ەلباسى سايلاۋى – ەلدىك سىناعى

قازاقستاندىقتار بۇل سىننان سۇرىنبەيتىنىنە سەنىمدى

زور جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى

كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىنىڭ باستالعانىنا اپتاعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. قازىردىڭ وزىندە ءۇش ۇمىتكەر ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىندى. ال وسىناۋ ساياسي ناۋقاندى ۇيىمداستىرىپ, ويداعىداي وتكىزۋ اسا زور جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى م.­ا.ءسار­سەم­باەۆ­پەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – مارات الداڭعور ۇلى, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋ­دىڭ 2005 جىلى وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان قانداي باستى ەرەكشەلىگى بار؟ – ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى وسى جىلدىڭ 4 اقپانىندا 2011 جىلعى 3 ساۋىرگە تاعايىندالعان قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى­نىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن ازىرلەۋ جانە وتكىزۋ شارالارىنىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن بەكىتتى. ال بۇل سايلاۋ ناۋقانىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى مىنادا:  مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىقتارىمەن وسى جىلدىڭ 2 اقپانىندا كونستي­تۋ­تسيا­عا, 3 اقپاندا «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس پرەزيدەنتتىك كەزەكتەن تىس سايلاۋ ەكى اي ىشىندە وتكىزىلەتىن بولدى. ال كەزەكتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانى كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي, ءۇش اي مەرزىمدى قامتيدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, وسى سايلاۋدا داۋىس بە­رۋدىڭ «سايلاۋ» اۆتوماتتاندىرىل­عان جۇيەسى قولدانىلمايدى. سەبەبى, بۇرىنعى وتكەن سايلاۋلاردا داۋ­ىس بەرۋشى سايلاۋشىلار «سايلاۋ» اۆتوماتتاندىرىلعان اپپا­رات­­تاردى ونشا كوپ پايدالانبادى. كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانى ەكى اي بولعاندىقتان, بارلىق سايلاۋ راسىمدەرىنىڭ مەرزىمى دە قىسقاردى. بۇل سايلاۋ كو­ميسسيالارىنىڭ, كانديداتتار مەن ولاردىڭ شتابتارىنىڭ سايلاۋ ناۋ­قانىنا دەگەن كۇش-مۇمكىن­دىك­تەرىن مەيلىنشە جۇمىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بەلگىلەنگەن ەكى اي مەرزىم جەتكىلىكتى, سايلاۋ ناۋقانىن ءادىل ءارى اشىق وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە سايلاۋ ناۋقانىن ويدا­عى­داي ازىرلەۋ مەن وتكىزۋگە 9952 سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ بارلىعى قاتى­سۋدا. – پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر­لەر­گە قانداي تالاپتار قويى­لا­دى؟ – ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس پرەزيدەنتتى قازاقستان ازا­مات­تارى جالپىعا بىردەي تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە جا­سىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى 5 جىل مەرزىمگە سايلايدى. پرەزيدەنتتىككە قازاقستان ازاماتى بولىپ تا­بىلاتىن 40 جاسقا تولعان, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭ­گەرگەن جانە قازاقستاندا سوڭعى 15 جىل بويى تۇراتىن ازامات سايلانا الادى. كانديداتتاردى ۇسىنۋ 5 اقپاندا باستالعان ەدى, ەندى ول 20 اق­پاندا اياقتالادى. كانديداتتار ۇسى­نۋعا ساياسي پارتيالار مەن رەس­پۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىكتەر قۇقىلى, سونداي-اق ازاماتتار­دىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋلارىنا بولادى. سايلاۋشىلاردىڭ پرەزيدەنتتىككە كانديداتتى قولداۋى ولار­دىڭ قول جيناۋى ارقىلى راستا­لا­دى. كانديدات ەڭ از دەگەندە, ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسىنىڭ كەمىندە توعىزىنان, سونداي-اق استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اتىنان تەڭ­دەي وكىلدىك ەتەتىن 91010 ادامنىڭ قولىن جيناۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, كانديدات پەن ونىڭ جۇبايى (زايىبى) تىركەۋگە دەيىن تۇر­عى­لىق­تى مەكەن-جايى بويىنشا سا­لىق ورگاندارىنا 2011 جىلعى 1 اق­پانداعى جاعداي بويىنشا تا­بىسى مەن مۇلكى تۋرالى دەكلاراتسيالار تاپسىرۋى قاجەت. ال كان­ديداتتاردى تىركەۋ ولار بارلىق قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىن­عاننان كەيىن باستالادى جانە 2011 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا اياقتالادى. – سايلاۋشىلار ءتىزىمىن جاساۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ – سايلاۋشىلاردىڭ تولىق جانە ءدال تىزىمدەرىن جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارىنا 13 ناۋرىزدان كەشىكتىرمەي جولداۋى ءتيىس. ال 18 ناۋرىزدان باستاپ تىزىمدەر ازامات­تاردىڭ تانىسۋى ءۇشىن ۇسىنىلۋى كەرەك. ازاماتتى سايلاۋشىلار تىزىمىنە ەنگىزۋگە ونىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ناقتىلى سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ اۋماعىندا تىركەلۋى نەگىز بولادى. ەگەر داۋىس بەرەتىن كۇنگە دەيىن 15 كۇن بۇرىن ازامات ءوزىنىڭ تۇراقتى تىركەلۋ ورنىنان تىسقارى كەتەتىندەي بولسا, 18 ناۋرىز بەن 2 ءساۋىر ارا­لىعىندا, ساعات 18.00-گە دەيىن ءوز ۋچاسكەلىك سايلاۋ كو­ميسسياسىنا بارىپ, داۋ­ىس بەرۋگە قۇقىق بەرەتىن ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگىن الۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىرۋىنە بولادى. وسى ارقىلى سايلاۋ­شى بارعان جەرىندەگى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنا جەكە كۋالىگى مەن ەسەپتەن شىعارۋ تۋرالى كۋا­لىكتى كورسەتىپ, داۋىس بەرە الادى. داۋىس بەرۋ 3 ساۋىردە جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا تاڭعى ساعات 7.00-دە باستالىپ, كەشكى ساعات 20.00-دە اياقتالادى. ال ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىن  9 ساۋىردەن كەشىكتىرمەي جاريالاپ, ءتيىستى قاۋلى قابىلدايدى. – مارات الداڭعور ۇلى, ساي­لاۋ­شىلاردى داۋىس بەرۋگە كوپ­تەپ تارتۋدا اقپاراتتىق جۇمىس­تاردىڭ ورنى بولەك. بۇل باعىت­تا قانداي ءىس-شارالار قولعا الى­نادى؟ – شىنىندا دا سايلاۋشىلار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ەرەكشە ءرول اتقارادى. بۇل ءما­سە­لەگە باسا نازار اۋدارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اق­پاراتتىق نەگىزدەگى بەينە جانە اۋديوروليكتەردى, پلاكاتتار مەن بيل­بوردتاردى, باسقا دا كورنەكى قۇ­رالداردى ازىرلەپ جاتىر. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردى وزدەرىنىڭ سايلاۋ قۇقىعىن پايدالانۋعا شاقى­را­تىن جۇمىلدىرۋ ماتەريالدارى دا دايىندالۋدا. سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ اشىق جانە جاريالى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ, حالىق­ارالىق تالاپتارعا ساي وتكىزىلۋىنە باسا كوڭىل بولەدى. بيىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا حالىقارالىق ۇيىمداردان, شەت مەملەكەتتەردەن, سونداي-اق وتاندىق قوعامدىق-ساياسي ۇيىمداردان كوپتەگەن باي­قاۋشىلار قاتىسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. مىسالى, ەقىۇ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا 400-گە جۋىق بايقاۋشى جىبەرەتىندىگى جونىندە اقپارات ءتۇسىردى. بايقاۋشىلاردى اككرەديتتەۋ 7 اقپاننان  28 ناۋ­رىزعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. – قويىلعان قولداردىڭ راس­تىعىن كىمدەر تەكسەرەدى؟ – الدىمەن مىنا ماسەلەلەرگە توقتالىپ وتەيىن. ۇسىنىلعان كان­ديداتتىڭ اتا زاڭ مەن سايلاۋ تۋ­را­لى زاڭنامادا كورسەتىلگەن تا­لاپ­تارعا سايكەستىگى انىقتالعان  سوڭ, بەس كۇن ىشىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ولارعا ازامات­تار­دىڭ قولىن جيناۋ ءۇشىن قول قويۋ پاراقتارىن بەرەدى. قول جيناۋدى كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن وكىلدەرى جۇرگىزەدى. قول جيناۋشى توپتار مەن ونداعى ادامداردىڭ سانىنا شەك قويىلمايدى. قول قويۋ پاراقتارى ءبىر ورتالىقتا دايىن­دا­لادى جانە كانديداتتىڭ ارقاي­سى­سىنا 100 مىڭ قول جيناۋعا جەتەتىندەي 5 مىڭ دانادان بەرىلەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا قوسىمشا قول قويۋ پاراقتارىمەن قامتا­ما­سىز ەتىلەدى. قول قويىلعان پاراق­تار اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيالارىنا تاپسىرىلادى. ال قول قويىلعان پاراقتاردىڭ راستىعىن سايلاۋ كوميسسيالارى تولقۇجات قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەر­لە­رىن قاتىستىرا وتىرىپ, 5 كۇن ىشىندە تەكسەرىپ ءبىتىرۋى كەرەك. سودان كەيىن ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى حاتتاما جاسالىپ, ول ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا جىبەرىلەدى. قول قويىلعان جانە راستالعان سايلاۋ­شى­لار سانى 91010-نان كەم  بول­ماۋى ءتيىس. ەگەر راستالعان سايلاۋ­شى سانى 91010-عا جەتسە, قالعا­نىن تەكسەرۋ قاجەت ەتىلمەيدى. – پرەزيدەنتتىككە ءوزىن-ءوزى ۇسىن­عان كانديدات ءۋاليحان  قاي­ساروۆ لينگۆيستيكالىق كوميس­سيانىڭ سىناعىنان  وتپەي قال­دى. كوپشىلىك ونىڭ سەبەبىن بىلگىسى كەلەتىنى انىق. – بارلىق كانديداتقا قويى­لاتىن تالاپتىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋگە تيىستىلىگى. ول ءۇشىن ۇمىتكەر قازاق تىلىندە ساۋاتتى وقىپ, ساۋاتتى جازا ءبىلۋى, سونداي-اق ءوز ويىن ايقىن جەتكىزۋى قاجەت. ونى لينگۆيستيكالىق كوميسسيا كانديداتتان سىناق الۋعا ارنالعان وتىرىسىندا انىقتايدى. ال ءۋا­ليحان قايساروۆ لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ 8 اقپاندا وتكەن وتى­رىسىنداعى سىناقتا تالاپ دەڭگەيىنەن كورىنە المادى. سەبەپ – وسى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.

مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن

سارسەنبى كۇنى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر مۇساعالي دۋامبەكوۆ لينگۆيستيكالىق كوميس­سيانىڭ مۇشەلەرىنە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭ­گەرگەندىگى جونىندە سىناق تاپ­سىردى. – ەكولوگيا پروبلەماسىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە 20 جىلدان استى, – دەدى حالىقارالىق ەكو­لوگيالىق اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇساعالي دۋامبەكوۆ سىناق تاپسىرار الدىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. – عىلىم دوكتورلىعىن ەكولوگيادان قورعا­عانمىن, 22 كىتاپتىڭ اۆتورىمىن. وسىدان بەس جىل بۇرىن «مەنىڭ قازاقستانىم» رەسپۋبليكالىق ەكولوگيالىق پارتياسىن قۇرعان ەدىم. وكىنىشكە قاراي, پارتيا ءالى كۇنگە دەيىن تىركەۋدەن وتكەن جوق. ەگەر سىناقتان ءوتىپ, كانديدات رەتىندە تىركەلسەم, سايلاۋ ناۋقا­نىن­دا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى كوتەرەتىن بولامىن. ويتكەنى, ەلىمىزدە ەكولوگيالىق پروبلەمالار جەتكىلىكتى. سۇحبات بارىسىندا پرەزيدەنتتىككە كانديدات سايلاۋدا ءوزىنىڭ جەڭىسكە جەتە المايتىندىعىن, بىراق ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلە­تىندەي, سايلاۋشىلار داۋىسىن جيناۋ ءۇشىن كۇش سالاتىندىعىن دا ايتىپ قالدى. لينگۆيستيكالىق كوميسسيا­نىڭ توراعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پرەزيدەنتتىككە كانديدات مۇساعالي دۋامبەكوۆكە مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋگە قاتىستى سىناقتىڭ تارتىبىمەن تانىستىرىپ, كونۆەرتكە سالىنعان سۇراقتاردى تاڭداپ الۋىن ءوتىندى. كانديداتقا «اباي – قازاق حال­قىنىڭ رۋحاني كوسەمى» دەگەن تاقىرىپ شىققان ەكەن... كانديدات مۇساعالي دۋام­بەكوۆتىڭ سىناق تاپسىرۋ ءناتي­جەسىن لينگۆيستيكالىق كوميس­سيا­نىڭ توراعاسى حاباردار ەتتى. مىر­زاتاي جولداسبەكوۆتىڭ اي­تۋىنشا, مۇساعالي دۋامبەكوۆ تاقىرىپ بويىنشا شىعارما جازۋدا ءوز ويىن ساۋاتتى جەتكىزگەن. ونىڭ سويلەم قۇراۋى دا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىق­تى. دەگەنمەن, جازبا جۇمىسىندا تىنىس بەلگىلەرى مەن ورفو­گرافيالىق قاتەلەر دە كەزدەستى. سوعان قاراماستان, ۇمىتكەر جازبا جۇمىسىن جاقسى جازىپ شىققان. ۇمىتكەر, سونداي-اق سىناقتا ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءۇش ولەڭىن ءوز دەڭگەيىندە كەلىستى وقىپ بەردى. ال كانديدات كوپشىلىك الدىندا ەركىن ءسوز سويلەۋدە توسەلگەندىگىن كورسەتتى. پرەزيدەنتتىككە كانديدات مۇساعالي دۋامبەكوۆ بارلىق سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ بەردى, – دەدى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ لين­گۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىنا بايلانىستى. – ۇمىتكەر جالپى ماسەلەنى بىلەتىندىگىن اڭعارتتى. ءبىز كانديدات مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەر­گەن دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ  وتىرمىز. ءاليسۇلتان قۇلانباي.

ۇيلەسىمدىلىك

سونىمەن, قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 3 ساۋىرىنە بەلگىلەندى. مۇنداي شەشىمدى مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پارلامەنت قابىلداعان رەفەرەندۋم وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تۇزەتۋلەردى كونس­تيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانى­عان­نان كەيىن قابىلدادى. ەندى ەلىمىز الدىندا سايلاۋالدى ناۋقانىن تابىستى ۇيىمداستىرىپ, وسى ۇدەرىستى ءوز دەڭگەيىندە ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن وتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل ءجايت بۇگىندە تەكسەرۋدەن ءوتىپ, ءوزىن اقتاعان تۇراقتىلىق جانە ءوسۋ جولىمەن ءجۇرۋدى نەمەسە داعدا­رىستان شىعۋدى كۇماندى ساياسي كۇش­تەرگە سەنىپ تاپسىرۋدى تاڭداي­تىن ەل حالقىنىڭ قۇزىرەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 31 قاڭتا­رىن­دا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءىس با­سىنداعى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەت­تى­گىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن رەفەرەندۋم ءوت­كىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا قاتىستى ءوزىنىڭ كەسىمدى شەشىمىن ءبىلدىردى. سول كۇنى ۇلت كوشباسشىسى حا­لىق­قا ۇندەۋمەن شىعىپ, كونستي­تۋتسيالىق كەڭەس شەشىمىمەن كەلىسەتىنىن ايتتى جانە زاڭ تالابىن قاتاڭ ۇستاناتىنىن مالىمدەدى. «رە­فەرەندۋم وتكىزۋدەن باس تارتۋ بىزگە ءومىردىڭ ءوزى ۇسىنىپ وتىرعان جاقسى تاريحي ساباق بولادى عوي دەپ سەنەمىن», – دەدى مەملەكەت باس­شىسى ءوز ۇستانىمىنا وراي. سونداي-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قازىرگى وكىلەتتىك مەرزىمىن ەكى جىلعا قىسقارتىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جاريا ەتتى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل شەشىمىن قو­عام­نىڭ بارلىق جىكتەرى – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان باستاپ وپپو­زي­تسيا­لىق پارتيالارعا دەيىن قول­دا­دى. قابىلدانعان شەشىمگە وسىن­داي ءبىراۋىزدى ماقۇلداۋدى حالىق­ارا­لىق قوعامداستىق تا جان-جاقتى ءبىلدىردى. بالاما پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋعا دەن قويۋ نۇرسۇلتان نازار­باە­ۆتىڭ ءوز باعىتىنىڭ دۇرىس­تى­عى­نا سەنىمدىلىگىن كورسەتەدى. ءويت­كەنى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا قول جەتكىزگەن تابىس­تارى ەشقانداي كۇمان تۋدىر­ماي­دى. ونىڭ ۇستىنە, سايلاۋ ۋاقىتى ايتارلىقتاي وڭ تاڭدالىپ وتىر – داعدارىس اياقتالدى, قازاقستان بەل­سەندى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ, ين­دۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزە­ڭى­نە ءوتىپ, ساندىق دامۋدان ساپا­لىق دامۋعا باسىمدىق بەرۋدى دۇ­رىس دەپ تاپتى. جاڭا ەكونومي­كا­لىق كەزەڭ ساياسي جاعدايدى رەفورمالار جۇرگىزۋدى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋلاردا پرەزيدەنتتىك مان­دات­تى قۋاتتاۋ ارقىلى كوكەيكەس­تى­لەن­دىرۋدى تالاپ ەتەدى. پارلامەنتتىڭ پرەزيدەنتكە مەر­زىمىنەن بۇرىن سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى جارلىق شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تۇزەتۋلەردى ماقۇلداعانىن, سو­نىڭ ناتيجەسىندە الداعى 3 ساۋىردە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتەتىنىن جو­عارىدا ايتتىق. ال كانديداتتاردان ازىرشە ناقتى ءبىر ادامدى عانا اتاپ ايتۋعا بولادى: ول – قازىرگى مەملەكەت باسشىسى. ءوزىن-ءوزى ۇسىن­عان ءۋاليحان قايساروۆ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىنە بايلانىستى وتكىزىلگەن سىناقتان ءمۇلت كەتتى. ونىڭ ۇستىنە, جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن قازىرگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قارسىلاستارىنا وزدەرىنىڭ باعدارلامالارىن نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ باعدارلاما­سىنا قاراعاندا ۇلكەن ناتيجەلەر اكەلەتىندىگى پايداسىنا دايەكتەي الۋلارى ءتيىس. ولاردىڭ مۇنداي ءتيىمدى دە بالامالى باعدارلاما قا­لىپ­تاستىرۋ ىقتيمالدىعى كۇمان تۋعىزادى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ ءىس-قيمىل جوسپارى دەپ 28 قاڭتار كۇنى جاريالاعان قازاقستان حال­قى­نا جولداۋىن الاتىن بولساق, وندا شىن مانىندە مەملەكەتتىك ساياسات­تىڭ تاياۋ جىلدارعا ارنالعان نەگىزگى باعدارلارى ەگجەي-تەگجەيلى جا­زىلعانىن كورەمىز. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز­دىك العان كەزىنەن بەرگى ساتتەردى جان-جاقتى ساراپتاۋدان وتكىزگەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلى, پوستكەڭەستىك ەكونوميكالىق داعدا­رىس بەلەڭ العان تۇستا, قازاقستان ءوز كۇشىنە سەنىم ارتىپ, ەندى عانا ءوزىنىڭ ۆاليۋتاسى بار تاۋەلسىز ەكو­نو­ميكا قۇرىپ جاتقان كەزدە ين­تە­گراتسيالانعان ەكونوميكالىق كور­سەت­كىش – ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىن اي­عاق­تايتىن جانە ونىڭ ازامات­تا­رىنىڭ ءال-اۋقاتىن دايەكتەيتىن ىشكى جالپى ءونىم بار بولعانى 700 اقش دوللارىن قۇراعانىن ەسكە سالدى. سول شاقتا بيلىكتىڭ مەملەكەتتى جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىك شىرماۋىنان الىپ شىعا الاتىنىنا سەنگەندەر تىم از ەدى. الايدا, ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ باس­شىلىعىمەن قازاقستاننىڭ جاڭا نارىقتىق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى بولعان رەفورمالاردى تابان­دى­لىق­پەن ىلگەرى جىلجىتتى. ءناتي­جەسىندە قول جەتكەن ەكونوميكالىق وسىمگە وراي كوپتەگەن قازاق­ستان­دىقتار جۇمىس تاۋىپ, بولاشاعىنا سەنىم ارتتى جانە تۇراقتى ءومىر ارتىقشىلىعىنىڭ ءتاتتى ءدامىن سەزىنە باستادى. قازىر ەلىمىزدە جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 9 مىڭ اقش دوللارىنان استام قارجىنى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش ءتىپتى دول­لار ينفلياتسياسىن ەسەپكە العاندا ۆەنگريا, مالايزيا, سينگاپۋر, پول­شا مەملەكەتتەرى تاۋەلسىز­دىك­تە­رىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى سايكەس ءوسىم ىرعاعىنان ايتار­لىق­تاي ارتىق. داعدارىس ۋاقىتىندا ءجۇرىسىن ءسال باياۋلاتقانىمەن, بۇگىندە قا­زاق­ستاندىق ەكونوميكالىق لوكوموتيۆ قايتا كۇش الا باستادى. 2010 جىلى يندۋستريالاندىرۋ شەڭبە­رىن­دە كەيىنگى يننوۆاتسيالىق دامۋ­عا بەرىك ىرگەتاس قالايتىن 154 جاڭا ءوندىرىس ورنى اشىلدى. مىڭداعان جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ جاتىر. سوعان قاراماستان, قازاقستان بيز­نەس-احۋالدىڭ وڭ كورسەتكىشىنە يە بولعاندىقتان كوشباسشىلار قاتا­رىندا كەلە جاتسا دا, اتالعان ءما­سە­لەنى جاقسارتۋدى ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. ءما­سەلەن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ىسىنە ارالاسۋىن شەكتەيتىن بىرقاتار زاڭدار قابىلداندى. سونىمەن بىرگە, جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزىلۋدە. سوڭعى جىلدا­رى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى 40-تان استام باسشى, 250 وبلىستىق جانە قالالىق اۋقىمداعى لاۋازىم يەلەرى, ولاردىڭ ىشىندە 39 اكىم مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى بار, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىل­دى. پرەزيدەنت كەز كەلگەن شەندەگى شەنەۋنىك كوررۋپتسيالىق قىل­مى­سى ءۇشىن زاڭدى جازالاۋدان قاشىپ قۇتىلا المايتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسى ارالىقتا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندىقتاردى قول جەتكەن جەتىستىكتەرگە توقمەيىلسى­مەي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەت­تىك قايتا جاڭعىرۋلار مارافونىن جالعاستىرۋعا شاقىرىپ وتىر. 2014 جىلعا قاراي ۇكىمەتتىڭ قول­داۋىمەن جالپى سوماسى 8 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇ­رايتىن 294 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا شامامەن 200 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ باستى ماق­ساتى ەكونوميكانىڭ شيكىزات­تىق تۇتىنۋىنان كەتىپ, تۇبەگەيلى يننوۆاتسيالىق قايتا قۇرۋلار مەن اقپاراتتىق قوعام ەكونوميكاسىنا يەك ارتۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى تۇبەگەيلى رەفورمالاردى ءتامامداۋدىڭ ماق­سات­ت­ى مەرزىمى ەتىپ 2020 جىلدى بەل­گىلەدى. بۇل مەرزىمگە قاراي ءىجو 30 پايىزعا وسسە, وڭدەۋ سالاسىن­داعى ءوندىرىس كولەمى ءوندىرۋشى سا­لا­داعى سايكەس كورسەتكىشتى باسىپ وزادى. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا ينۆەستيتسيا دا 30 پايىزعا ۇلعاي­ىپ, ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 40 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. ال ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى ءىجو دەڭگەيىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, 2020 جىلعا قاراي قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 18 ميلليون ادامعا دەيىن وسەتىنى, كاسىبي ءبىلىم-بىلىگى جوعارى مامان كادرلار ۇلەسى 40 پايىزدى قۇرايتىنى, جۇمىسسىزدىق 5 پايىزدان اسپاي­تىنى بولجانىپ وتىر. بۇل, ارينە, جاقسى بولجام جانە قول جەتكىزۋگە ابدەن بولاتىن مەجە. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت بولعان جىلدارىندا كوتەر­گەن باستامالارى قازاقستاندى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق پروگرەسس باعىتىندا ىلگەرى جىلجىتىپ كەلە جاتقانى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. دەي تۇرعانمەن, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ بيىلعى حالىققا جول­داۋ­ىندا كورسەتىلگەن باسىمدىقتار ەلى­مىزدى دامىعان مەملەكەتتەر سا­ناتىنا قوسۋ جانە تۇرعىنداردىڭ ءومىر دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن اسا قاجەت. بۇل جەردە ماسەلە اتال­عان باعدارلامانى كىمنىڭ جۇزەگە اسىراتىندىعىندا. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, پرەزيدەنتتىك وكى­لەتتىكتى قازاقستاننىڭ سەرپىندى دامۋىن تاۋەلسىزدىكتەن سوڭعى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان جەمىستى جۇمى­سىمەن ۇتىمدى دالەلدەپ كەلە جات­قان جەمىستى باعدارلامالاردىڭ اۆ­تو­رى – قازىرگى پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىندا قال­دىرعان دۇرىس دەپ بىلەمىز جانە وتانداستارىمىزدىڭ باسىم ءبولى­گىنىڭ ءدال وسىلاي ويلايتىنى كۇ­مانسىز. سامات مۇسا.

ەشقانداي دا ساياسي تاپسىرىس جوق

گازەتتىڭ وتكەن نومىرىندە حابارلانعانىنداي, پرەزيدەنتتىككە ءوزىن ءوزى ۇسىنعان كانديدات ءۋاليحان قايساروۆ مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋدى انىقتاۋ جونىندەگى لينگۆيستيكالىق كوميسسياسىنىڭ سىناعىنان وتە المادى. وسىعان بايلانىستى 9 اقپاندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوز وتىرىسىندا پرەزيدەنتتىككە كانديدات ءۋاليحان قايساروۆتى كونستيتۋتسيا مەن «سايلاۋ تۋرالى» زاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىندىگى تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ونىڭ باستى سەبەبى, پرەزيدەنتتىكتەن ءۇمىت­كەر ءۋاليحان قايساروۆتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرمەگەندىگىنە بايلانىستى. ءويت­كەنى, كانديدات لينگۆيستيكالىق كوميسسياعا سىناق تاپسىرۋ بارىسىندا «بولاشاق بۇگىن­نەن باستالادى» دەگەن تاقىرىپتاعى ەكى بەتتىك شىعارماسىندا 28 ورفوگرافيالىق قاتە جىبەرگەن. سونىمەن قاتار, ول ءماتىندى وقۋدا كوپ­تەگەن ستيليستيكالىق قاتەلىكتەرگە جول بەرگەن. بەلگىلەنگەن تالاپتار بويىنشا, پرەزيدەنتتىككە كانديدات ءۇش بەتتەن اسپايتىن كو­لەم­دەگى ءماتىندى ەركىن وقىپ, 15 مينوتتەن كەم ەمەس ۋاقىتتا ەركىن تۇردە ءسوز سويلەۋى ءتيىس. لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى مىر­زاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, پرە­زيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداۋدا بىرقاتار قاتەلىكتەرگە جول بەرگەن جانە قوسىمشا سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ قايتارا الماعان. «كانديداتقا ەكى بەت جازباشا تۇردە شىعارما جازۋ تاپسىرىلعان ەدى, – دەدى وسىعان بايلانىستى كوميسسيا توراعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. – ءبىز وعان تاپ­سىرمانى ءوز ۋاقىتىندا ورىنداۋعا مۇمكىن­دىك­تەر جاسادىق, ودان كەيىن ءبىز ۇمىتكەردىڭ جۇ­مىسىن تەكسەردىك. ونىڭ جازعان ەكى بەتتىك  شىعارماسىندا 28 قاتە جىبەرىلگەندىگى انىقتالدى». كوپشىلىك بۇل نارسەلەردەن جەتە حاباردار بولۋى ءۇشىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ مىرزاتاي جولداسبەكوۆتەن پرەزيدەنتتىككە كانديدات ءۋاليحان قايساروۆتىڭ جازعان شىعارماسىن كوپشىلىككە ۇسىنۋدى ءوتىندى. جاسىراتىنى جوق, كانديداتتىڭ جازعان شىعارماسىندا جىبەرىلگەن قاتەلەر قىزىل سيامەن انىق كور­سەتىلگەن ەكەن. پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر ءۋاليحان قاي­ساروۆ لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ سىنا­عى­نان وتە الماعانىن ساياسي تاپسىرىستىڭ سالدارى دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. كوميسسيا توراعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, پرەزيدەنتتىككە كانديدات ءۋاليحان قايساروۆتىڭ سىناقتان وتپەگەندىگى ونىڭ سايا­سي تاپسىرىستىڭ سالدارى دەپ مالىمدەۋى­نە ەشقانداي نەگىز بولا المايدى. «وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ەل پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋى جانە مەملەكەتتىك تىلدە ءوز ويىن ناقتى جەتكىزۋى قاجەت, – دەدى وسى جونىندە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. – وكىنىشكە قاراي, كانديدات بۇل مەجەدەن كورىنە المادى. سوندىقتان لينگۆيستيكالىق كوميسسيا ءۋاليحان قايساروۆتى پرەزيدەنتتىك لاۋازىم­عا ۇمىتكەرلىككە لايىق ەمەس دەپ تاپتى. ءويت­كەنى, ول مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتە مەڭگەرمەگەن. بۇل جەردە ەشقانداي دا ساياسي ماسەلە جوق». وتىرىس بارىسىندا ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعان­قۇ­لوۆ وسى ماسەلەگە قاتىستى جۋرناليستەر تارا­پىنان قويىلعان سۇراقتارعا دا جاۋاپ قايتاردى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءۋاليحان قاي­ساروۆ كوميسسيانىڭ قابىلداعان شەشىمىنە كەلىسپەيتىن بولسا, ونىڭ سوتقا جۇگىنۋىنە ءمۇم­كىندىگى بار. بۇل – ونىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.