استانا العان اسۋلار

اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟

كەشە استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسما­عامبەتوۆ قالا تۇرعىن­دارىمەن كەزدەسىپ, شاھاردىڭ وتكەن جىلعى الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەسەپ بەردى. كونگرەسس-حولل سارايىندا بولعان كەزدەسۋگە حالىق بارىن­شا كوپ جينالدى. ولار­دىڭ اراسىندا بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردىڭ وكىلدەرى بار ەكەندىگى دە سەزىلىپ تۇردى. ي.تاسماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن اس­تا­نا­­نىڭ ەقىۇ ءسامميتىن ابىرويمەن ءوت­كەر­گەنىنەن باستادى. شىنىندا دا قا­زاق جەرىندە وسىدان ۇلكەن, وسىدان ات­اقتى الەم­دىك شارا وسىعان دەيىن بول­عان ەمەس. استانا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 70 ەلىنەن قوناق­تار قابىل­دادى.  بىراق قازاق­تىڭ جاس ەل­ور­داسى – استانا مىز­عى­مادى.  «شە­تەلدىك قوناق­تاردىڭ بارلى­عى دا استانا­مىز­دىڭ اراي­لى اجارى­نا ءسۇي­سىندى. ىن­تى­ماقتى – ۇران, تاتۋلىق­تى تۋ ەتكەن قازاقستان حال­قىنىڭ قو­ناقجاي كوڭىلى مەن بەيبىت پەيىلىنە ريزا بولىپ اتتاندى. مۇنىڭ بار­لىعى دا, ەڭ الدى­مەن, ۇلت كوشباسشىسى – ەل پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ­تىڭ ءجۇر­گىزىپ كەلە جاتقان سىندارلى سايا­ساتى­نىڭ جار­قىن جەمىسى, كورەگەن كوسەم­دى­گى­نىڭ كورى­نىسى», دەدى يمان­عالي نۇر­عالي­ ۇلى. اكىم ودان ءارى ازيا­دانى دا ۇت­قىر­لىقپەن ۇيىم­داس­تىرا العان­دارىن ساراڭ سوزبەن سيپاتتاپ ءوتتى. شىن مانىندە بۇل دا ۇلان-عايىر ىستەر ەدى. پرەزيدەنت تاپ­سىرماسىن مۇلتىك­سىز ورىن­داعان استانا بۇل شارۋا­نى دا مىز­عىماي اتقارىپ, ابىروي­دىڭ اس­قارى­نان كورىنە الدى. 2010 جىلى اي­ماقتىق جالپى ءونىمنىڭ ء(اجو) كولەمى 2009 جىل­مەن سالىس­تىر­عان­دا 7 پايىز­عا ار­تىپ, 1 ترلن. 470 ملرد. تەڭ­­گەگە جەت­تى, دەدى ي.تاسماعامبەتوۆ. ونەر­­­­كاسىپ ءوندىرى­سىندەگى ءوسىم 9 پايىزعا ارتىپ, 111 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.  قار­جى­لان­دىرۋ­دىڭ بار­لىق تۇرلەرى بويىنشا 1 ملن. 382 شار­شى مەتر تۇر­عىن – ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلىپ, ول 2009 جىل­مەن سا­لىس­تىرعاندا 9,7 پايىزعا ارتقانى بەل­گىلى بولدى. ارينە, بۇل ءىستىڭ جان­دا­نۋىنا قۇ­يىل­­عان ينۆەستيتسيا كولەمى 2009 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 17 پايىزعا, ياعني 56 ملرد. تەڭگەگە ارتقانى ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزگەنى داۋسىز. اكىم اۋىزعا العان ءوندىرىس سالاسى­نىڭ بارلىق تۇرلەرىندەگى ءوسىم 7-دەن 18 پايىز­عا دەيىن بولىپ وتىرعان ەكەن. وسى­­­عان قاراعاندا ول تەك ءوسىم جوعارى سا­­لالاردى عانا ايتقان ەكەن دەپ ويلاۋ­عا استە بولماي­دى. ماسەلەن, باياندامادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سانىنىڭ ءوسىمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 5 مىڭ بولعانىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ ءون­دىرگەن ءونىمى بار بولعانى 0,4 پايىزعا ارت­قا­نىن دا اتاپ ءوتتى. كاسىپ­كەرلىكتىڭ وسى ءتۇر­لەرى­مەن اينالىساتىن ادامدار سا­نى­نىڭ ءوسى­مى دە ۇلكەن بيزنەسكە قارا­عان­­دا مار­دىم­دى ەمەس كورىنەدى. ول 2009 جىل­مەن سالىستىرعاندا بار بول­عانى 2,5 پايىزعا ارتىپتى. بۇل باسقا ءوسىم­دەر­دىڭ ات ادى­مىنداي بولىپ ءوسىپ جاتقانىنا قارا­عاندا قارعا ادى­مىن­داي عانا. وسى ماسەلەگە قاتىستى كەيىنىرەك ناق­تى توقتالعاندا اكىم شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءونىمىنىڭ استانا ءجاو-دەگى جالپى ۇلەسى 60 پايىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە وسى كاسىپكەرلىكتەگى قىز­مەت كورسەتۋ ءتۇرىنىڭ ءوسىمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 45 پايىزعا ارتىپتى. مۇنىڭ ءوزى شاعىن بيزنەس بەلسەن­دىلى­گىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى, دەدى ول. 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى بويىنشا ايتقاندا, ءۇي الۋعا ءتيىستى بارلىق 5612 ازاماتتىڭ 2113-ءى 2010 جىلى پاتەر العانى ايتىل­دى. ال قالعان ازاماتتار پايدالانۋعا بەرۋ مۇمكىندىگىنە قاراي 2011 جىلى ءۇي الاتىن بولادى, دەدى اكىم. 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا ءۇي الۋ ءمۇم­كىندىگىنەن ايىرىلىپ قالعانداردىڭ نالا­سىن دا اكىم اينالىپ وتكەن جوق. اكىمدىك تە جول­دارى بولماي, ءۇي الا الماي قالعان­دار­دىڭ جو­لىن قۇشىپ, الاقول قۇرى­لىس­كەرلەر­دەن زارداپ شەگۋشى بولىپ وتىر. ارينە, ون­داي­لار­دىڭ كوبىنىڭ جازاسىن سوت بەرگەن, بىراق جا­ساپ كەتكەن شالا­لىق­تا­رىن ءالى تولىق يگەرە الماي كەلەمىز. بىراق قازىر تۇرىپ قالعان نى­سانداردىڭ ءبارىن دە ءبىز قولعا الىپ, قۇرىلىس جۇمىس­تارىن جال­عاستىرىپ جا­تىر­مىز, دەدى ي.تاس­ما­عام­بەتوۆ. ەلباسى­نىڭ ارالاسۋىمەن ولار­دىڭ بارىنە دە قا­جەتتى مولشەردە قا­را­جات ءبولىندى. بيىل سول باعدارلاما بو­يىنشا ءۇي الا الماي قال­عان 1574 ادام تولىعى­مەن تۇرعىن ۇيگە قول جەت­كىزەتىن بولادى دەي كەلىپ اكىم, نىسان­دار­دى ناقتى اتاپ, ولاردىڭ قاي ايلاردا تاپ­سى­رىلۋعا ءتيىستى ەكەنىن جەتكىزىپ بەردى.  سونىمەن بىرگە, كوپ ءدۇر­مەك پەن شۋ­دىڭ سەبەبى بولعان, ۇلەس­كەر­لەردىڭ قاتى­سۋى­مەن سا­لىنىپ جاتقان قۇ­رىلىستار دا تو­لىق اياق­تا­لىپ, وسى جىل­دىڭ ورتا­سىن­دا بۇل ءما­سەلە كۇن ءتارتى­بىنەن تولى­عى­مەن الىنادى, دەدى ول. ال بۇل دەگەنىڭىز 218 تۇر­عىن ءۇي كەشەنىنە ۇلەسكە ەنگەن 35 مىڭ­نان استام ادام ەكەن. سونىڭ قالعانى تەك 5944 ۇلەسكەرگە قا­تىس­­تى 25 نىسان عانا.  وسى ارادا مىنا جاي­­عا دا توق­تالعان ءجون. الدانىپ قال­عان ۇلەس­كەر­­لەر­دىڭ اشۋى دا, اشىنۋى دا ورىن­دى. وعان ءسوز جوق. الايدا, ءار نارسەنىڭ ءجونى بار. اكىم ەسەبى كەزىندە  ەركىن ميكرو­فونعا شىق­قان ءبىر كىسى بىرنەشە پاتەرى­نىڭ داۋىن قوز­عا­دى. «جاقسى­لىق­تى ءبىلۋ كەرەك. اق­شا­سىن سا­لىپ, الدا­نىپ قال­عاندارعا بۇكىل الەم­­دە بۇل ءوزى­ڭىزدىڭ پرو­بلەماڭىز دەپ قانا قارايدى. ءبىز­دە ەلباسى وسى ماسەلەگە مەم­لەكەتتىڭ ءمۇد­دەسى تۇرعى­سى­نان كەلىپ, وراسان قارجى ءبول­دىرت­تى. سونىڭ ىشىندە ءبىر­نەشە ۇيگە ۇلەس  سال­عان­دار­دىڭ ءبىر پ­ا­تەرىن الۋعا قول جەتكىزەتىن جاعداي جاسا­دى. قالعان ءپا­تەر­لەردى ول ادامدار ءوزى داۋلاپ, زاڭ جولى­مەن الۋعا ارەكەت ەتۋى كەرەك», دەي كەلىپ, يمانعالي نۇر­عالي­ ۇلى تويىم­سىز­دىق­تىڭ ناقتى مى­سال­دارىن دا كەلتىردى. سويتسەك, ءبىر باسىن­دا بىرنەشە پاتەرى بار ادامداردىڭ وزىندە وسى قالادا تاعى بىرنەشە ۇيگە اقشا قۇيعان فاكتىلەرى جەت­كىلىكتى بولىپ شىقتى. وزگە ميكرو­فونعا جاسقانا جا­قىنداپ, تالاي جىلدان بەرى كەزەكتە تۇرعانىن ايتىپ, ءبىر ءمۇم­­كىن­دىگى بولار ما ەكەن دەپ جاۋ­تاڭداعان جانداردىڭ جا­ن­ىندا ءبىر باسىنا بالەن ءۇي بۇيىرعانىن قا­نا­عات ەتپەي, جۇلقىنا ءسوي­لەيتىندەردىڭ ءجون­سىزدىگىن اشىق ايتقان اكىم سوزىنە زال تولى جۇرتشىلىق ريزا­شى­لىق­پەن قول سوعىپ جاتتى. كاسىپكەرلىكتىڭ قوسالقى الەۋەتىن ارت­تىرۋ دا استانادا جاقسى جولعا قويىلعان. وسى باعداردى جانداندىرۋ جولىندا شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ءۇشىن «جول كار­تاسى» باعدارلاماسى جاسالعانى بەلگىلى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن استانادا 600 ملن. تەڭ­گە ءبولىنىپ, يگەرىلگەن. ول نەگىزىنەن بيز­نەس­تىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمى جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن  قولداۋعا, نەسيەنى كەپىلدەندىرۋ مەن پايىزدىق ستاۆكانى سۋب­سيديالاندىرۋعا باعىتتالعان. بۇدان باس­قا, دەدى اكىم, 2010 جىلى اتالعان باعدار­لا­ما­دان تىس شوب سۋبەكتىلەرىنە ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەر ارقىلى 109 ملرد. نەسيە بە­رىل­دى, ال بۇل 2009 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 2 ەسە كوپ. 2010 جىلى قالالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق 5,5 ملرد. تەڭگەگە ارتقان. استانانىڭ ايرىقشا قاسيەتى – ونىڭ قالالىق بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ 40 پا­يى­زى الەۋمەتتىك سالاعا ارنال­عان­دىعى. مۇن­داي كور­سەتكىشپەن ماقتانا الاتىن قالالار الەم­دە كەم دە كەم شىعار. سو­نىڭ ارقا­سىندا مەكتەپ پەن بالاباقشا تاپ­شىلىعى بۇگىنگى كۇنگە شۇعىل ەڭ­سەرىل­گەن. اكىمنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, ەل­باسى ن.نازار­باەۆ­تىڭ باستاما­سى­مەن كوتەرىلگەن مەملەكەتتىك «بالاپان» باع­دار­لاماسىنا سايكەس تەك 2010 جىلدىڭ وزىندە بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى  50 مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلگەن. ال بۇ­عان دەيىن قالادا بار-جوعى 38 وسىن­داي مەكەمە بار ەكەن. تاعى ءبىر قۋانىش­تى­سى سول, 2011 جىلى 8775 ورىندى تاعى 27 بالاباقشا اشىلماقشى. وسى كەزەڭدە, دەدى اكىم, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى 18 مىڭ­نان 13 مىڭعا دەيىن قىسقاردى. «100 مەك­تەپ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2010 جىلى 3600 ورىندى 3 مەكتەپ پاي­دالانۋعا بەرىلدى جانە شاھاردىڭ اكىم­شى­لىك ورتالى­عىندا باعدارلا­ما­­دان تىس 1200 ورىندى مەك­تەپ اشىل­د­ى. ال 2011 جىلى 3 مەكتەپتىڭ قۇرى­لى­سى اياقتالىپ, جا­ڭادان 5 مەكتەپتىڭ قۇرى­لىسى قولعا الىن­باق. بارلىق مەكتەپتەردە وقۋشى­لارعا ىستىق تاماق بەرۋ ۇيىم­داس­تى­رىل­عان, وسى ماقساتقا بيۋدجەتتەن 440 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. ەسەپتى كەزەڭدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا­سىن نىعايتۋعا 14 ملرد. تەڭگە ءبولىن­دى, بۇل 2009 جىلمەن سالىست­ىرعاندا 2 ملرد. تەڭگەگە ارتىق, دەدى اكىم. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا سوڭعى ءۇش جىلدا 10 ەمدەۋ مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلدى. «100 اۋرۋحانا» باع­دارلاماسى بويىنشا اعىمداعى جىلى تاعى دا 4 ەمدەۋ نىسانى سالىنادى. قالانىڭ قالىپتى ءومىر سۇرۋىندەگى ۇلكەن قاجەتتىلىك –  ەنەرگەتيكا سالاسىنا دا وتكەن جىلى ءجىتى كوڭىل بولىنگەنىن ايتا كەلىپ اكىم, قازىر جىلۋ ەنەرگياسى 1250 گكال/س, ەلەكتر ەنەرگياسى – 357 مۆت بولسا, قالانىڭ ءوسىمىن ەسكەرە كەلە 2012 جى­لى ول تيىسىنشە 2095 گكال/س جانە 680مۆت بولاتىنىن جانە ونى شەشۋ جولىندا جاسالاتىن شارۋالاردى اتاپ بەردى. سونىمەن بىرگە اكىم 2010 جىلى استانادا جاڭادان 33 شاقىرىم جول سالى­نىپ, 68 شاقىرىم جوندەلگەنىن ايتتى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى بارلىعى 120 شا­قىرىم جول سالىنىپ جانە جوندەلەتىن كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە جەڭىل رەلستى ترامۆاي جولدارىن سالۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ي.تاسماعامبەتوۆ تاۋەل­­سىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ىسكە اسىرى­لا­تىن جوبالاردى دا اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قا­زاقستاننىڭ يكۇ-عا ءتور­اعا­لىعى, ەكونومي­كالىق فورۋم جانە شىۇ ءسامميتى سياقتى شارالاردىڭ ءوت­كىزىلۋىنە دە ءجىتى دايىندىق بولاتىنىن ايتتى. بيىل وپەرا مەن بالەت­تىڭ كلاس­سيكالىق تەاترى, وقۋشىلار سارايى, تاريح مۋزەيى, تەلەراديوكەشەن, تەمىر جول ۆوكزالى­نىڭ جاڭا تەرمينالى سياقتى قۇرىلىس­تاردىڭ جۇرگىزىلەتىنىنەن دە جينال­عان­داردى حاباردار ەتتى. تاسماعامبەتوۆتىڭ تاستاي ەتىپ جاساعان بايان­داماسىنان كەيىن دە ساۋال قويۋشىلار از بولعان جوق. ولاردىڭ ارا­سىندا جىل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىسقا جوعارى باعا بەرىپ, اق العىسىن ايتۋ­شىلار دا, شەشىلمەگەن ماسە­لە­­لەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى سۇراعان ءوتىنىش يەلەرى دە بارشىلىق. كوپتى كورگەن كوشەلى اكىم ولاردىڭ بارىنە دە شەشەن تىلمەن ور­نىقتى جاۋاپ قايتارىپ جاتتى. «ەلبا­سىمىز اس­تا­نا­­داعى جۇمىستىڭ جايىن ءدايىم نازاردا ۇس­تايدى, مۇنداعى ماسە­لە­لەردىڭ ءبارىن دە جەتە بىلەدى. سوندىق­تان­ دا الەم تانىعان باس­شى­مىز­دىڭ قاداعالاۋىندا تۇرعان جۇ­مىس­تى ءجۇر­­گىزۋ بىزگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەي­دى. اكىمدىك ەلباسى سەنىمىنەن شىعۋ ءۇشىن قا­جەت نارسەنىڭ ءبارىن دە جاسايتىن بولادى», دە­لىندى ەسەپتى كەزدەسۋدەگى ءسوز قورىتىن­دىسىندا. جاقسىباي سامرات.