تاپسىرمالارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ءتىل مەڭگەرۋدەگى ىقپالى
بيىل قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىن باعالاۋعا ارنالعان وتاندىق قازتەست جۇيەسى قۇرىلعانىنا 10 جىل تولادى. جۇيەنىڭ نەگىزگى مىندەتى – كۇندەلىكتى الەۋمەتتىك ورتادا ازاماتتاردىڭ قازاق ءتىلىن قولدانا ءبىلۋ دارەجەسىن انىقتاۋ. وسى ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ۇدەرىسىنە ەكپىن بەرۋ, ىنتانى ارتتىرۋ, ءتىلدى وڭتايلى, ءتيىمدى ۇيرەنۋ ادىستەمەلەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساۋ. ءتىلدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلۋ دارەجەسىن باعالاۋ ارقىلى ءتىل مەڭگەرۋدىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋ الەمدە كەڭ كولەمدە تاجىريبەلەنەدى. نەگىزگى باعىت – ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ سول تىلدەگى اقپاراتتاردى تىڭداپ نەمەسە ەستىپ ءتۇسىنۋ, وقي ءبىلۋ مەن جازا ءبىلۋ قابىلەتتەرىن باعالاۋ.
قازىرگى تاڭدا قازتەست جۇيەسىنىڭ مازمۇنى ءتورت بولىكتەن تۇرادى. ولار مىنالار: تىڭدالىم, لەكسيكا-گرامماتيكالىق قۇرىلىم, وقىلىم جانە جازىلىم. ءاربىر بولىكتىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى تاپسىرما دا الۋان ءتۇرلى, ياعني ءاربىر تاپسىرمانىڭ ءوز ماقساتى, باعالايتىن بىلىك-داعدىسى بولادى.
جۇيەنىڭ العاشقى بولىگى تىڭدالىم بويىنشا كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىستا بار, ءاربىر دەڭگەيدىڭ لەكسيكالىق قورىنا سايكەستەندىرىلگەن ديالوگ, مونولوگ, پوليلوگ جانە ءار الۋان مازمۇنداعى ماتىندەر ۇسىنىلادى. تەست تاپسىرمالارى اۋديوماتىندەر جانە تەست تاپسىرمالارى ارقىلى ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ بىلىك-داعدىلارىن باعالايدى. انىقتاماعا سۇيەنسەك, داعدى – كوپ رەت قايتالاۋ جولىمەن قالىپتاساتىن اۆتوماتتى تۇردە جاساۋعا دەيىن جەتكىزىلگەن ارەكەت. قازتەست ازاماتتاردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىن بەس دەڭگەي بويىنشا باعالايتىنى كوپشىلىككە تانىس (ا1 – قاراپايىم, ا2 – بازالىق, ۆ1 – ورتا, ۆ2 – ورتادان جوعارى, س1 – جوعارى), تومەندە تىڭدالىم بولىگى بويىنشا (ا1, ا2 دەڭگەيلەرى) تاپسىرما تۇرلەرى, تاپسىرمانىڭ ماقساتى, تەستىلەنۋشىنىڭ باعالاناتىن بىلىك-داعدىلارى كورسەتىلگەن:
دەڭگەي
تاپسىرما تۇرلەرى
تەست تاپسىرمالارىنىڭ ماقساتى
تەستىلەنۋشى ءبىلۋى كەرەك
بىلىك-داعدىلار
ا1
ديالوگتى جالعاس-تىرىڭىز
بۇل تاپسىرما بويىنشا قاراپايىم جاعدايلاردا ديالوگتى جالعاستىرادى
قاراپايىم جاعداياتتاردا كوممۋنيكاتسياعا قاتىسۋ:
- قاتىسىمدى باستاۋ, جالعاستىرۋ, اياقتاۋ فورمالارى;
- سويلەۋ ادەبى فورمۋلالارى (امانداسۋ,تانىسۋ, كەزدەسۋ, قوشتاسۋ, كەشىرىم سۇراۋ, ءوتىنىش ايتۋ)
ا1
سۇحبات-تاسۋشى ادامدى انىقتاڭىز
ايتىلعان اقپارات ارقىلى سويلەۋشىنىڭ كىم ەكەنىن, قانداي قىزمەت اتقاراتىنىن انىقتايدى
- قاجەتتى دەرەكتەردى تابا الۋ داعدىسى:
- سويلەۋ فرازالارى;
- كاسىبي قارىم-قاتىناستار ماماندىق يەلەرى;
- تۋىستىق اتاۋلار;
- وتباسىلىق قارىم-قاتىناس
ا1, ا2
ديالوگ كىمدەردىڭ اراسىندا وتكەنىن انىقتاڭىز
ديالوگتىڭ اراسىنان قاجەتتى سوزدەرگە ءمان بەرە وتىرىپ, كىمدەر ءوزارا سويلەسىپ تۇرعانىن انىقتايدى
قاجەتتى اقپاراتتى تابا الۋ داعدىسى:
- كۇندەلىكتى تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سالالاردا قولدانىلاتىن سوزدەر;
- تۋىستىق, ماماندىق اتاۋلارى;
- تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ فورمالارى
ا1, ا2
ديالوگ قاشان وتكەنىن انىقتاڭىز
ديالوگتەن ۋاقىت, ساعات, مەزگىل تۋرالى اقپاراتتى تۇسىنەدى
قاجەتتى دەرەكتەردى تابا الۋ داعدىسى:
- اي, كۇن, جىل اتاۋلارىنىڭ بەرىلۋى;
- تاۋلىك, ۋاقىت, مەزگىل, جىل مەزگىلدەرى;
- تابيعات, اۋا رايى
ا1, ا2
ديالوگ قايدا وتكەنىن انىقتاڭىز
ديالوگتەن ورىن, مەكەن تۋرالى اقپاراتتى تۇسىنەدى
قاجەتتى دەرەكتەردى تابا الۋ داعدىسى:
- جەر-سۋ اتاۋلارى;
- مەكەن ماعىنالى سوزدەر
ا1, ا2
ديالوگ/ماتىن مازمۇنىن انىقتاڭىز
ءماتىننىڭ جالپى مازمۇنىن تۇسىنە وتىرىپ, نەگىزگىسىن, وزەكتى ويدى انىقتايدى.
نەگىزگى جانە ەكىنشى دارەجەلى اقپاراتتاردى اجىراتا الادى
نەگىزگى ويدى ءتۇسىنۋ داعدىسى:
- ءاربىر دەڭگەيگە سايكەس جەتكىلىكتى سوزدىك قور;
- كۇندەلىكتى-تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جانە مادەني-الەۋمەتتىك جاعداياتتاردا ايتىلاتىن سوزدەر;
- حابارلاندىرۋ, جارناما.
ا1, ا2
ديالوگكە/ماتىنگە سايكەس اقپاراتتى كورسەتىڭىز.
ديالوگكە/ماتىنگە سايكەس ەمەس اقپاراتتى كورسەتىڭىز
بەرىلگەن ءتورت جاۋاپ نۇسقاسىنان ءماتىن بويىنشا دۇرىس بەرىلگەن نەمەسە, كەرىسىنشە, دۇرىس بەرىلمەگەن اقپاراتتى تابا الادى
اقپاراتتى جىكتەي الۋ داعدىسى:
-ورىندالاتىن/ورىندالعان ءىس-ارەكەت تۋرالى سيپاتتاما اقپارات بەرۋ;
-رەسمي جانە كاسىبي قارىم-قاتىناستار;
-اڭگىمە بولىپ وتىرعان اقپاراتتى ءتۇسىندىرۋ, تۇسىنىك بەرۋ, مالىمەت بەرۋ تولىقتىرۋ, ناقتىلاۋ, جيناقتاۋ, تالداۋ
ا1, ا2
ديالوگتە/ماتىندە جوق اقپاراتتى كورسەتىڭىز.
ديالوگتە/ماتىندە بار اقپاراتتى كورسەتىڭىز
ءماتىن مازمۇنىنا جاقىن, بىراق ماتىندە ايتىلماعان ارتىق اقپاراتتى تابا الادى
اقپاراتتى جىكتەۋ داعدىسى:
-ماتىندەگى اقپاراتتى تولىق, دۇرىس ءتۇسىنۋ;
-ادام, زات, دەرەك, وقيعا, ءىس-ارەكەت تۋرالى ناقتى اقپاراتتى بەرە الۋ, الا الۋى
ا2
ديالوگتە/ماتىندە جاۋابى بار سۇراقتى تابىڭىز.
ديالوگتە/ماتىندە جاۋابى جوق سۇراقتى تابىڭىز
ءماتىن مازمۇنىنا بايلانىستى سۇراقتار بەرىلەدى.
سۇراقتاردىڭ بىرەۋىنە ءماتىن بويىنشا جاۋاپ بەرۋگە بولادى, ياعني ماتىندە سول سۇراققا جاۋاپ بار
قاجەتتى دەرەكتەردى تابا الۋ داعدىسى:
-ماتىندەگى اقپاراتتى تولىق, دۇرىس ءتۇسىنۋ;
-ادام, زات, دەرەك, وقيعا, ءىس-ارەكەت تۋرالى ناقتى اقپاراتتى بەرە الۋ, الا الۋى
ا1, ا2
ءماتىن تاقىرىبىن تاڭداڭىز
ايتىلعان بىرنەشە ويدان بارىنە ورتاق بىرەۋىن تابا الادى.
وزەكتى ماسەلەنى سارالاي الادى
نەگىزگى يدەيانى ءتۇسىنۋ داعدىسى:
-تەرميندەر;
-ادەبي نورما;
-جەكە تۇلعا جانە ونىڭ قوعامداعى ورنى
قازتەست جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – لەكسيكا-گرامماتيكالىق قۇرىلىمنىڭ بولەك قامتىلۋىندا. لەكسيكا-گرامماتيكالىق بولىك بويىنشا قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن تەستىلەۋ جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك ستاندارتقا سايكەس قاراپايىم دەڭگەيدە قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىن مەڭگەرۋ, قاراپايىم لەكسيكالىق بىرلىكتەردىڭ قولدانىسىن يگەرۋ, ولاردىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنۋ, جالعاۋلاردىڭ جانە ەتىستىك شاقتارىنىڭ قاراپايىم قۇرىلىمدار ارقىلى قولدانىسى قامتىلادى.
بازالىق دەڭگەيدە بەلگىلى ءبىر كوممۋنيكاتيۆتىك قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن قۇرىلىمداردى مەڭگەرۋ, فونەتيكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ قولدانىسى, سوزدەردىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنداعى ايىرماشىلىقتار, جالعاۋلاردىڭ قىزمەتى, سىن-ساپانى بىلدىرەتىن سوزدەردىڭ قىزمەتى, سان ەسىمدەردىڭ قولدانىسى, بولجام ءماندى قۇرىلىمدار, شاق كاتەگورياسى بەرىلەدى. ورتا دەڭگەيدە تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك, قوعامدىق-الەۋمەتتىك سالالارعا قاتىستى جانە رەسمي-ءىسكەرلىك لەكسيكا, سينونيم سوزدەر, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى, سوزدەردىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىكتەرى, جالعاۋلار قىزمەتىنىڭ كەڭەيۋى قامتىلادى. ورتادان جوعارى دەڭگەيدە قوعامدىق-الەۋمەتتىك, كاسىبي سالالارعا قاتىستى لەكسيكا, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ قولدانىسى, سينونيم, ومونيم سوزدەردىڭ قولدانىسى, سىن ەسىم, سان ەسىمدەردىڭ سينتاكسيستىك قىزمەتى, قۇرمالاس سويلەمدەر ۇسىنىلادى. جوعارى دەڭگەي مازمۇنى ۇلتتىق مادەنيەت پەن ۇلتتىق تانىمعا قاتىستى ۇعىمداردى بەرۋمەن, جاي سويلەم تۇرلەرىنىڭ قولدانىسىن بىلۋمەن, ساباقتاس قۇرمالاس سويلەمدەردىڭ قۇراستىرىلۋى, ماعىنالىق جاعىنان اجىراتىلۋىمەن تولىقتىرىلادى. لەكسيكا-گرامماتيكالىق بولىك بويىنشا تەستىلەنۋشىنىڭ تىلدىك ءبىلىمى فۋنكتسيونالدى تۇرعىدان باعالانادى. تەست تاپسىرمالارى تەستىلەنۋشىنىڭ تىلدىك بىرلىكتەردىڭ فۋنكتسيونالدى (قولدانىم) ەرەكشەلىكتەرىن اجىراتا الۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالادى. لەكسيكا-گرامماتيكالىق بولىك بويىنشا تەست تاپسىرمالارىن قۇراستىرۋدا تىلدىك تەرميندەر قولدانىلماي, تەست تاپسىرماسىن كەز كەلگەن ماماندىق يەسى تۇسىنە الاتىنداي, مانماتىنگە, لەكسيكالىق-گرامماتيكالىق قۇرىلىمداردىڭ تىركەسۋىنە قاراي, دۇرىس جاۋاپتى تاڭداي الاتىنداي ەتىپ بەرىلەدى.
تەست تاپسىرمالارى ماعىنالىق جاعىنان انىق بولىپ, وندا جارتىلاي تۇسىنىكسىز, سيرەك قولدانىلاتىن, ديالەكت سوزدەردىڭ بولماعانى ابزال, ارينە, بۇل تالاپتاردىڭ ورىندالۋى قازتەست تاراپىنان قاتاڭ تۇردە باقىلانىپ وتىرادى.
مىسالى, تەستىلەنۋشىنىڭ لەكسيكالىق قورىن انىقتاۋ, سينونيم سوزدەردى اجىراتا الۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا:
– ماعىناسى جاقىن سوزدەردى تابىڭىز;
– ماعىناسى قاراما-قارسى سوزدەردى جانە ت.ب. تابىڭىز.
تەست تاپسىرمالارىنىڭ ساپالى, ىقشام, دەڭگەيگە ساي بولىپ قۇرىلۋى ءۇشىن تىلدىك ماتەريالداردى ەكشەپ, سۇرىپتاپ الۋ وتە ماڭىزدى. قازتەست ازاماتتاردىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىن انىقتايتىن ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر بىرىزدەندىرىلگەن جۇيە, سوندىقتان ونداعى تاپسىرمالاردىڭ تالاپقا ساي, ءمىنسىز بولۋى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماۋى ءتيىس.
سويلەۋ ارەكەتىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ءتۇرى – وقىلىم, سەبەبى, ءتىل ۇيرەنۋشى كەز كەلگەن سويلەۋ ارەكەتىنىڭ باسقا تۇرلەرىن وسى ءتۇرى ارقىلى ىسكە اسىرادى.
عىلىمي انىقتاما بويىنشا وقىلىم – گرافيكالىق تاڭبالار ارقىلى قاعاز بەتىنە تۇسكەن سوزدەر مەن تىركەستەردىڭ ماعىناسى مەن مازمۇنىن وي مەن سانانىڭ ناتيجەسىندە قابىلداي وتىرىپ, ودان قاجەتتى دەرەكتى ءتۇسىنىپ, سۇرىپتاپ الۋ. وقىلىم بولىگىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىمىن انىقتايتىن ەڭ باستى كورسەتكىش – ءماتىن. ءماتىن قىزىقتى, وزەكتى, كۇندەلىكتى ومىرگە ساي, شىنايى جانە ادامنىڭ ەموتسيونالدى-پسيحولوگيالىق كۇيىنە كەرەعار اسەر ەتپەيتىن بولعانى ءجون. وقىلىم بولىگى ماتىندەرىنىڭ قۇرىلىمى ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ تىلدىك قابىلەتىنە (قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىنە) سايكەس تۇسىنىكتى, عىلىمي تۇرعىدا سۇرىپتالىپ, وڭدەلگەن بولعانى دۇرىس. زەرتتەۋشى-عالىمدار ماتىندەردى ءار قىرىنان قاراپ, ءتۇرلى تالاپتار قويادى. ءماتىن شارتتى تۇردە ءۇش قىرىنان: مازمۇندىق-ادىستەمەلىك, لەكسيكا-سينتاكسيستىك جانە ستيلدىك جاعىنان تەكسەرىلىپ, باعالانادى.
ءماتىننىڭ مازمۇندىق-ادىستەمەلىك سيپاتىنا: عىلىمي مازمۇنى, ونىڭ وزەكتىلىگى, قايتالاۋسىز جۇيەلى باياندالۋى, تەوريالىق ابستراكتسيالىق دەڭگەيى, ءار دەڭگەيگە جانە ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ ءبىلىمى مەن لوگيكالىق ويلاۋ دەڭگەيىنە سايكەستىلىگى, تەرمينولوگيالىق سوزدەردىڭ ءبىرىزدى قولدانىلۋى, ءتۇرلى اقپاراتتىق جانە فاكتىلىك ماتەريالداردىڭ مولشەرى جانە ت.ب. جاتادى.
دەڭگەيگە بايلانىستى ءماتىن كولەمى مەن تاپسىرما سانى وزگەرىپ وتىرادى. مىسالى, ا1 دەڭگەيىندە تاپسىرما سانى 2-5-كە دەيىن, ال ءماتىن كولەمى 2-3 سويلەمنەن باستالىپ 100 سوزگە دەيىن وسەدى. ءماتىن تۇرلەرى حابارلاما, قىسقاشا SMS-حات, جارنامادان باستالىپ شاعىن ماتىندەرگە دەيىن ۇلعايادى.
ءار دەڭگەي بويىنشا بەرىلگەن تاپسىرما تۇرلەرى بەلگىلى ءبىر بىلىك-داعدىلاردى قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن جانە دەڭگەي وسكەن سايىن بىلىك-داعدىلار دا كۇردەلەنىپ وتىرادى.
تەست تۇرىندەگى تاپسىرما
بەرىلگەن تەست تاپسىرمالارى ارقىلى قالىپتاساتىن بىلىك-داعدىلار
ماتىنگە سايكەس كەلمەيتىن اقپاراتتى تاڭداڭىز
قىسقا ءماتىندى تولىق تۇسىنۋىنە, بەرىلگەن اقپاراتتان وزىنە كەرەك مالىمەتتى اجىراتا الادى. قارىم-قاتىناس تۇرلەرىنە ءتان ءسوز ادەپتەرىن يگەرەدى
ماتىندەگى باستى تىرەك سوزدەردى تابىڭىز
ماتىننەن وزىنە كەرەكتى نەگىزگى ويدى بىلدىرەتىن ماعىنالى, ماڭىزدى سوزدەردى ىرىكتەي الادى. تىرەك سوزدەردى قولدانۋ ارقىلى ءوزىنىڭ سوزدىك قورى ارتا تۇسەدى. ىسكەرلىك قاتىناستاعى ءتىل تابىسۋعا قاجەتتى تىلدىك امالداردى ورنىمەن جۇمساي الادى
ءماتىن بويىنشا تولىق جانە ناقتى اقپاراتتى تابىڭىز
بەرىلگەن اقپاراتتان كەرەكتى تولىق جانە ناقتى مالىمەتتى ىرىكتەپ الىپ, ءوز ويىن جيناقتاپ اقپاراتتى ناقتى, ءدال, تولىق جەتكىزە بىلەدى. ويدى ايقىن, اسەرلى جەتكىزۋدە ءسوز ماعىنالارىن دۇرىس قولدانا الادى. ءتىل تابىسا بىلۋگە قاجەتتى كوممۋنيكاتيۆتىك داعدىلاردى مەڭگەرەدى
ماتىنگە ناقتىراق تاقىرىپ تاڭداڭىز
كۇردەلى ەمەس ماتىندەگى دايەكتەمەلەر تىزبەگىن ءتۇسىنىپ, قورىتىندى جاساي الادى. ماتىننەن نەگىزگى ويدى اجىراتا الۋ داعدىسىن مەڭگەرەدى
مانماتىندەگى (كونتەكستەگى) استى سىزىلعان ءسوز تىركەسىنىڭ ماعىناسىن اشىڭىز
ماتىندە بەرىلگەن ءسوز تىركەستەرىن ءتۇسىنىپ, كۇندەلىكتى ومىردە قولدانا الادى. ءسوز ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى انىقتاي الادى. ىسكەرلىك قاتىناسقا ءتان ءسوز ورامدارىن پايدالانا الادى
ءماتىن مازمۇنىنا ماقال-ماتەلدى سايكەستەندىرىڭىز
ءسوز قۇدىرەتىن تانىتاتىن ماقالدار مەن دانالىق سوزدەردى سويلەۋ داعدىسىنا سىڭىرەدى
وقىلىم ماتىندەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى, سوندىقتان, ءتىلدى مەڭگەرۋشىگە ءتىلدى ۇيرەتۋدە كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن جاعداياتتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءتىل مەڭگەرۋشىنىڭ سويلەۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرادى ءارى ماتىندەرگە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى.
تىڭدالىم جانە وقىلىم سويلەۋ ارەكەتىنىڭ ءونىمسىز تۇرلەرىنە جاتسا, جازىلىم جانە ايتىلىم سويلەۋ ارەكەتىنىڭ ءونىمدى تۇرلەرى بولىپ تابىلادى. كەز كەلگەن ءونىمدى الۋ ءۇشىن وعان كۇش, قارقىن, ۋاقىت جۇمسالادى. ولارسىز ءونىم الۋ ياعني, ساپالى جاقسى ءونىم الۋ مۇمكىن ەمەس. سويلەۋ ارەكەتىنىڭ تۇرلەرى ايتىلىم مەن جازىلىمدا دا وسىنداي. تىڭدالىمدا دا, وقىلىمدا دا سونداي كۇش, ۋاقىت جۇمسالادى, ويلانىپ جۇمىس جاسالادى, بىراق ول جەردە تەك دايىن بەرىلگەن اقپاراتتىڭ عانا ءمان-ماعىناسى اشىلادى, ال ايتىلىم مەن جازىلىمدا سول اقپاراتتىڭ كوزى ادامنىڭ ءوزى, ءتىل ۇيرەنۋشى بولادى. سوندىقتان ول ءوز ىشىنەن ءونىم شىعاراتىن بولعاندىقتان ءونىمدى سويلەۋ ارەكەتى دەپ اتالادى.
ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ جازا ءبىلۋ قابىلەتىن قالىپتاستىراتىن, دامىتاتىن سويلەۋ ارەكەتىنىڭ كەلەسى ءتۇرى – جازىلىم ارەكەتى ارقىلى ىسكە اسىپ ءجۇر. «جازىلىم» تەرمينى «جازۋ» دەگەن ماعىنانى ەمەس, «جازا ءبىلۋ», «ويىڭدى باسقا بىرەۋگە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, قاعاز بەتىندە ساۋاتتى جەتكىزە ءبىلۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. جازۋ اۋىزشا ءسوزدى جاي عانا تاڭبالاپ قانا قويماي, ادامنىڭ ءتىل تۋرالى تۇسىنىگىن كەڭەيتەدى, تەرەڭدەتەدى جانە ەڭ باستىسى, ءتىلدىڭ كۇردەلى دەڭگەيگە ءدال جەتۋىنە اسەر ەتەدى. ءتىل ۇيرەنۋشى بىرنەشە رەت تىڭدالعان نەمەسە وقىلعان ءماتىندى ساۋاتتى جازعاندىعىن, بەرىلگەن سۇراقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, كورسەتىلگەن كوممۋنيكاتيۆتىك تاپسىرماعا ساي, ۇسىنىلعان تاقىرىپ بويىنشا ءوز اتىنان ءماتىن قۇراعاندىعىن باعالاۋدا قازتەست جۇيەسىندە بىرنەشە جازبا جۇمىستارى ۇسىنىلادى جانە ءار دەڭگەيدە جازبا جۇمىسىنىڭ ءتۇرى ناقتى انىقتالعان. ا1, A2 دەڭگەيلەردە – ديكتانت, B1, B2 دەڭگەيلەردە – مازمۇنداما, C1 دەڭگەيدە – ەسسە.
تەستىلەنۋشىلەردىڭ جازباشا سويلەۋ ءتىلىنىڭ, ورفوگرافيالىق داعدىلارىنىڭ قالىپتاسقاندىعىن, ءوز ويىن جازباشا دۇرىس بەرە بىلۋگە داعدىلانعانىن انىقتاۋ جاتتىعۋ جۇمىسىنىڭ تاجىريبەلىك ادىستەرىنىڭ ءبىرى – ديكتانت ارقىلى ايقىندالادى.
ديكتانت جانە ديكتانت مازمۇنى بويىنشا بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋدا باعالاناتىن داعدىلار مەن تەستىلەنۋشىنىڭ ءبىلۋى ءتيىس بىلىكتىلىكتەرى:
دەڭگەيى
تاپسىرما ءتۇرى
بىلىكتىلىكتەر
باعالاناتىن داعدىلار
ا1, ا2
ديكتانت
• گرامماتيكالىق, لەكسيكالىق ساۋاتتىلىق, قوسىمشالاردى ورىندى قولدانا الۋى;
• ءتيىستى ورىنعا تىنىس بەلگىلەرىن قولدانۋ ەرەجەلەرىن ءبىلۋى;
• سويلەمدى ساۋاتتى قۇراۋ, سويلەم مۇشەلەرىنىڭ ءتيىستى ورىندارىن ءبىلۋى;
• دەڭگەيگە سايكەس لەكسيكالىق قورىنىڭ بولۋى.
• ورفوگرافيا مەن تىنىس بەلگىلەرىن ساقتاپ, سويلەمدى دۇرىس جازا ءبىلۋ داعدىسى;
• قاراپايىم جاي سويلەمدەردى قۇراستىرا ءبىلۋ داعدىسى;
• ماعىنالاس سوزدەردى پايدالانا ءبىلۋ داعدىسى;
• سوزدەر مەن سويلەمدەردى وزگەرتىپ جازا الۋ داعدىسى.
تەستىلەنۋشىلەردىڭ وقىلعان ءماتىندى جۇيەلى بايانداي ءبىلۋ قابىلەتى كورىنەتىن, جازباشا ءتىلىن دامىتۋدا جۇرگىزىلەتىن جازبا جۇمىسىنىڭ كەلەسى ءبىر ءتۇرى – مازمۇنداما. الدىمەن تىڭدالعان ءماتىن نەگىزىندە جوسپار قۇرىلادى. جوسپارعا سايكەس ءوز سوزدەرىمەن مازمۇنداما, سونىمەن قاتار, وعان بەرىلگەن تاپسىرمالارعا جاۋاپ جازىلىپ, سوڭىندا رەسمي قۇجات ءتۇرىن راسىمدەۋ ۇسىنىلادى.
مازمۇنداما جوسپارىن قۇراستىرۋ – جازىلىمعا دايىندىق جۇمىسى بولىپ تابىلادى. جوسپاردىڭ قۇرىلىمىنا قاراپ لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتى باعالانادى. جوسپار ءماتىننىڭ بولىكتەرىنە ات قويۋ ماقساتىن كوزدەيدى جانە ول ءماتىندى وقىپ, تالداعان سوڭ قۇراستىرىلادى. مازمۇنداما جوسپار نەگىزىندە جازىلعاندا تياناقتى ويدى بىلدىرەدى.
مازمۇنداما جازۋدا كەلەسى داعدىلار ەسكەرىلەدى:
Ø ماتىنگە جوسپار قۇراي الۋ داعدىسى;
Ø تىڭدالعان ماتىننەن نەگىزگى مالىمەتتەردى, ءماتىننىڭ ءمانىن لوگيكالىق تۇردە جازا الۋ داعدىسى;
Ø ءماتىن بويىنشا ءوز ويىن, كوزقاراسىن, پىكىرىن دالەلدەردى پايدالانا وتىرىپ جازا ءبىلۋ داعدىسى;
Ø ءماتىننىڭ كولەمىن ساقتاپ, ءماتىندى قايتالاماي, ءستيلىن بۇزباي, مازمۇنىن ماتىننەن الشاقتاتپاي جەتكىزە ءبىلۋ داعدىسى;
Ø وزدىگىنەن قورىتىندى جاساي الۋ داعدىسى.
تاپسىرمانى بەرۋدە تەستىلەنۋشىنىڭ جاس شاماسىنا, ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىنە قاراي ماتەريالدار تاڭداپ بەرىلسە, تەستىلەنۋشىنىڭ قالىپتاسقان داعدىلارى ناقتى باعالانادى. سۇرىپتالىپ بەرىلگەن ماتىندەر مەن تاپسىرمالار تەستىلەنۋشىنىڭ دۇرىس وقىپ, جازۋىنا, ونداعى اقپاراتتاردى ۇعىنۋىنا جەتەلەيدى.
تاعى ءبىر باعالاناتىن جازبا جۇمىسىنىڭ ءتۇرى – ەسسە. ول قانداي دا ءبىر بەرىلگەن وزەكتى تاقىرىپ اياسىندا كەڭ تۇردە ورىندالاتىن جازباشا جۇمىس.
جازبا جۇمىستارىنىڭ بۇل تۇرىندە ادامنىڭ دۇنيەتانۋعا دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ ارتۋى, ءوز بەتىمەن دۇنيە سىرىن تانىپ ءبىلۋ قۇشتارلىعىنىڭ ويانۋى بايقالادى. تەستىلەنۋشىنىڭ بەرىلگەن تاقىرىپ بويىنشا ەسسە جازۋى ونىڭ ءىس-ارەكەتىن, ءوز قابىلەتىنىڭ, تىلدىك ءبىلىمىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. س1 دەڭگەيى كەزىندە باعالاناتىن داعدىلار:
Ø بەرىلگەن تاقىرىپتى جان-جاقتى تالداپ, ناقتى جوس-پار قۇرا الۋ داعدىسى;
Ø تاقىرىپتى ءوز سوزىمەن اشىپ, لوگيكالىق تۇردە ويىن جەتكىزە ءبىلۋ, ءسوز ەتىپ وتىرعان جايدى رەت-رەتىمەن, ۇسىنىلعان تىرەك سوزدەردى, قىستىرما قۇرىلىمدار مەن شىلاۋلاردى قولدانىپ, جۇيەلى بايانداپ جازۋ داعدىسى;
Ø ايتىلعان پىكىردى جيناقتاپ, تۇجىرىمداپ, قورىتىندى جاساي الۋ داعدىسى.
تەستىلەنۋشىنىڭ بۇل داعدىلاردى تولىق يگەرگەندىگىن وزدەرىندە قالىپتاسقان بىلىمدەرى ارقىلى بىلۋگە بولادى:
– جوسپار قۇرۋدا از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزا الۋ;
– جاي سويلەم, قۇرمالاس سويلەمدەردىڭ تۇرلەرىن ءبىلۋ;
– كىرىسپە, نەگىزگى ويلار, قورىتىندى جاساي الۋ;
– وقيعانىڭ بايلانىسى, وقيعانىڭ شارىقتاعان جەرى, شەشىلۋىن بايانداي الۋ;
– جيناقتاپ, تۇجىرىمدار جاساي الۋى;
– سويلەمدى ساۋاتتى قۇراۋ, سويلەم مۇشەلەرىنىڭ ءتيىستى ورىندارىن ءبىلۋى;
– دەڭگەيگە سايكەس لەكسيكالىق قورى بولۋى.
ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ ءتىلدى قانشالىقتى مەڭگەرگەندىگى ونىڭ ءتىل تازالىعىنان كورىنەدى. ال, ءتىل تازالىعى – ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ ساۋاتتى جازىپ, تىلدىك ەلەمەنتتەردى دۇرىس پايدالانىپ, جاتىق, انىق جەتكىزۋدە. دەمەك, ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ تىڭداپ ءتۇسىنۋ, وقىپ ءتۇسىنۋ جانە لەكسيكا-گرامماتيكالىق قۇرىلىمدى دۇرىس پايدالانا ءبىلۋ قابىلەتىن جازىلىم بولىگى ناقتىلاي وتىرادى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باسقارماسى