تاۋەلسىزدىك تالاپتارى
_____________________
ودان اداسپاساق, شىعاتىن بيىگىمىز دە, جارقىن كەلەشەگىمىز دە سول جول بولماق اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى كۇرەسكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقالى دا 20 جىلعا اياق باستى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنىڭ دا جاڭا بەتتەرى اشىلدى. بۇل ەكەۋىن ءبىر-بىرىمەن ۇندەس, ماعىنالاس, اجىراعىسىز ۇعىم دەپ قاراستىرعان ءجون. ال اتا-بابالارىمىز ارمانداپ, ولاردىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ۇرپاققا بۇيىردى. ەندى ءبىز ارمانداپ ءجۇرىپ ارەڭ جەتكەن تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى, باياندى ەتۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋعا ءتيىستىمىز. مىنە, بۇل نەگىزگى پارىزىمىزدىڭ ورىندالعانى بولار ەدى. ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ءمانى دە, ءسانى دە – تاۋەلسىزدىك. الداعى ماقساتىمىز – ۇلى ىستەرگە الىپ باراتىن ورلەۋ ۇستىندەگى قازاقستانننىڭ جاڭا جولىن ۇستانۋ. ول – ىلىممەن, بىلىممەن جاپپاي قارۋلانۋ كەزەڭى, ورنىقتى ويمەن, بايىپتى پىكىرمەن, جان-جاقتىلىق, سەرگەكتىك, سالاماتتى ءومىر سالتى جاراساتىن جاس مەملەكەتىمىزدىڭ وسى باعىتتاعى جاڭا جولى. وتكەن سوتسياليستىك قوعامدا اقليحاتتىق (مورال) ءىلىم قاعيداتتارىن ۇستاندىق. ءالى ۇمىتا قويعانىمىز جوق, ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە, ونى تىنباي ءدارىپتەدىك, ناتيجەسىندە ايتقانىمىزعا, بەلگىلەگەنىمىزگە جەتە الماي, قۇر داۋرىقتىق, كاپيتاليزمدى «قۇبىجىق» قىلىپ كورسەتىپ, «ىرىگەن-شىرىگەن, ولۋىنە جاقىن قالدى» دەپ ءبىر-ءبىرىمىزدى سەندىرۋگە تىرىستىق. ال سول قۇلاعالى تۇرعان كاپيتاليزم قوعامى سونشالىقتى العا كەتىپ, ءبىزدىڭ قانشالىقتى ارتتا قالعانىمىزدى بۇگىن سەزىپ, كورىپ وتىرمىز. شۇكىرشىلىك, كوك تۋىمىزدى كوتەرىپ, ەگەمەندى تاۋەلسىز ەل بولعالى سول قاتىگەز نارىق زامانىنىڭ قالىڭ شاڭىنا ارالاسا وتىرىپ, ءوز جولىمىزدى ىزدەي باستادىق. بارىمىزگە ايان, نارىق زاڭى, اسىرەسە, باسەكەلەستىك زاڭى وتە قاتال ەكەندىگى, ىلەسە الماساق, قۇلدىق دارەجەسىندە قالاتىنىمىزدى دا تۇسىنە باستادىق. ول ءۇشىن, بىرىنشىدەن, جاستاردىڭ ءبىلىمى, ەكىنشىدەن, جاڭا تەحنولوگيانى يگەرۋ جانە ونى العا قاراي دامىتۋ قاجەت. مىسالعا الساق, كومىرى, مۇنايى, استىعى جوق جاپونيا, سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, فينليانديا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ حالقى بىلىمدىلىگى, ەڭبەكقورلىعى مەن وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋدىڭ ارقاسىندا وتە جاقسى ءومىر سۇرۋدە. قانشا قيىندىقپەن جەر استىنان كومىردى, مۇنايدى شىعارىپ, شيكىزاتتى ساتقان مەملەكەت دامي ما, جوق, الدە, جىلى ءارى جارىق بولمەدە وتىرىپ, ءوندىرىسىن ءوركەندەتكەن مەملەكەتتەر دامي ما؟ بۇل – ۇيلەستىرە بىلگەن ەلدىڭ جەتەتىن تابىسى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ماسەلەنى شەشۋدە وتە زور تالاپپەن ەلدى يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا جۇزدەگەن سەرپىندى جوبالاردى بەلگىلەپ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلىپ تا جاتىر. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى ءوز قولىمەن تۇلەتىپ, جاڭا تاريحىمىزبەن جاس مەملەكەتىمىزدىڭ باستاۋىندا تۇرىپ, ونىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, رۋحاني-الەۋمەتتىك قالىپتاسۋىنا ايرىقشا ۇلەسىن قوسقان, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە الەمدىك دارەجەگە بيىكتەتكەن, الداعى جىلدارعا ايقىن وركەندەۋ جوسپارىن ۇسىنىپ, ونىڭ ىسكە اسۋىن بەرىك قولدا ۇستاپ وتىرعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز قازىر ەلىمىز ءۇشىن مۇمكىن بولعان ءماسەلەنىڭ بارلىعىن ىستەۋدە. شۇكىرشىلىك, الەم الدىندا ەلىمىز – ەڭسەلى, حالقىمىز – قادىرلى. سان عاسىرلار بويى «ماڭگى ەل» ورناتۋدى ارمانداعان بابالارىمىزدىڭ دا تىلەگى تۇپكىلىكتى ورىندالۋ ءۇشىن ءبىرىمىزدىڭ ەتەگىمىزدەن ءبىرىمىز تارتپاي, ارقايسىمىز تازا, مەيىرىمدى, كىشىپەيىل, ءمادەنيەتتى, باۋىرمال بولىپ, پەندەشىلىكتەن, كورە الماۋشىلىقتان ءوزىمىزدى اۋلاق ۇستاپ, يگى قاسيەتتەردىڭ يەسى بولساق, ارينە, جوسپارلانعان ءورلەۋ باسپالداقتارى ءبىزدى بيىكتەرگە وڭاي جەتەلەر ەدى. وسى ورايدا, ءارى بارماي-اق, تەك وتكەن 2010 جىل مەن وسى جىلدىڭ باسىنا بايىپپەن كوز سالىپ كورسەك, ادامزات ءۇشىن ءۇلكەن-ۇلكەن تابيعي اپاتتار مەن تىلسىم قۇبىلىستارعا تولى ءالەمدىك ءتوتەنشە جاعدايلاردىڭ شەكسىز كوپ ەكەنىن اڭعاراسىز. ال وسىلاردىڭ ەڭ ءىرى دەگەندەرىنەن وتكەن جىلدىڭ باسىنداعى گايتيدەگى الاپات جەر سىلكىنىسى, ءساۋىر ايىنداعى مەكسيكا شىعاناعىندا 33 توننالىق مۇناي پلاتفورماسىندا ءورت بولىپ, ادامدار ونى سوندىرۋدەن ەش ناتيجە شىعارا الماي, پلاتفورمانىڭ سۋ تۇبىنە كەتكەنى, سونىڭ سالدارىنان 1,5 كيلومەتر تەرەڭدىكتە ورنالاسقان قۇبىردان كۇن سايىن 4 اي بويى مۇناي اتقىلاپ, وسى مەرزىم ىشىندە 5 ملن. باررەلگە جۋىق مۇنايدىڭ تەڭىزگە توگىلگەنى, يسلانديادا مۇز استىنداعى جانارتاۋدىڭ ويانۋى, سونداي-اق رەسەيدەگى الاپات ءورت ەسكە تۇسەدى. ال بيىل ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلى مەن اۆستراليانى توپان سۋ باستى. عالىمدار: «ادامزات ومىرىنە بۇل قاتەرلەر قايدان كەلەدى؟» دەگەن بولجاۋمەن باستارىن قاتىرۋدا. ارينە, ول ورىندى, عىلىمي جولمەن زەرتتەۋ, ىزدەنۋ, بولجاۋ كەرەك, ويتكەنى, بۇل كەلەشەك ءۇشىن وتە قاجەت دۇنيە. مۇمكىن بۇل ادام بالاسىنا جات قىلىقتارعا بارىپ, ەلدى ءبۇلدىرىپ جاتقاندارعا, استامشىلىققا قارسى بەلگىلى ءبىر قۇدىرەت يەسىنىڭ ارنايى ەسكەرتۋى شىعار؟! سوندىقتان نەگە ءبىز, ادامزات بالاسى, ءبىر ءسات تەرەڭىرەك ويلانىپ, سول ەسكەرتۋدەن قورىتىندى شىعارىپ, دۇرىس جولعا ءتۇسپەيمىز, ەرەگىسكەندەي مىنەز كورسەتەمىز؟ قايتا ويلانۋدى بىلاي قويىپ, ودان ءارى ورشەلەنىپ, نەشە ءتۇرلى تەرىس جولعا باس بۇرا بەرەمىز؟ جالپى, باسقا ەل ءوزى بىلەر, ءبىز ءوز ەلىمىزگە بوتەن ەلدىڭ جامانىن, تەرىس ءىس-ارەكەتتەرىن جولاتپاۋىمىز كەرەك, كورىنگەن جات ءدۇنيەلەردى جاڭالىق دەپ جاستارعا جاقىنداتپاۋىمىزعا ءبارىمىز تۇگەل مىندەتتىمىز! ءبىز, قازاقتار, ەلىكتەۋگە دايىن تۇرامىز, ءوزىمىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان مۇرا بولىپ قالعان سالت-داستۇردەن اداسىپ, امان جەتكەن قۇندىلىقتارىمىزدى جالعاستىرماي, باسقانىڭ جامانىن ءدارىپتەۋگە بەيىمبىز. ۇلتتىق سانا-سەزىم, يناباتتىلىق, ادامگەرشىلىك, ۇلكەندى سىيلاۋ سىندى اسىل قاسيەتتەرىمىزدى ۇمىتىڭقىراپ, ولاردان الشاقتاپ بارا جاتقاندايمىز. وسى ورايدا, ايتا كەتەتىن ءماسەلە, ءبىر كەرەمەت ويلاپ تاپقانداي, باس قالامىز استانادا جاڭا جىل قارساڭىندا ءىرى ءبىر ساۋدا ۇيىندە: «كىم قالىڭ ەلدىڭ الدىندا جالاڭاش جۇرسە, سوعان سىيلىق بەرەمىز», دەپ ۇلكەن شارا ءوتتى, وندا قىزدار مەن جىگىتتەردى جالاڭاش جۇرگىزىپ, بۇكىل ەلدىڭ كوزىنشە ابىرويلارىن ايرانداي توكتى. بۇل ماسقارا تەلەديداردان بىرنەشە رەت كورسەتىلىپ, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنە جاريا ەتىلدى. سول ساۋدا ورتالىعىنىڭ باسشىسى قازاق جىگىتىن دە كورسەتىپ, ەل الدىندا ءسويلەتتى. ونىڭ ماقتانىشپەن: «ءبىز كەلەر جىلى بۇدان دا باسقا انايىلىقتىڭ كوكەسىن كەڭەيتىپ كورسەتەتىن بولامىز. ال بۇل سىيلىقتى جاڭا جىلدىق كومەك رەتىندە ۇيىمداستىردىق», دەپ بەتى بىلش ەتپەي سويلەپ تۇرعانىن كورسەتكەندە, جەرگە تۇكىرۋدەن باسقا امال قالمادى. مىنە, بۇل – تازا شايتاننىڭ جولى, بۇل – بايلىقتان باستىڭ اينالا باستاپ, ءبىر ەلدىڭ سىلىمتىگىن سۇيرەپ اكەلىپ, بىزدە اشقان جاڭالىعىنىڭ ءتۇرى. مۇنىڭ كەسىرى مىڭعا تيەرىن ول ويلاعان جوق, مۇنداي كورگەنسىزدىك ەلىمىزگە جات دۇنيە ەكەنىن ۇمىتقانداي. ال سوعان ەلىكتەگەن جاستارىمىزدى ۇياتتان, اردان بەزىنۋىنە جەتەلەيتىن جامان, انايى جولدى ەل بولىپ قارسى تۇرىپ, قايتالاماستاي ەتىپ, بۇزىلعان, ب ۇلىنگەن ەلىنە قايتارىپ, قۋالاپ, توپىراق شاشىپ, الاستاۋىمىز كەرەك. بۇل – قازاقتىڭ جۇرەتىن جولى ەمەس, بۇزىلعان, ەستەن اجىراعان ەلدىڭ جولى. ەلدىگىمىزگە, بىرلىگىمىزگە, ۇيىمشىلدىعىمىزعا, ەڭبەكقورلىعىمىزعا نۇقسان كەلتىرمەيتىن تازا جولمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان 20 جىل ىشىندە ورلەۋ مەن وركەندەۋ باعىتىنداعى تاڭداپ العان ناقتى جولىمىزدان اجىراماي, ءاربىر قازاقستاندىق بولىپ ۇلەس قوسا, ەڭبەكتەنە بىلسەك, شىعاتىن بيىگىمىز دە, اسار اسقارىمىز دا, جارقىن كەلەشەگىمىز دە, جاناتىن جۇلدىزىمىز دا وسى جولدا بولماق. قۇرمانعالي ءۋالي, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.