تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالعان اتا زاڭىمىز مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, دامۋىنا جول اشقان باستى قۇجات. نەگىزگى زاڭىمىز ادامدى باستى قۇندىلىق رەتىندە تانىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ, بيلىك ينستيتۋتتارىن دەموكراتيالىق جولمەن قالىپتاستىرىپ, دامىتتى, قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قۇرۋ باعىتىنداعى ىرگەلى ويلاردى بەكىتتى.
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن مەملەكەتىمىزدىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. ەلىمىز سول جىلدارى قيىن كەزەڭدى باستان وتكەردى. 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى داعدارىس پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بارلىق ەلدەردىڭ دامۋىنا كەرى ىقپال ەتتى. سول اۋمالى-توكپەلى زاماندا قازاقستان بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى تۋ ەتىپ ۇستاپ, زاڭدىق كۇشى بار قۋاتتى يدەيالار ارقىلى وتپەلى كەزەڭنىڭ اسا اۋىر داعدارىسىن ەڭسەردى. 1995 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا مەملەكەتىمىز تۇراقتى ساياسي-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن اتا زاڭىن قابىلدادى. كونستيتۋتسيامىز بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىس پەن ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن بەكىتىپ بەردى. كونستيتۋتسيوناليزم جانە مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتى ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ شەشۋشى كەپىلىنە اينالدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارى ارقىلى رەتتەلىپ وتىرادى. ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىگى زاڭدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلگەن. اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ انىقتاما بەرىلگەن جانە وندا الەمدىك وركەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى دامىتۋدىڭ شەشۋشى باعىتتارى قاراستىرىلعان. قازىرگى تاڭدا نەگىزگى زاڭ قوعامدىق پروتسەستەردى قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ءارى قاراي دامۋىنا باعىتتاۋعا ارنالعان, ونداعى ءنورماتيۆتى بەكىتىلگەن بەرىك ماقساتتار قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتى قايتا قۇرىلۋىنا قىزمەت ەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي قازاقستاننىڭ قارىشتى دامۋى, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا ەنۋى ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەگە جوعارى تالاپتار قويادى. ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيە وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرىپ, ادام, قوعام ءومىرىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ جانە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ بويىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بۇل مەملەكەتتىڭ نورما شىعارماشىلىق جانە قۇقىق قولدانۋشىلىق قىزمەتىن ۋاقتىلى جانە دۇرىس جاڭارۋىن تالاپ ەتەدى.
مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ ءاربىر كەزەڭى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردىڭ ارەكەت ەتۋ جۇيەسىنە بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەردى ەنگىزەتىنىن, كونستيتۋتسيا قوعامعا ماڭىزدى ءنورماتيۆتى-ەتيكالىق ىقپال ەتەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. قۇقىقتىق جاھاندانۋدىڭ گۋمانيستىك قۇراۋشىسىنا, اتاپ ايتقاندا, جان-جاقتى حالىقارالىق قۇندىلىقتاردى: ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن, زاڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن تەپە-تەڭدىكتى, ساياسي, يدەولوگيالىق, ەكونوميكالىق ءپليۋراليزمدى تاراتۋعا جانە بەكىتۋگە قاراماستان, مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق كونستيتۋتسيالارىنىڭ نەگىزىندە جاتقان قۇندىلىقتى بەلگىلەر مەن باعىتتاردى ساقتاۋدىڭ دا ماڭىزدىلىعى كەم ەمەس.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى جەكە تۇلعا بوستاندىعىنىڭ شەكتەرىن انىقتايتىن حالىقارالىق قاعيدالارعا جاتقىزىلۋى مۇمكىن بازالىق ەرەجەلەردەن تۇرادى جانە بۇل قۇقىقتىق جاڭارۋدىڭ زاماناۋي ءبىر كورىنىسى, سەبەبى بۇگىندە جەكە تۇلعا, قوعام, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ قاعيدالارى ينتەرناتسيونالداندىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تانىلۋدا. وسىعان وراي, جاھاندانۋدىڭ جانە قۇقىقتىق ىلگەرىلەۋدىڭ قازىرگى ۇدەرىستەرىنىڭ نەگىزىندە جاتقان كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار باسەكەلەستىگىنىڭ ماسەلەسى تەرەڭ قوزعالادى. سونىمەن, جاھاندانۋ قازىرگى مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالىق جۇيەلەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى, ولاردىڭ دامۋىنىڭ, جاڭارۋىنىڭ جانە قورعالۋىنىڭ جاڭا قۇندىلىقتى بەلگىلەرىن الدىن الا انىقتايدى.
ال كونستيتۋتسيادا جازىلعان نەگىزگى مىندەتتەر تەك قۇقىقتىق امالدارمەن, ستراتەگيالىق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ قۇجاتتارىن ءبىرىزدى ىسكە اسىرۋمەن, ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ەلەمەنتتەرىن نىعايتۋمەن, قوعامدا الەۋمەتتىك كەپىلدەردى كۇشەيتۋمەن عانا قامتاماسىز ەتىلەدى. قازاقستاننىڭ دامۋ ستراتەگياسى جانە وعان نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق ساياسات قايتا قۇرۋلاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن كەشەندىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى جاڭارتۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن انىقتاعان شەشۋشى قۇجات پرەزيدەنت جارلىعىمەن 2009 جىلعى 24 تامىزدا بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى» بولدى. تۇجىرىمدامادا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءۇردىسى مەن قۇقىق قولدانۋشىلىق قىزمەتتە كونستيتۋتسيانىڭ ۇلىقتى قاعيدالارى ايتىلدى, «قوعام دامۋىنىڭ قازىرگى بەتالىسى, جينالعان تاجىريبە مەن عىلىمي نەگىز, قازاقستاندىق مەملەكەت پەن قوعامنىڭ جاقىن جانە الىس بولاشاعى تۋرالى قاعيدالار» نەگىزىندە قالىپتاستىرىلعان قۇقىق سالالارىن رەفورمالاۋدىڭ شەشۋشى باعىتتارى كورىنىس تاپقان. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى جانە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىمەن ۇلتتىق زاڭنامانى ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى.
قۇقىقتىق جۇيەنىڭ جاڭارۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇلتتىق زاڭناماعا حالىقارالىق اكتىلەردى ەنگىزۋ حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن زاڭنامالىق ماقۇلداۋ عانا بولىپ تابىلمايتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. شىن مانىندە, بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ مەن قورعاۋ دەڭگەيى ءتاۋەلدى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى مەملەكەتپەن ناقتى ىسكە اسىرۋ.
ەركىن كوبەەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور