دالادا بوران ۇلىپ تۇر. سارىباي كارەرىنىڭ تەرەڭدىگى 600 مەتردەن اسادى. بىراق الىپ قازان شۇڭقىر قانشا تەرەڭدەسە دە ىقتاسىن بولمايدى ەكەن. قىردىڭ باسىندا اق تۇتەك بوران قالاي سوقسا, 600 مەتر تەرەڭدىكتە دە سول الاي-دۇلەي جىندى مىنەزىنەن ءبىر تانبايدى. «تابيعاتتا جاماندايتىن اۋا رايى جوق», دەپ ورىس انىندە ايتىلاتىنداي, عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلىنا تۋعان جەردىڭ اپتابى مەن بورانىنىڭ جاقپاي قالعان جەرى جوق دەسەك تە سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ كەنىشتەرىندەگى تەمىرجول توسەۋ جۇمىسى كەزىندە اقپانداتقان بوراننىڭ الەگى وڭاي ەمەس, ارينە. ويتكەنى, قار ءۇرىپ تاستاي بەرەدى دە, جولدى بۇزعاندا دا, سالعاندا دا كەدەرگىسى كوپ بولادى. ۇسكىرىك اياز توپىراقتى ابدەن قاتىرىپ تاستاعاندىقتان, ەكسكاۆاتوردىڭ ءتىسى تاسقا تيگەندەي شاقىلدايدى. تەمىرجول توسەۋ جۇمىسى قىس ايلارىندا وسىنداي قيىندىقپەن جۇرەدى. كوكتەم مەن جازدىڭ, كۇزدىڭ دايىندايتىن «سىباعاسى» ءوز الدىنا. دەگەنمەن, جازدىڭ تولاسسىز جاۋاتىن جاڭبىرى مەن توبەڭنەن شىجعىراتىن اپتاپ ىستىعى, كۇزدىڭ قاراسۋىعى مەن ءوتكىر جەلى كارەردەگى تەمىرجول ۋچاسكەسىندە 35 جىل ءۇزىلىسسىز ىستەپ كەلە جاتقان عۇبايدوللا جاناحمەتوۆكە ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتكەلى قاشان؟!
كەن قازۋ جۇمىسىن قازىر الىپ تەحنيكالارسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. شەتەلدىك الىپ ەكسكاۆاتورلاردىڭ ءشومىشى ءبىر سالعاندا 190 تەكشە مەترگە دەيىن جىنىستى ءبىر-اق شىعارادى. بىراق ادام قولى ارالاسپاي جۇمىس بىتپەيدى. كارەردە تەمىرجول توسەپ جۇرگەن جۇمىسشىلاردىڭ قولىنان قايلاسى مەن بالعاسى, كۇرەگى مەن كىلتى تۇسپەيدى. تەحنيكا تەمىرجول تۇسەتىن جولدىڭ بارلىعىن قولمەن قويعانداي تەگىستەمەيدى, ونىڭ دا ادام قولىمەن اتقارىلار تۇستارى جەتىپ-ارتىلادى. جەر تەگىستەلمەي تەمىرجول توسەلمەيدى. بوران سوعىپ نەمەسە جاڭبىر قۇيىپ تۇرعاندا جۇمىستى تۇندە اتقارۋدىڭ قيىندىقتارى ءوز الدىنا, قاۋىپتىلىگىن ايتىڭىز. كارەر تەرەڭدەگەن سايىن جول دا قۋسىرىلادى. «ەتىگىڭ تار بولسا, دۇنيەنىڭ كەڭدىگىنەن نە پايدا» دەگەندى ءار جۇمىسشى سەزىنىپ جۇرەدى. ۋچاسكەنىڭ باستىعى ع.جاناحمەتوۆ ءار قادام جەردەگى جۇمىسقا جاۋاپ بەرەدى, ويتكەنى, ونىڭ سىزباسىن دا, جۇرگىزىلەتىن جۇمىستىڭ باعىت-باعدارىن دا, جابدىقتار مەن قۇرالداردىڭ جۇمسالۋىن دا ءوزى جوسپارلاپ بەرەدى جانە ونىڭ باسى-قاسىندا بولادى. ءبىر ۋچاسكەدە جۇمىس توقتاسا, بۇكىل كەنىش قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش كۇيگە ەنەدى. ەلەكتر قۋاتىن بەرىپ تۇرعان جەلىدەن اقاۋ شىقسا دا نەمەسە باعانالار جەلمەن قۇلاپ, سىم ۇزىلسە دە بۇكىل كەنىش توقتايدى. ويتكەنى, ەلەكتر قۋاتىنسىز ءبىر ۋچاسكە جۇمىس ىستەمەيدى. كەن جىنىسىن تاسىپ ءجۇرگەن ماشينالار بۇزىلىپ قالسا, بۇكىل كەنىش جۇمىسى تاعى قاڭتارىلادى. سەبەبى, قۇلاتىلعان جىنىستى سىرتقا شىعارىپ, ورىن بوساتىپ تۇرماسا, كەن قازۋ مۇمكىن ەمەس.
ال ەگەر كارەرگە تەمىرجول توسەلمەسە, وندا ءتىپتى كەنىشتە جۇمىس جۇرەدى دەگەن تۇسىنىك تە بولماس ەدى. سەبەبى, ەكسكاۆاتور قازىپ بەرگەن كەن بايىتۋ فابريكاسىنا جەتكىزىلمەي قالادى. كارەر ىشىندەگى تەمىرجولمەن كەلگەن ۆاگوندار تىزبەگىنە كەن ارتىلادى. ءارى بۇل جۇمىس كۇندىز-ءتۇنى توقتاماي جۇرەدى. كەنىشتەگى ەڭ جاۋاپتى, ءتۇيىندى جۇمىس ۋچاسكەسى دە وسى.
– كەنىشتەن باسقا ورىندا جۇمىس كۇندىز عانا جۇرەدى. ءتىپتى تابيعاتتىڭ ءوزى تۇندە دامىلداعانداي بولادى عوي؟ كۇندىز جورتقان اڭ, ۇشقان قۇس تۇندە ىنىنە كىرىپ, ۇياسىندا قوناقتاماي ما؟ تەك كەنىشتەردە عانا كۇندىز-ءتۇنى دامىلسىز ەڭبەك قاينايدى, – دەيدى سارىباي جانە سوكولوۆ كەنىشتەرىندەگى كارەر تەمىرجول ۋچاسكەلەرىنىڭ باستىعى ع.جاناحمەتوۆ.
جول سالۋشىلار كەن قازاتىن ەكسكاۆاتوردى باعىت ەتىپ ۇستايدى. ەكسكاۆاتور قالاي جىلجىسا, كەن ارتاتىن ۆاگون تىزبەگى دە سولاي جىلجي بەرەدى. سوندىقتان عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلى باسقاراتىن تەمىرجول ۋچاسكەسى جىل تاۋلىگىندە 80 شاقىرىمنان اسا تەمىرجولدى توسەپ, ونى قايتا بۇزىپ وتىرادى. مىسالى, ەكسكاۆاتورعا دەيىنگى 500 مەتر جولدى ەكى تاۋلىكتە بىتىرۋگە تاپسىرما كەلەدى. جۇمىسشىلار دامىلسىز قيمىلداپ, تەمىرجولدى ەكسكاۆاتور ءشومىشى جەتەتىندەي جەرگە دەيىن توسەيدى. سوندا عانا ۆاگونعا كەن ارتىلادى.
– مۇنداي كەزدەردە كارەردە جۇمىس قىزادى. حالىقارالىق نارىقتا تەمىر جەنتەگى باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا بايلانىستى كەيىنگى جىلدارى ءوندىرىس كولەمى ىقشامدالدى. سوعان وراي جۇمىس اۋقىمى دا ازايدى. ءايتپەسە, بۇرىن كارەر ىشىندە جىلىنا 160 شاقىرىمعا دەيىن تەمىرجول توسەيتىنبىز, – دەيدى عۇبەكەڭ.
ول بۇكىل عۇمىرىن كەنىشتە ءوتكىزىپ كەلەدى. ع.جاناحمەتوۆتىڭ ەڭبەك كىتاپشاسىندا ەۋرازيالىق توپقا كىرەتىن «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى» اكتسيونەرلىك قوعامىنان باسقا كاسىپورىن كورسەتىلمەگەن. 1981 جىلى قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ «ونەركاسىپ كولىكتەرى» فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنە جۇمىسقا كەلدى. ماماندىعى بويىنشا وندىرىستەگى ءىرى كولىكتەر ينجەنەرى بولىپ سانالاتىن بۇعان كادر مەڭگەرۋشىسى ءوتىنىش ايتتى. «بىزدە كارەرلەرگە تەمىرجول توسەۋ ءىسى وتە ماڭىزدى, ول جەردە ماماندار تاپشىلىعى ءبىلىنىپ تۇر, سەنى سوندا جىبەرە تۇرساق, قالاي قارايسىڭ؟» دەگەن. بۇل كەلىستى. جۇمىس اۋقىمى وتە كوپ, كۇردەلى تسەح ەكەن. كەنىشتەردە ءار جۇمىس ۋچاسكەسى تسەح دەپ اتالادى. تەمىرجول توسەۋ تسەحىنىڭ باستىعى ۆيكتور يۆانوۆيچ كايدا بىلىكتى, ءتاجىريبەلى جانە اكەسىندەي قامقور, ادامگەرشىلىگى مول كىسى ەكەن. جاس مامان مەن ۋچاسكە باستىعى تەز ءتۇسىنىستى, ەلگەزەك جىگىت ۆيكتور يۆانوۆيچكە ۇناپ قالدى. ۇستازى الدىمەن تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىكتى بارىنشا مۇقيات ساقتاۋدى, ءتىپتى جۇمىستىڭ ءوزى سودان باستالاتىنىن ۇيرەتتى.
« ۇلىم, ەڭ الدىمەن امان بولعانىڭ دۇرىس, سوسىن جۇمىس. بايقاماساڭ, مىنا تەحنيكالار, سونشا قۋاتپەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ەنەرگياسى, مىڭداعان تەكشە مەتر توپىراق, كەن جىنىسى سەنى قۇمىرسقا قۇرلى كورمەيدى, ادامنىڭ اقىل-ويىمەن جاسالىپ جاتسا دا, ونىڭ قۇربانى بولىپ كەتۋ تۇك ەمەس», دەيتىن. كەن, جىنىس تاسيتىن ۆاگوندار تەمىرجولمەن عانا جۇرەدى. سوندىقتان رەلستەردى قالاي تەز ارادا توسەسە, سولاي جىلدام بۇزىپ تاستاۋى ءتيىس, كۇندىز-ءتۇنى ءشومىشى تىنىم تاپپايتىن ەكسكاۆاتور سوڭىنان بۇلار دا جىلجىپ وتىرادى. كەنىشتە توپىراقتىڭ تۇسىنە قاراپ كەنىن تانيتىن, تەحنيكانىڭ ءتىلىن, ءىس تەتىگىن بىلەتىن ماماندار ەڭ قاجەت ادامدار. جاس مامان عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلى جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەسى ارقاسىندا بىلىكتى مامانعا – ەڭ قاجەت ادامعا اينالدى. 1998 جىلى ۆيكتور يۆانوۆيچ وسىنداي دارەجەگە جەتكەن عۇبايدوللانى ءوزىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ الدى. 2005 جىلى ول ۇستازىنىڭ ورنىنا كارەردەگى تەمىرجول توسەۋ ۋچاسكەسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. ع.جاناحمەتوۆ تە وسى ىسكە بەرىلگەن جاستاردى جانىنا ءۇيىر ەتتى. قازىر ۆيكتور بابەنكو, ۆلاديمير ستاركوۆ, الەكساندر ترۋبەتسكوي دەگەن ىسكە مىعىم جىگىتتەر بار. قاراپ وتىرسا, كەنىشتەگى تىرلىك تە ۋاقىت اعىنىنا باعىنىپ, عالاممەن بىرگە دامىپ بارا جاتقانداي. ءوزىنىڭ زەينەتكەرلىككە شىعاتىن ۋاقىتى دا جاقىنداپ قالىپتى. ايتەۋىر كەنىشتەردەگى تەمىرجول توسەۋ ءىسى ەشقانداي توتەنشە جاعدايسىز, جاقسى جالعاساتىنىنا سەنىمدى, ويتكەنى, الگى ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى مامان جىگىتتەر ءىستى ءىلىپ اكەتەرى ءسوزسىز.
– قازىر قاراماعىڭىزدا 160 ادام جۇمىس ىستەيدى. مىنانداي اۋىر جۇمىسقا تۇراقتاماۋشىلىق بار ما؟ – دەيمىز ءبىز عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ.
– جوق, جۇمىستان كەتۋ سيرەك. بىزدەگى جۇمىس جەڭىل ەمەس. رەلستەردى كراندار كوتەرگەنىمەن, ءبارىبىر, قول جۇمىسى دا جەتكىلىكتى عوي. بىراق جۇمىسشىلار دا, ءوزىمىز دە تاپسىرمانى ورىنداپ بولعانشا جۇمىستىڭ اۋىر-جەڭىلى, كەتۋ-كەتپەۋ تۋرالى ويلاپ باس قاتىرىپ جاتپايمىز. وعان شامامىز كەلمەيدى. ەكسكاۆاتور توقتاپ تۇرىپ قالماۋى ءتيىس. جولدى تەز بۇزىپ, تەز توسەپ وتىرامىز. مەجەلەگەن ۋاقىتتا ۆاگوندار تىزبەگى كەلىپ, كەن ارتىلعاندا يىعىمىزدان جۇك تۇسكەندەي, جەڭىلدەنىپ قالامىز. ايازدا توڭعانىمىز, جاڭبىردا سۋ بولعانىمىز, شاڭ قاپقانىمىز ۇمىتىلعانداي بولادى. ال جۇمىس ءبىتكەن سوڭ كىمنىڭ كەتكىسى كەلەدى؟ – دەيدى عۇبەكەڭ ك ۇلىپ.
– ەكەۋمىز دە وسى رۋدنىي قالاسىنا جاس مامان بولىپ كەلدىك. سودان بەرى عۇبايدوللا سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندە ىستەيدى. مەن مۇعالىممىن. كەنىشتەگى قاي جۇمىس تا وڭاي ەمەس. عۇبەكەڭ جۇمىستان وتە شارشاپ كەلەدى. اس-سۋىن ءىشىپ تىنىققاننان كەيىن عانا بالا-شاعاسىن ويلايدى, – دەپ زايىبى گاۋھار اڭگىمەگە ارالاستى. ۇيىندە گاۋھار اپاي سەكىلدى ارقاسۇيەرى بولماسا, ەر ازاماتتىڭ قايسىسى دا كەنىشتە جاقسى جۇمىسشى بولا المايدى. ءوزى ايتقانداي, جۇمىستان كەيىن ادام ۇيىنە كەلىپ, الاڭسىز تىنىعۋى ءتيىس. ال وتباسىنىڭ بەرەكەسى جوق ادام كەنىشتىڭ اۋىر جۇمىسىنا توتەپ بەرە المايدى.
عۇبايدوللا مەن گاۋھار ءبىر ۇل, ەكى قىز ءوسىردى. بالالارى جاقسى وقىدى, استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدى, ءبىر-ءبىر ماماندىق يەسى اتاندى. اكەسىنىڭ ەڭبەكقورلىعىنا, وزگەنىڭ الا ءجىبىن اتتاماعان ادالدىعى مەن ادامگەرشىلىگىنە قاراپ وسكەن بالالارى دا ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى, ونىڭ ماقتانىشىنا اينالدى.
عۇبايدوللا جاناحمەتوۆ باسقاراتىن كارەر تەمىرجولى ۋچاسكەسى كەن الىبىنىڭ سوكولوۆ جانە سارىباي كەنىشتەرىن تەمىرجولمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. جۇمىستىڭ جارتىسىنان كوبى كۇندىز, قالعانى تۇندە اتقارىلادى. جارىلىسپەن كەن قوپارعان كەزدەردە جۇمىس تا قاينايدى, ءار مينۋت ەسەپكە الىنادى. جارىلىس كەيدە جول سالاتىن توپىراقتى اۋدارىپ كەتەدى, ونى كران گرەيدەردەن شىعىپ كەتپەستەي ەتىپ ءجوندەۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ۋچاسكە باستىعى الاڭسىز تەلەفوندا وتىرىپ, بۇكىل جۇمىستى ۇيىمداستىرادى, ەسەپتەيدى, نىسانالى جەردى بارىپ كورەدى. وعان دا, بىرگە ىستەيتىن ماماندار مەن جۇمىسشىلارعا دا دامىل جوق. كەنىشتەردەگى جۇمىستاردىڭ ءبىر كۇن توقتاۋى تەك كەن الىبىنا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز ەكونوميكاسىنا دابىل قوڭىراۋىنداي اسەر ەتەدى.
جەرىمىزدىڭ بايلىعىن ەلىمىزدىڭ ىرىسىنا اينالدىرۋعا عۇبايدوللا جاناحمەتوۆ پەن ونىڭ ۋچاسكەسىندەگى تەمىرجول توسەپ جۇرگەن قۇرىش قولدى جۇمىسشىلاردىڭ دا ۇلەسى از ەمەس. جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنگەندىكتەن, ولار جىلى جەر ىزدەپ, ۋچاسكەنى تاستاپ كەتپەدى. بىراق عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلى مەن كەنشىلەردە ماقتانۋ, مىندەتسۋ دەگەن تۇسىنىك جوق. وزىمەن ۇجىمدا قاتار ءجۇرگەندەردىڭ ءبارى دە تابان ەت, ماڭداي تەرىمەن وتباسىن اسىراپ, بالا وسىرۋدە. ۋچاسكەگە جاڭا تەحنيكا الىنسا, جۇمىستىڭ ونەتىنىن ويلاپ, بارلىعى بىرگە قۋانادى. كەن الىبىنىڭ باسشىلىعىنان العان «العىس حاتتار» ع.جاناحمەتوۆتىڭ ۇيىندە ءبىر البوم بولعان, «سسكوب» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قۇرمەت تاقتاسىندا سۋرەتى ءىلۋلى تۇر. ونى ۇجىمى, كەنشىلەر قالاسى قۇرمەتتەيدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
رۋدنىي