولاتىن مۇنداي قاۋىپ-قاتەر­لەر­دىڭ الدىن الا الماي وتىر. قاۋىپ­سىزدىك ورناتۋ ءۇشىن ايماقتاردان باستاپ جاhاندانۋعا دەيىن قام­تي­تىن ينتە­گراتسيالانعان قۇرى­لىم­داردىڭ ءبىر­تۇ­تاس جۇيەسى قاجەت ەكە­نىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ قا­زاقستان تارابى ايتىپ, ەلىمىزدىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس ۇيىمداستىرۋ تۋ­را­لى يدەياسى جال­­پى كونتينەن­تال­دىق قاۋىپ­سىز­دىك قۇرىلىمى رەتىندە ومىرگە ەنگىزىلىپ, قازىرگى كەزدە الەم­دىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندە ءوزىنىڭ سال­ماقتى ۇلەسىن قوسۋدا. وتانى­مىز­­دىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ابى­روي-بەدەلى, ادامزاتتىڭ دامۋىنا باي­لانىستى يدەيالارى ەقىۇ-عا ءتور­اعا بولۋىنا جول اشتى. سول ءتور­اعالىقتىڭ وتە جوعارى دەڭگەي­دە ءوتىپ, استانا ءسامميتى قازاق­ستاننىڭ بۇكىلالەمدىك دەڭگەيدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە وڭ جول كورسەتىپ, كوش باس­تاۋعا دايىن بولعانىن ايعاقتادى. ءوزىم عالىم بولعاندىقتان, ەلى­مىزدە عىلىم سالاسىنداعى بو­لىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەر مەن جاڭا بەتبۇرىستاردى ايتپاي كەتە المايتىنىم بەلگىلى. بۇگىندە دا­مىعان ەلدەردە 1 ملن. حالىققا 1-6 جوعارى وقۋ ورنىنان كەلەدى. ال قازاقستاندا 149 ۋنيۆەرسيتەت پەن 200 عىلىمي كەڭەس عىلىم كانديداتتارىن, دوكتورلارىن «با­سىپ شىعارىپ» جاتىر. وندايلار ءبىزدىڭ ارامىزدا دا بار, سونىڭ ىشىندە 60 كانديداتتىڭ بىرەۋى, 37 عىلىم دوكتورىنىڭ بىرەۋى عانا عىلىم جولىنا تۇسەتىنى, بۇعان توسقاۋىل قوياتىن كەزدىڭ كەلگەنى مالىمدەلدى. تاعى دا وسى جەردە مۇنىڭ كىمگە قاجەتى بار دەگەن سۇراقتىڭ باسى قىلتيادى. بي­ىلدان باستاپ وسى عىلىمي كەڭەس­تەر جۇمىسىن توقتاتادى. بۇل كەڭەستەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, ديپلومداردىڭ قالاي بەرىلەتىنىن ەل جاقسى بىلەدى. قاپتاپ كەت­كەن سانى بار دا, ساپاسى جوق عى­لىم دوكتورلارى مەن كانديدات­تارىنىڭ عىلىمنىڭ پارقىن دا, سىيىن دا كەتىرە باستاعانى شىن­دىق. لاۋازىمدى تاققا وتىرۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەرگە عىلىم دارە­جە­سىن ساتىپ الۋعا جول بەرىلىپ, ءبۇ­گىندە ەكىنىڭ ءبىرى دوكتور بولىپ وتىرعان كەزدە ودان ەلگە كەلىپ جات­قان پايدا بار ما؟ ودان دا ناعىز عىلىممەن اينالىسىپ ءجۇر­گەن عالىمداردىڭ دارەجەسىن كوتە­رىپ, سول ارقىلى جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن ىنتاسىن وياتۋعا جول اشقانىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىن ۇققانىمەن, بۇگىنگى عانا كۇننىڭ ولشەمىمەن ويلايتىندار دارەجەنى ستانوكتان باسىپ شىعارىپ, لاۋازىم يەلەرىنە بەرىپ جاتتى. ەندى بۇعان جول بەرىلمەيتىن بولدى. جالعان عالىمداردىڭ جولىن جابۋ ارقىلى الداعى كەزدە عىلىمنىڭ جاڭا تىنىسى اشى­لادى. ءبىز وعان سەنەمىز. قازاق­ستان­نىڭ ستراتەگيالىق ماقسات­تا­رى­نا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجى­راماس ءبىر بولىگى رەتىندە حالىق­تىڭ دەنساۋلىعىنا باسا نازار اۋدارىلۋى دا وتە ورىندى دەپ بىلەمىز. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن بيزنەس تاراپىنان عىلىمعا دەگەن ىقى­لاس سونشالىقتى بولا قوي­ما­دى. بۇكىل الەم عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن ەنگىزگەندە عانا العا ىلگەرىلەۋشىلىك, باسەكەگە قۇرىل­عان مىنا زاماندا ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىڭدى سورەلەردەن بەلگىلەپ الۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزىپ, سول باعىتتا ارەكەت جاساپ جات­قان­دا, ءبىزدىڭ بيزنەسمەندەر مەن ءونىم وندىرۋشىلەر وتاندىق عىلىمعا ەنجارلىق تانىتقانى بىردەن كوزگە ۇرىپ تۇردى. وسىنداي شاقتا شيكىزات ەلى دەگەن اتاۋدان ارىلىپ, وتاندىق ناقتى ونىمدەر وندىرۋگە باعىت الىپ جاتقان ەلىمىز ءۇشىن عىلىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن يگىلىككە جاراتپاسا بولمايتىنى انىق اڭ­عا­رىلدى. ءسويتىپ, وتاندىق عى­لىم­دى دامىتۋعا, ونىڭ جەتىستىكتەرىن ومىرگە ەندىرۋگە باعىت ۇستاندىق. 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارداعى ءبىلىم مەن عىلىم تۋرالى قامتىلعان ماسەلەلەر «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تۇرتكى بولدى. عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرۋدا جوعا­رى ءبىلىم بەرۋ­دىڭ مازمۇنى مەن قۇرىلىمىن بولون پروتسەسىنىڭ پارامەترلەرىنە سايكەستەندىرۋ ار­قىلى قازاق­ستان­دىق جوعارى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ الەمدىك ەڭ­بەك نارىعىندا ءوز ورنىن ىركىلمەي تابۋىنا جول اشۋ كەرەكتىگى ايقىن ءبىلىندى. ءبىزدىڭ مەملەكەت الەمدەگى 47 مەملەكەتتىڭ ءبىرى بو­لىپ, بولون پروتسەسىنە قوسىل­دى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وسى ۇدەرىستىڭ نەگىزى بولىپ ەسەپتەلەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 2003 جىلى قول قويدى. اتالعان شارا ءبىلىم ورداسىندا دايىندالاتىن ماماندىقتار­دىڭ وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋ جوسپارلارىن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋگە, اكادەميالىق دارەجەلەردىڭ حا­لىقارالىق دەڭگەيدە مويىن­دا­لۋىنا, كرەديتتىك تەحنولوگيا بويىنشا سىناقتاردىڭ بىرلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى اكادە­ميا­لىق ۇتقىرلىقتى قامتاما­سىز ەتۋگە, ەكى ديپلومدىق ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋدىرۋدا. ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇشتاس­تىرۋدا رەسپۋبليكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بەس ءتۇرى جوس­پارلانىپ وتىر. ولار – ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۇلت­تىق جوعارى وقۋ ورىندارى, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۋنيۆەرسيتەت, اكادەميالار مەن ينستيتۋتتار. بۇلار عىلىم مەن ءبىلىمدى جالاڭ فورمۋلالار مەن ادىستەمەلەر ارقىلى عانا بەرىپ قويماي, جاستاردى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قىرلارى مەن سىرلا­رىنا تەرەڭ بويلاتىپ, سول ار­قى­لى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەم­لەكەتتىڭ, ياعني, وتانىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە ءار جاستىڭ ۇلەس قوسا الاتىنىنا كوزدەرىن جەتكىزۋ كەرەك ەكەنىن ەلباسى قاداپ ايتۋدا. مىسالى, اقش-تاعى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى سول ايماقتا 450 مىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىندار اش­قان. بۇل وقۋ ورنىنىڭ مىق­تى الەۋەتىن كورسەتسە كەرەك. ودان ءبىلىم الىپ شىققان جاستار ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامى­تۋ­عا بارىنشا ۇلەس قوسۋدا. بىزدە ءاربىر ءبىلىم وشاقتارىنان ءتۇ­لەپ ۇشقان جاستاردىڭ ءوز وتا­نىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە سونداي ۇلەس قوسۋىن ارماندايمىز. ارمانداپ قانا قويماي, سولاي بولسا ەكەن دەپ تىلەيمىز جانە سولاي بولاتىنىنا سەنەمىز دە. قالاۋ­ىن تاپساق, ءبىلىم مەن عى­لىمنىڭ استىمىزداعى پىراق, الدىمىز­داعى شىراق بولۋى ءۇشىن ەلىمىزدە بار مۇمكىندىك جاسالۋدا. بۇگىندە الداعى 10 جىلدىڭ اسقارالى ماقساتتارى بەلگىلى. ەندىگى ماقسات بەلگىلەنگەن باعدارلاما بويىنشا ەلىمىزدىڭ الەۋەتى مەن ەكونوميكاسىن ءارى قاراي دامىتۋ بولىپ تابىلادى. راقىمجان ەلەشەۆ, اكادەميك, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.