بۇگىندە وزگە اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتقانداردىڭ 80 پايىزى جۇمىسسىز جاستار
ءدىن – رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ قۇبىلاسى ىسپەتتى. الايدا: «ءبىز شىنايى قۇلشىلىق قىلۋدىڭ ءمانىسىن بىلەمىز دەپ ايتا الامىز با؟», «يمان ۇعىمىن عيبادات تۇسىنىگىنەن, قۇداي ءىسىن ءدىن ىسىنەن ايىرا الىپ ءجۇرمىز بە؟», «نەگە تۋرا جولدان اداسقان, اقىر اياعىندا باسىن قاي جارعا سوعارىن بىلمەي «داعدارعان» جانداردىڭ كوپتەپ كەزدەسۋى بىزگە تاڭسىق بولۋدان, يا تاڭدانىس تۋدىرۋدان قالدى؟», «وندايلارعا نە جەتپەيدى؟» دەگەن ساۋالداردىڭ كوپ تۋىندايتىنى زاڭدى. ارينە, بۇعان يمانىمىز بەن رۋحاني ءتىنىمىزدىڭ السىرەۋىنەن دەپ جاۋاپ بەرۋگە دە بولار ەدى. بىراق, بۇل ءماسەلەنىڭ «كۇردەلەنۋ باعىتىنا» قاراي بەت الىپ بارا جاتقانىنا قاراپ, اسىرەدىنشىلدىك كورىنىستەرگە ۇركە قاراۋىمىزعا تۇرتكى بولعان جايتتار تامىرىنىڭ تىم تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارامىز...
جالپى, ءدىني سانانى قاۋىپتىڭ ءتۇر-تۇرىنەن قورعاۋ مەن ونىڭ الدىن الۋدىڭ جولدارى كوپ جاعدايدا قازاقى دۇنيەتانىمعا, ۇلى ويشىلداردىڭ ىلىمدەرىمەن سۋسىنداۋعا دا كەلىپ تىرەلەتىنىن ۋاقىت كورسەتە باستادى. ماسەلەن, ناعىز اسىلدىڭ جاسىق دۇنيەمەن الماستىرىلۋى, ءدىني ءارى رۋحاني ءىلىم مەن تانىمدا قانداي دا ءبىر اۋىتقۋلار مەن اداسۋلاردىڭ ورىن الۋى, شىن ءدىن مەن شاتاق ءدىننىڭ اراجىگىن ايىرۋ تۋراسىندا شاكارىم قاجىنىڭ «تۋرا جولدا قايعى تۇرماس» دەگەن ولەڭىندە بىلاي سۋرەتتەلەدى. وندا:
«تازا اقىلمەن تاپپاعان ءدىن
شىن ءدىن ەمەس – جىندىلىق.
قارمالاعان ءبىر سوقىرسىڭ,
ولگەن وي مەن كوز, قۇلاق», – دەلىنسە, تاعى بىردە:
«تازا ءدىننىڭ شىن نەگىزىن,
ۇستاعان ءبىر پەندە جوق,
دۇنيە تولعان كوپ شاتاق ءدىن,
ءبارى بىردەي شاتپىراق», – دەيدى شاكارىم.
وسىندايدا, قۇران كارىمنىڭ ءبىر اياتى ەسكە تۇسەدى. وندا: «ءبىز سەندەردى ورتا جولدى ۇستاناتىن قاۋىم قىلدىق...», – دەگەن جولدار بار. ورتا جول نەمەسە بايسالدى يسلام ۇستانىمى – قازاق قاۋىمى ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. قازاق حالقى مىڭ جىلدان بەرى مۇسىلمان ەل, دەمەك, بۇل – قازاق قاۋىمىنىڭ مىڭ جىلدىق تولەرانتتىلىق ءتاجىريبەسى بار دەگەن ءسوز. ەندەشە, ورتا جولدى ۇستانۋ – پايعامبار سۇننەتىنەن.
ال «التىن ورتا» دەپ اتالاتىن ءداستۇرلى دىندەرگە ورتاق قۇندىلىق وسى ورتا جولدى ۇستانۋ نەمەسە بايسالدى يسلام ۇستانىمىن قاستەرلەۋدەن باستالىپ, ونىڭ تەرەڭىنەن تامىر تارتاتىنداي كورىنەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ مىڭ جىلدىق مۇسىلماندىق-تولەرانتتىلىق ءتاجىريبەمىز قازاق دۇنيەتانىمىن, بولمىسىن ناعىز شەكتەن شىقپايتىن, بايسالدى, ورتا جولدى ۇستانعان بولمىس رەتىندە قالىپتاستىرا ءبىلدى. ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ ءدىني وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس جانە ءدىنتانۋ ساراپتاماسى باسقارماسىنىڭ باستىعى اينۇر ءابدىراسىلقىزىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل ايتىلعاندارعا دالەل بولا الاتىن ەكى قايناركوز بار. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – يسلام ءىلىمىن جەتىك مەڭگەرىپ, قازاقى دۇنيەتانىممەن استاستىرا بىلگەن, قازاقى مۇسىلماندىققا نەگىز بولعان بىرەگەي ءىلىمدەر قالىپتاستىرعان ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ەڭبەكتەرى بولسا, ەكىنشىسى – حالقىمىزدىڭ ءدىني تانىمىن, رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن ۇستانىمدارىن تانىتاتىن شىعارماشىلىق مۇرالارى ەكەن.
«يسلامداعى «ورتا جول» ۇستانىمىنا ءبىز حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىندا بۇرىننان نەگىزى قالانعان, عاسىرلار بويى قولدانىستا بولعان قالىپتى يسلامعا سايكەس قاعيدالار مەن ءىلىمدەر نەگىزىندە ۇلتتىق ءدىني تانىم تۇرعىسىنان كەلۋىمىز كەرەك. قازاقتا ءدىن ماسەلەسىندە ەشقاشان شەكتەن شىعۋشىلىق كوزقاراستار, ءىس-ارەكەتتەر ورىن الماعان, اللانىڭ پارىزىن, پايعامباردىڭ ءسۇننەتىن تارك ەتىپ, كۇپىرلىككە سالىنۋ فاكتىلەرى دە بولماعان, قازاقى يسلام عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ورنىقتى ارناسىمەن دامىعان. ارينە, «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس», اداسۋشىلىقتار مەن ساۋاتسىزدىقتار جەكەلەگەن ادامدار مىسالىندا ورىن العان بولۋى مۇمكىن, بىراق مۇنداي كەلەڭسىزدىك ەشقاشان توپتىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كورگەن ەمەس»,– دەيدى اينۇر ابدىراسىلقىزى.
بەلگىلى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمنىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراسى وزگەشە كورىنەدى. ول «التىن ورتا» تەك يسلامنىڭ عانا تۇجىرىمداماسى ەمەس, كەز كەلگەن ءدىننىڭ وزەگىندە بولاتىن, نەگىزى, دىنگە دە كوپ قاتىسى جوق نارسە دەگەن ويىن العا تارتادى. «مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ءاربىر قوعامنىڭ, ءاربىر ورتانىڭ, مەملەكەتتىڭ وزىندىك ۇستانىمى. قاي قوعامدى الساق تا, ولاردىڭ ءوز ىشىندە قاراما-قايشىلىقتار كەزدەسەدى. ءبىر-بىرىنە ءمۇلدەم سايكەس كەلمەيتىن ازاماتتار, پارتيالار, توپتار, ويلار, كوزقاراستار, يدەيالاردىڭ بولارى انىق. سولاردىڭ بارلىعىن بىرىكتىرىپ وتىراتىن مەملەكەتتىڭ مادەنيەتى بولۋى كەرەك. ياعني, ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ءمادەنيەتىمىز دۇرىس قالىپتاسا السا, ونى دۇرىس ورنىقتىرا بىلسەك, بۇل, شىن مانىندە, كوپ قايشىلىقتى ازايتار ەدى. سەبەبى, ءوزىمىز كورىپ وتىرعانداي, اسىرەسە, ءبۇگىنگى قوعامدا كەيبىر كەزدە تىم شەكتەن شىعاتىن پىكىرلەر بار. كەيدە اشىق, ۇلكەن اڭگىمە بولماي جاتادى, كەي كەزدەرى ءوزىمىزدىڭ باسىمىزدا, قوعامىمىزدا بار ءماسەلەلەردى اشىق ايتپاۋىمىز, تالقىلاماۋىمىز مۇمكىن. بىراق, شىن مانىندە, مۇنىڭ ەكىنشى دە استارى بار. قازاق «اڭگىمە سىرتقا شىقپاسىن, جاماناتتى بولمايىق» دەگەندى ۇستاناتىن ىرىمشىل حالىق قوي. كەيدە ءوزىمىزدىڭ ىشىمىزدە بولىپ جاتقان اڭگىمەلەردى, شىنايى پروبلەمالاردى جاسىرىپ تا جاتامىز, مويىنداماي دا جاتامىز. ال نەگىزىنەن, كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ ءبىرىنشى جولى – سول ءنارسەنىڭ دۇرىس مويىندالۋى, وعان دۇرىس دياگنوز قويا ءبىلۋ»,– دەيدى ايدوس سارىم.
ياعني, ساراپشى «التىن ورتا» قۇندىلىعى دەگەندە, ونى ءوز مادەنيەتىمىزبەن, قوعامنىڭ ءىشىندەگى اشىق تالقىلارمەن, ۇلكەن دەموكراتيانىڭ باسقا دا ءۇردىستەرىمەن بايلانىستىرا قاراۋ قاجەت دەپ سانايتىنىن جەتكىزەدى. «ءبىز, ەڭ الدىمەن, وسى «التىن ورتانىڭ» قانداي بولۋى ءتيىس ەكەنىن بەلگىلەپ الۋىمىز كەرەك. ول سىرتتان تاڭىلىپ, يا بولماسا, توبەدەن تۇسەتىن نارسە ەمەس. جالپى, ادامنىڭ تابيعاتىندا «ورتا جولمەن ءجۇرۋ» دەگەن بار عوي. سوندىقتان, بۇگىنگى قوعامدا بولىپ جاتقان ءتۇرلى داۋ-دامايدىڭ ءوزىن – وسى «التىن ورتانى ىزدەۋ» دەپ تۇسىنەمىن»,– دەيدى ساياساتتانۋشى ءوزىنىڭ سوزىندە.
وسىندايدا, «پايعامباردىڭ: «ەش نارسەگە, ءتىپتى, دىنگە دە شەكتەن تىس بەرىلمەڭىزدەر. سىزدەردەن بۇرىن وتكەن كوپ قاۋىم دىنگە شەكتەن تىس بەرىلگەندىكتەن, وكىنىشتە قالعان», دەگەن ءحاديسى دە ويعا ورالادى. ونى قۇراندى «تەرىس وقيتىن», ءدىني فاناتيزمگە بەرىلگەن جاستاردىڭ ساناسىنا قالاي قۇيۋعا بولادى؟ ماسەلەن, بۇگىندە وزگە اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتقانداردىڭ 80 پايىزى – جۇمىسسىز جۇرگەن جاستار ەكەن. مۇنداي ازاماتتاردان بولەك, ءدىني كوزقاراسى تولىق قالىپتاسپاعان, العاشقى تەولوگيالىق ءبىلىم الماعان جىگىتتەردىڭ شەتەلدەردە وقىپ, سول جاقتىڭ ءدىني كوزقاراسى بويىنشا پىكىر تاراتىپ, ب ۇلىك تۋدىرىپ جۇرگەنى دە جاسىرىن ەمەس. ياعني, ادام ساناسى ءتۇرلى ءبىلىمدى, تانىمدى, پسيحولوگيانى, ءداستۇردى, قۇندىلىقتى ءسىڭىرىپ العاننان كەيىن, ءوز ەلىنە تابيعي تۇرعىدان «بوتەن» بولىپ قالادى. سونىڭ اسەرىنەن ونىڭ بۇل قوعامعا جوعارىدان قارامايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. مىنە, بەلگىلى ءبىر شەك پەن شەڭبەر سىزىعىنان اسۋ وسىندايدان باستالسا كەرەك.
جاستىق – ءدىني تانىمدى وزىنە ءسىڭىرىپ, ۇلتتىڭ تاريحىنداعى نەگىزگى ەستافەتانى الىپ وتەتىن, جالاۋدى ۇستاپ جۇرەتىن فەنومەن. دەمەك, ۋاحابيزممەن قارۋلانىپ كەلگەن نەمەسە تەولوگيالىق تۇرعىدا باسقا دا اعىمداردى «باسشىلىققا العان» جاستارىمىز ءوز ەلىنە ورالعاندا قوعامداعى كەيبىر جايتتارعا شەكەسىنەن, يا بولماسا اگرەسسيالىق تۇرعىدا قاراۋى, بۇل جەردەگى كوزقاراستار مەن ءدىني تانىم دۇرىس ەمەس دەپ وي ءتۇيۋى – زاڭدىلىق. بۇل – ءدىني ساۋاتسىزدىق «دەرتىنە شالدىعىپ», اداسۋشىلىققا بوي الدىرعان جاستارعا ءتان قاسيەت. ياعني, ءدىني تانىمنىڭ قۋاتى جاستاردىڭ پسيحولوگياسىنان انىق كورىنەتىنى, يا بولماسا اڭعارىلاتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. ال ونداي جاستارعا: «دىنگە شەكتەن تىس بەرىلمەڭدەر. ورتا جولدى ۇستانىڭدار!» – دەپ كەڭەس بەرۋدىڭ ناتيجەسى بولا قويار ما ەكەن؟
ارينە, قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى بۇل ماسەلەنى قولعا الىپ, وزگە اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن جاستار تۋرالى ماسەلەنى نازاردا ۇستاپ, ەكىجاقتى كەلىسىم بويىنشا وقۋعا تۇسكەن شاكىرتتەردىڭ ءبىلىمىن, تاربيەسىن قاداعالاپ, باقىلاۋ باعىتىندا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. الايدا, بۇگىندە قوعامدا كوبىنە «ورتا جولدى ۇستاناتىن» بايسالدى, ۇلتجاندى, زيالى, ەلگە جاناشىر, ەڭ باستىسى, يماندى ورتانى قالىپتاستىرۋ – تەك ءدىني باسقارمانىڭ عانا جۇمىسى ەمەس ەكەنىن, بۇل بارلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە, وزگە دە مەكەمە جەتەكشىلەرىنە, قولىنا قالام ۇستاعان جاندارعا, جالپى العاندا, ۇرپاق بولاشاعى مەن تاعدىرىنا الاڭداي بىلەتىن, بەيجاي قاراي المايتىن ءاربىر ازاماتقا ورتاق مىندەت ەكەنىن جەتە تۇسىنە بەرمەيتىندەيمىز.
سوندىقتان, بابالار سالعان جولدى جاڭعىرتىپ, «قازاقى ورتا جولدى», مامىلەگەر يسلام ءتۇسىنىگىن قوعام بولىپ قايتا قالپىنا كەلتىرسە, بۇگىنگى قازاق رۋحانياتى ءۇشىن وسىدان ۇلكەن ولجا بولماس ەدى. بۇل ورايدا, حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جيناعان رۋحاني-ءدىني قۇندىلىقتارىن قايتا جاڭعىرتىپ, بۇگىنگى قوعام يگىلىگىنە جاراتۋدىڭ دا ماڭىزى زور بولماق. سەبەبى, كەز كەلگەن شەكتەن شىققان كوزقاراستاردى ۇستاناتىن يدەولوگيالىق اعىمداردىڭ قانداي دا ءبىر كورىنىسى – ءوز سوڭىنان ازشىلىقتى ەمەس, كوپشىلىكتى ىلەستىرۋدى ماقسات تۇتاتىن تەرىس باعىتتاعى ۇيىمدار ۇياشىعىنىڭ ۇلعايۋى دەسەك, مۇنىڭ ۇلتارالىق, دىنارالىق قاتىناستارعا جىك ءتۇسىرىپ, ۇلت پەن مەملەكەت تۇتاستىعىنا, ءداستۇرلى ءدىني قۇندىلىقتارعا قاۋىپ ءتوندىرەرى حاق.
ال: «وزگەلەردەن نەنى ءۇيرەنگەنىمىز ءجون؟», «تاعى نە جەتىسپەيدى؟» – دەگەن سەكىلدى ساۋالدارعا جاۋاپتى كەيىن دە ىزدەۋگە بولاتىنى كۇمانسىز.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»