كەشەگى وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا بۇرىنعىدان بەتەر ايشىقتالا ءتۇستى
فورۋم جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. وعان بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ جەنەۆا بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ باس حاتشىسى مايكل ميوللەر, يادرولىق سىناقتارعا جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمى دايارلاۋ كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى لاسينا زەربو, پارلامەنتارالىق وداقتىڭ پرەزيدەنتى جانە PNND تەڭ توراعاسى سابەر چوۋدحۋري, پانافريكا پارلامەنتىنىڭ پرەزيدەنتى رودجەر نكودو دانگ, بولگاريانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى مارگاريتا پوپوۆا, مارشالل ارالدارى نيتيدجەلىنىڭ (پارلامەنت) ءتوراعاسى كەنەف كەدي, موڭعوليانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى پۋنسالمااگين وچيربات, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋ ءمينيسترى حون يون پيو, پاگۋوش عىلىم جانە حالىقارالىق ىستەر قوزعالىسىنىڭ پرەزيدەنتى دجايانتحا دحاناپالا, الەمدىك دىندەر پارلامەنتىنىڭ توراعاسى يمام ابدۋل ماليك مۋدجاحيد, «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, باسقا دا حالىقارالىق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, جالپى العاندا 50-دەن استام ەلدەن كەلگەن 200-گە جۋىق ساياسي, ءدىني قايراتكەرلەر, ساراپشىلار مەن ماماندار قاتىستى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر اتسالىستى.
فورۋم بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارىنا سايكەس جىل سايىن اتاپ وتىلەتىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى اياسىندا ءوتتى.
بۇل كۇندى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2009 جىلى بەكىتتى. بۇگىنگى فورۋمدى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە جويۋ جولىنداعى پارلامەنتشىلەردىڭ حالىقارالىق ۇيىمىمەن بىرلەسىپ وتكىزىپ وتىرمىز. ونىڭ جۇمىسىنا 50-دەن استام ەلدىڭ وكىلدەرى قاتىسۋدا, دەدى ق.توقاەۆ. سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جانە يادرولىق قارۋدى زاڭسىز دەپ تانۋ – بۇكىل اسكەري اتوم قارۋىنان قۇربان بولعانداردىڭ الدىنداعى ءبىزدىڭ ادامگەرشىلىك پارىزىمىز جانە ساياسي بورىشىمىز.
وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ماڭگىلىككە جاپتى. ودان كەيىن قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا جانە يادرولىق سىناقتارعا جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شەشىمدەرىن شىن مانىندە تاريحي شەشىمدەر دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل الەمدىك قارۋسىزدانۋ تاريحىنداعى العاشقى جانە سوڭعى وقيعا بولدى.
وسىلاي دەگەن ق.توقاەۆ ءسوزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەردى (ەلباسىنىڭ ءسوزى بولەك جاريالانىپ وتىر).
كەلەسى ءسوز بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ باس حاتشىسى مايكل ميوللەرگە بەرىلدى. الدىمەن كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەگەن ول قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە جويۋ باعىتىنداعى باستامالارىن بۇۇ قولداپ, ونى جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. يادرولىق قارۋدان ناقتى زارداپ شەككەن ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق الەم ەلدەرىنە ونىڭ زاردابىنىڭ قانشالىقتى قيىن بولاتىنىن تانىتۋدا. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىندا تۇرعان حالىق يادرولىق قارۋلاردىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە باستارىنان كەشىرۋدە. ن.نازارباەۆتىڭ وسى ءىرى پوليگوندى جاپقان باستاماسىن ادامي قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ۇمتىلىسى دەۋىمىز كەرەك. سونىمەن ءبىرگە, ول ۇزاق جىلداردان بەرى وسى ىستەردىڭ باستاماشىسى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان بەيبىتسۇيگىش ادامزات ونىڭ ىستەرىن جوعارى باعالايدى, دەدى شەتەلدىك قوناق.
قازاقستان حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك جولىندا ۇزاق جىلدار بويى كوشباسشى ەلدەردىڭ قاتارىندا كەلەدى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن ءۇشىنشى بولىپ ءسوز العان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمى دايىندىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى لاسينا زەربو. سوندىقتان دا مەن استانادا بولىپ جاتقان وسىناۋ ماڭىزدى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىرعانىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتىمىن دەپ سانايمىن. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنىڭ دە ماڭىزى زور.
قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان بۇل كۇنى ادامزات ءوزىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلارعا قارسى قانداي ءىس-قيمىل جاسادىم جانە جاساي الامىن دەپ ويلانۋى كەرەك, دەي كەلىپ, ل.زەربو قازاقستاننىڭ وسىدان 25 جىل بۇرىن وزىندەگى يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقاندىعىنىڭ ماڭىزىن دا ەسكە سالىپ ءوتتى. قازاقستانداعى سول كەزدەگى يادرولىق قارۋدىڭ ارسەنالى الەمدە ءتورتىنشى ورىندا بولعان, سونداي قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى ءسىز ادامزاتقا دۇرىس جولدى كورسەتىپ بەردىڭىز. سول ۇمىتىلمايتىن ەڭبەگىڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت ايتامىن, دەدى ول قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا قاراتىپ.
بولگاريانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى مارگاريتا پوپوۆا وزىنە ءسوز بەرىلگەندە قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇزاق جىلدان بەرگى الەمدىك بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى باستامالارىن سارالاپ, ولارعا ءوز تاراپىنان جوعارى باعا بەرەتىنىن ايتىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ۇسىنىسىنا حالىقارالىق امبەباپ رەجىم بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگى كۇنى يادرولىق قارۋدىڭ باقىلاۋسىز تارالۋى ءومىر شىندىعىنا اينالىپ وتىر. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا كەيبىر بولجالسىز ساياسات جۇرگىزەتىن باسشىلارى بار مەملەكەتتەر مەن تەرروريستىك ۇيىمدار دا قول جەتكىزىپ وتىرعانى ءومىر شىندىعىنا اينالۋدا. بولگاريا رەسپۋبليكاسى مۇنى الەمدىك بەيبىتشىلىككە قاۋىپ دەپ باعالاپ, وعان قارسى تۇراتىن بارلىق قوزعالىستار مەن ءىس-ارەكەتتەرگە بەلسەنە قاتىساتىن بولادى, دەدى ول.
سونىمەن قاتار, م.پوپوۆا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا توقتالىپ, ونى بۇكىل الەم زور داۋىسپەن قوستاۋى كەرەك. ويتكەنى, بۇل قۇجات ءبارىمىزدى دە ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ءوزارا سىيلاستىققا شاقىرادى, دەدى.
جالپى وتىرىستا ءسوز العان كوستا-ريكا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مانۋەل گونسالەس كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىگىنە توقتالدى. بۇگىنگى باسقوسۋىمىزدى وزىمىزگە جۇكتەلگەن زور جاۋاپكەرشىلىك دەپ سانايمىن. قازىرگىلەر ءۇشىن عانا ەمەس, بولاشاق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك. سونىمەن قاتار, يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋعا باعىتتالعان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ورنى بولەك, دەدى كوستا ريكا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.
مانۋەل گونسالەس ءارى قارايعى سوزىندە كوستا-ريكانىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ تالاپتارىنا تولىقتاي قوسىلاتىندىعىن, حالىقارالىق قوعامداستىقتى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا شاقىراتىندىعىن ءبىلدىردى.
كوستا-ريكا دا قازاقستان سياقتى حالىقارالىق سەنىمدى بايلانىستار ورناتۋ باعىتىنداعى بەيبىتشىل بارلىق باستامالاردى قولدايدى. سونداي-اق, كوستاريكالىقتاردىڭ اسكەري ارسەنالدى قالپىنا كەلتىرۋدى مۇلدەم جاقتامايتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. يادرولىق قارۋدى قالپىنا كەلتىرۋگە قارجى جۇمساعاننان گورى, قاراجاتتى ءبىلىم بەرۋ ءجانە باسقا دا بەيبىت شارالاردى ءجۇزەگە اسىرۋعا جۇمساعان الدەقايدا ءتيىمدى. وسىلاي دەي كەلە, ول بۇگىن قازاقستانداعى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا باس قوسىپ وتىرعاندارىنا توقتالدى. قازاقستان – يادرولىق قارۋدان, قارۋ بولعاندا دا بۇكىل الەمدە قۋاتى جاعىنان ءتورتىنشى ورىن الاتىن ارسەنالدان باس تارتقان بىردەن-ءبىر مەملەكەت. سول سەبەپتى بۇكىل الەم قازاقستاننان ۇلگى الۋعا ءتيىس. يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلۋعا ءتيىس. ءبىز ەندىگى جەردە مالىمدەمەدەن ناقتى ىسكە كوشۋىمىز كەرەك, دەدى كوستا ريكا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.
بەيبىتشىلىك بارشاعا ورتاق قوي, دۇنيەنىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى كوتەرىلگەن داۋىل كەلەسى شەتىندە قىلاڭ بەرۋى قازىرگى زاماندا قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, يادرولىق قارۋدىڭ قاۋپى جالعىز قۇرلىقپەن شەكتەلمەيتىنى تاعى ءمالىم. سول سەبەپتى پانافريكا پارلامەنتىنىڭ پرەزيدەنتى رودجەر نكودو دانگتىڭ ايتقان سوزدەرى دە ورتاق مۇددە توڭىرەگىندە توقايلاستى. ول اۋەلى 254 پارلامەنتشىنى بىرىكتىرەتىن پانافريكا پارلامەنتى اتىنان شىنايى ءىلتيپاتىن جەتكىزىپ, استاناعا ءوزىنىڭ قانداي ماقساتپەن كەلگەنىن ءبىلدىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنە ءوزىمىزدىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ شاقىرتۋىن اكەلىپ وتىرمىن. جوعارى مارتەبەلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبىت باستامالارىن, يادرولىق قارۋسىزدانۋ ءماسەلەسىن پارلامەنتتە تىڭداعىمىز كەلەدى. پانافريكا پارلامەنتى افريكا حالىقتارىنىڭ پارلامەنتى بولىپ تابىلادى. جانە ونىڭ قۇرامىندا 54 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى بار. سول سەبەپتى ولارمەن كەزدەسۋدىڭ ءوزى ماڭىزدى بولماقشى. ويتكەنى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبىتشىل باستاماسىنان بۇكىل افريكا حالقى جان-جاقتى حاباردار بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جۇمىس كەستەسى تىعىز بولعان كۇندە, قازاقستاننان جاۋاپتى تۇلعا كەلىپ, ءبىزدىڭ پانافريكا پارلامەنتىنىڭ وكىلدەرىمەن سۇحباتتاسسا دەگەن ويدامىن, دەدى ر.ن.دانگ.
تەرروريزم ماسەلەسىنە افريكا مەملەكەتتەرى دە ۇلكەن الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى, دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا افريكا قۇرلىعىنان كەلگەن مەيمان. تەرروريستەردىڭ قولىنا يادرولىق قارۋدىڭ ءتۇسۋ ىقتيمالدىلىعى وتە جوعارى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان دا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ حالقىمىزدى دا, بارلىق ەلدەردىڭ حالقىن دا يادرولىق قارۋدىڭ قاتەرىنەن ساقتاندىرۋدى قۋاتتايمىز. قىسقاسى, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جاي عانا ۇران نەمەسە جەلەۋ ەمەس. بۇل تۇرعىدا قازاقستاندا قابىلدانعان ناقتى شارالار بار. ول كۇللى دۇنيەگە ۇلگى-ونەگە كورسەتۋدە. ەندەشە, قازاقستاننىڭ بەيبىتشىل باستاماسىنا بارلىق ەلدەر قولداۋ ءبىلدىرۋى ءتيىس.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى – تاريحي قادام. ياعني, بۇل قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى, دەدى جالپى وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە حون يون پيو كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋ ءجونىندەگى ءمينيسترى. كەزىندە كسرو باسشىلىعىنىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ توڭىرەگىندەگى حالىقتان شىندىقتى جاسىرىپ كەلگەنى ءتارىزدى, قازىرگى كەزدە سولتۇستىك كورەيا دا يادرولىق قارۋعا سىناق جۇرگىزىپ جاتقانى تۋرالى تۇرعىندارعا جاق اشپايدى. پۋنگەري دەپ اتالاتىن سىناق الاڭىنان وتىز شاقىرىم عانا جەردە قالا ورنالاسقان. رادياتسيا سالدارىنان تۋىنداعان زارداپقا قاتىستى رەسمي زەرتتەۋ جاسالماعان, الايدا, سولتۇستىك كورەيادان قاشقان ادامداردىڭ مالىمەتىنشە, تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى قاتەرلى ىسىك, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى جانە باسقا دەرتتەرگە شالدىققان. اتاپ ايتقاندا, سولتۇستىك كورەيانىڭ بيلىگى ەشقاشان دا يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارى تۋرالى ادامدارعا ءتۇسىندىرۋ شارالارىن جۇرگىزبەگەن. پحەنيان بۇل فاكتىنىڭ تۇتاس كورەي حالقىنىڭ تاعدىرىنا بالتا شابۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. جارقىن بولاشاعىمىز ءۇشىن ءبىز سولتۇستىك كورەياداعى سىناقتاردى توقتاتۋىمىز كەرەك.
كورەيالىق مينيستر, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ ەرىكتى تۇردە يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىنا ەكپىن ءتۇسىردى. وسىنىڭ ارقاسىندا شەتەلدىك سەرىكتەستەرىنىڭ اراسىندا ۇلكەن سەنىمگە يە بولدى. سوندىقتان دا, ەلگە قوماقتى ينۆەستيتسيا كەلىپ جاتىر. قىسقاسى, قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق دەرجاۆاعا اينالدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە پحەنيان قازاقستاننان ۇلگى الىپ, ءوز تاڭداۋىن جاساۋى ءتيىس, دەدى حون يون پيو. ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتقانىن نازارعا الا وتىرىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى مەملەكەتتەر وركەندەپ, دامي تۇسەتىندىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى.
جالپى وتىرىستا مارشالل ارالدارى نيتيدجەدى (پارلامەنتى) سپيكەرى كەنەف كەدي دە يادرولىق سىناقتىڭ قۇربانى رەتىندە ءسوز سويلەپ تۇرعانىن ءبىلدىردى. يادرولىق سىناقتان امان قالعان ادام رەتىندە, مارشالل ارالدارىندا وتكىزىلگەن يادرولىق سىناقتىڭ قۇربانى رەتىندە ءسوز سويلەپ تۇرمىن. ارالدار حالقى يادرولىق سىناقتان وراسان زور زارداپ شەكتى. 1946-1958 جىلدارى مارشالل ارالدارىنىڭ حالقى الپىس شاقتى سىناقتىڭ قۇربانىنا اينالدى. بۇل قاسىرەت ەشبىر ەلدە قايتالانباۋعا ءتيىس, دەدى ك.كەدي.
استانادا وتكەن القالى جيىندا يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەتىن تەرەڭ تۇسىنەتىن ەكى مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى بولسا, ونىڭ ءبىرى – قازاقستان دا, ەكىنشىسى – جاپونيا. قوس قالاسىنا تۇسكەن بومبانىڭ زاردابىن زار-كۇيىكپەن جەتكىزەتىن دە ءجونى بار جاپونيانىڭ پارلامەنتتىك سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى موتومە تاكيساۆا.
وسىدان 71 جىل بۇرىن جاپونيانىڭ حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنا تاستالعان اتوم بومبالارى كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن ءبىر مەزەتتە جالمادى. يادرولىق قارۋ سىناعى جاپوندىق بالىقشىلاردى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراتىپ, كەيىننەن سونىڭ سالدارىنان اجال قۇشتىردى. يادرولىق سىناقتىڭ اۋىر زاردابىن تارتقان قازاقستان دا اتوم قارۋىنا قاتىستى شىنايى اقيقاتتى ەرەكشە تۇسىنەتىن مەملەكەت بولىپ سانالادى. سوندىقتان, سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا يادرولىق سىناقتاردىڭ راديواكتيۆتى ساۋلەلەرىنىڭ زارداپتارى جايلى شىندىقتىڭ بارشا الەمگە كەڭىنەن تارالۋىنا ۇلەس قوسادى. مەن اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ وتكىزىلۋىن قۇپتاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ وسى ماسەلەدەگى كوشباسشىلىق رولىنە قۇرمەت سەزىمىمدى بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى م.تاكيساۆا.
جاپونيا وكىلىنىڭ ءسوزى گازەتىمىزدە وسىنىڭ الدىندا تولىق كولەمدە جاريالانعاندىقتان, ودان قىسقاشا عانا ءۇزىندى كەلتىرگەندى ءجون كوردىك.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ورىنباسارى حيشام بادر الەمنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا قازاقستاننىڭ باتىل قادامدار جاساپ, تالايلارعا ۇلگى كورسەتىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى.
جاھاندىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى اۋقىمدى شارالارعا قازاقستاننىڭ قوسىپ وتىرعان سۇبەلى ۇلەسى جوعارى باعاعا لايىقتى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ۇيىمداستىرىپ وتىرعان وسى القالى كەڭەس الەمنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن بۇل باعىتتا اۋقىمدى ماسەلەلەر شەشىلگەنىن بارشامىز بىلەمىز. بۇگىندە ەلدەرىڭىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا جوعارى دەڭگەيلى جۇمىستار اتقارۋدا.
قازىرگى تاڭدا يادرولىق قارۋعا قارسى ماڭىزدى شارالار اتقارىلىپ جاتقانىمەن, بۇل ماسەلەدە كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ كەرەعار كوزقاراستا بولىپ وتىرعانى بەيبىتشىلىك سۇيگىش حالىقتى ويلانتۋدا. ءبىز قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تولىق جويۋعا قاتىستى ۇستانىمىن قولدايمىز. وسى ورايدا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلعان مەملەكەتتەر مەن وزگە دە ەلدەردى اتالعان سالادا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز. جالپى, مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋدى جويۋ, تاراتپاۋ جونىندەگى شارالارىن كۇشەيتۋى كەرەك. سول ءۇشىن بۇل باعىتتا ءاربىر ەلدىڭ ساياسي ەركى بولۋى ءتيىس. مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى 2015 جىلى وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرە وتىرىپ, ءوزارا ىمىراعا كەلۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. سوندىقتان, يادرولىق الەمدى بىرىگىپ قۇرۋىمىز قاجەت, دەدى ح.بادر.
ال قىزىل كرەست حالىقارالىق كوميتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كريستين بيەرلي ءوز ءسوزىن وسىناۋ ماڭىزدى باسقوسۋعا شاقىرعان قازاقستان تاراپىنا العىس ايتۋدان باستادى. ودان ءارى ول قازاقستان مەملەكەتىنىڭ يادرولىق قارۋدى جويۋدىڭ, تاراتپاۋدىڭ شىنايى جاقتاۋشىسى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
قازاقستاننىڭ وسىنداي القالى جيىندى ۇيىمداستىرۋى بۇل ەلدىڭ جاھان قاۋىپسىزدىگىنە شىنايى تۇردە الاڭدايتىنىن دالەلدەي تۇسەدى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋداعى باستامالارى مەن بەيبىتشىلىك جولىنداعى ىزگى نيەتتەرىنىڭ ءمانى زور.
قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى اتالعان باستامالاردى ماقساتتى تۇردە ىلگەرىلەتۋگە تاعى ءبىر مۇمكىندىك جاساپ وتىر.
وسىلاي دەگەن ك.بيەرلي ءوزىنىڭ سەمەيدە بولعانىنا دا توقتالىپ ءوتتى. سول ساپارىمدا كورگەندەرىم مەنىڭ جانىمدى تۇرشىكتىردى. اسىرەسە, مۋزەيگە قويىلعان ەكسپوناتتاردى, ونداعى قاسىرەت شەككەن ادامدار بەينەلەنگەن سۋرەتتەردى كورۋ جۇرەگىمە وتە اۋىر ءتيدى. سوندىقتان دا, سەمەي جەرىندە بولعان الاپات جارىلىستاردىڭ قايتالانباۋىن شىن پەيىلىممەن تىلەيمىن, دەدى ول.
قىزىل كرەست قوعامى بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستارعا ۇيىتقى بولا وتىرىپ, بارلىق مەملەكەتتەردى يادرولىق قارۋدان تۇبەگەيلى باس تارتۋعا شاقىرادى. بۇل ماسەلەدەگى ءاربىر قادام حالىقارالىق قۇقىق سالاسىندا كورىنىس بەرگەنى ابزال. يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جانە ودان باس تارتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس. يادرولىق قارۋدى پايدالانۋ قاتەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن بۇل قارۋدى قىسقارتۋ تۇرعىسىندا كەلىسسوزدەردى بەلسەندى جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل, ەڭ الدىمەن, گۋمانيتارلىق قاجەتتىلىك. وركەنيەتتى يادرولىق قارۋدىڭ اپاتىنان قورعاۋ ۇيلەستىرىلگەن ءىس-قيمىلداردى تالاپ ەتەدى.
ك.بيەرلي ءسوزىن: «نەگىزىندە, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى باعىتتا ۇلكەن ماقساتتار مەن مىندەتتەردى العا قويىپ وتىر. بۇل شىن ءمانىندە بارلىعىمىزعا وي سالۋدا. سوندىقتان ءبىز وسىنداي ورىندى ۇسىنىستاردى كەڭىرەك تالقىلاپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن جۇزەگە اسىرۋداعى كۇش-جىگەرىمىزدى ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرا بىلگەنىمىز ءجون», دەپ تۇيىندەدى.
عىلىم جانە حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى پاگۋوش كونفەرەنتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى قاراستىرۋ جانە ۇزارتۋ جونىندەگى 1995 جىلعى كونفەرەنتسيانىڭ توراعاسى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇرىنعى ورىنباسارى دجايانتحا دحاناپالا ءوزىنىڭ قازاقستانعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى كوشباسشىلىق رولىنە ەكپىن بەردى.
كەڭەس وداعىنان قالعان يادرولىق ارسەنالدىڭ بولاشاعىن شەشۋ بارىسىندا قازاقستان ءوز مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىندادى. اسىرەسە, حالىققا قاسىرەت شەكتىرگەن سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن وقيعا بولدى. بۇل قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. بۇگىن ءبىز سەمەي پوليگونى جابىلعان كۇندى ەسكە الىپ وتىرمىز. وسى ارادا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە 29 تامىزدى بەلگىلەگەنىنە ەرەكشە توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون, دەدى د.دحاناپالا.
سونداي-اق, ول جالپى, يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. وسى ماسەلەدە قازاقستان تالايلارعا ۇلگى بولا الادى. ويتكەنى, بۇل ەل يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ وزىق تاجىريبەسىن كورسەتتى. مەن ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ساياسي باتىل ەرىك-جىگەرى ءۇشىن قازاقستانعا العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. سونىمەن قاتار, ەلدەرىڭىزدىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە وتۋىمەن قۇتتىقتايمىن, دەدى ول.
موڭعوليانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءارى وسى ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ مۇشەسى پۋنسالمااگين وچيربات قازاقستاننىڭ ىزگىلىك جولىنداعى باتىل قادامدارىنا نازار اۋداردى. مەن ءبىرىنشى كەزەكتە وسى كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىن عانا ەمەس, ونىڭ دەر كەزىندە ءوتىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ماعان دەيىن ايتىلىپ وتكەندەي, «قىرعي-قاباق سوعىستان» كەيىنگى الەمدە يادرولىق قارۋدىڭ سانى ازايعانىمەن, ونىڭ قاۋىپتىلىگى ءالى دە تومەندەگەن جوق. كەيبىر جاعدايدا كوبەيىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنىڭ سوڭى يادرولىق قارۋدى جاڭادان دامىتۋعا الىپ كەلۋى مۇمكىن, دەدى ول.
سونداي-اق, ول پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق قوعامداستىق جىل سايىن 29 تامىزدى ەرەكشە اتاپ وتەتىنىنە نازار اۋداردى. ويتكەنى, دەدى موڭعوليالىق مەيمان, بۇل كۇن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە بەلگىلەندى. 29 تامىزدا ءبىز وتكەندى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ قانا قويماي, ونى يادرولىق قارۋدى, يادرولىق قاۋىپتى جويۋدى ىزدەستىرۋدىڭ مۇمكىندىگى دەپ بىلەمىز. قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ جانە جويۋعا قاتىستى ناقتى ءىس-شارالارىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. سەبەبى, قازاقستان – بۇكىل الەمدە قۋاتى جاعىنان 4-ءشى ورىنداعى ارسەنالدان باس تارتقان ەل. سونىمەن قاتار, ماگاتە كەلىسىمىمەن قازاقستاندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكى قۇرىلدى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا پ.وچيربات قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولا وتىرىپ, بەلسەندى, بەيبىتسۇيگىش ساياساتىن ءارى قاراي جالعاستىرادى دەپ ويلايتىنىن جەتكىزدى. بۇل ساياسات بويىنشا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە يادرولىق الەم قۇرۋ ۇستانىمدارىنا قولداۋ بىلدىرەدى. جالپى, قازاقستان – موڭعوليانىڭ جاقىن كورشىسى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلىمىز قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان يادروسىز الەم قۇرۋ باعىتىنداعى ساياساتىن تولىق قۋاتتايدى, دەدى موڭعوليا وكىلى.
ءوز كەزەگىندە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ازەربايجان ميللي مەدجليسىنىڭ (پارلامەنتىنىڭ) دەپۋتاتى ازاي گۋليەۆ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق الەم قۇرۋداعى ءرولىنىڭ ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى. سونداي-اق, ول 29 تامىز كۇنىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا يە بولا وتىرىپ, ودان باس تارتۋى ادامزات تاريحىنداعى ۇلكەن وقيعا ەكەندىگىن ءسوز ەتتى. ودان ءارى ول: «فۋكۋسيما اپاتى يادرولىق قارۋدىڭ سونشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. سوندىقتان دا, قاۋىپسىزدىك شارالارى ارقىلى ءبىز يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ىسىنە ۇلەسىمىزدى بارىنشا قوسۋىمىز كەرەك. ىقتيمال يادرولىق اپاتتاردىڭ الدىن الۋ وتە ماڭىزدى. اسىرەسە, يادرولىق قارۋلاردى زاڭسىز پايدالانۋعا نيەتتى كۇشتەردىڭ جولىن كەسۋىمىز كەرەك», دەدى.
«يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» اتتى بۇل حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ جالپى وتىرىسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىتىندىلادى (ەلباسىنىڭ قورىتىندى ءسوزى بولەك جاريالانىپ وتىر).