باسقاسىن قايدام, ءدال بۇگىندە بۋرابايدا جانايقايعا باساتىن تۇس كەلىپ تۇر. ناقتىلاي تۇسسەك, كوپ سالالى ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ (قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى) دەندروباعىنا ء(تۇر مەن تەك قورى) قاتىستى مۇشكىل حال وسىنى ايتقىزادى.
توتەسىنەن قايىرايىق, قازاقستاندا ورمان تىم از. ونىڭ ۇستىنە, جاسىل بەلدەۋ قورىنىڭ قۇرامىن نەگىزىنەن قايىڭ, قاراعاي, ەمەن, ۇيەڭكىمەن شەكتەي الامىز. وسىمدىكتەر الەمىنىڭ 17 پايىزى عانا اعاش ەكەن. ونىڭ ءوزى, كوبىنەسە تابيعاتتىڭ بەرەگەن قولىمەن بوي تۇزەۋدە. سوندىقتان, “قارا ورماننىڭ” قالىڭداۋى ادامنىڭ قامقور جاناشىرلىعىنا تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەتىنى اقيقات. مىندەت – باردى ەسەلەپ, سۇرانىسقا قاجەتتى تۇقىم دايىنداۋ, جاڭا ءتۇر مەن تەكتى مولايتۋ.
بۇل ورايدا, باستى تۇتىنۋشى بەيقام وتىر دەگەنىمىز جاراسپاس. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق, بۋراباي ورمان تەحنيكۋمىندا دەندروباۋ قۇرىلىپ, وسىمدىكتەردىڭ 400 تۇرىنە عىلىمي سىناق جۇرگىزىلە باستاعان. كوزايىم قۇندىلىقتىڭ قايتارىمى از بولعان جوق. ەڭ باستىسى, وسىمدىكتەر الەمىن كوركەيتۋدىڭ عىلىمي جۇيەسى قالىپتاستى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ اقمولا وبلىسىنا 2007 جىلعى 3 ماۋسىمداعى جۇمىس ساپارى بارىسىندا اتالعان ۇجىمعا ارنايى اتباسىن بۇردى. بۇل ەلىمىز ءۇشىن قاربالاس كەزەڭ ەدى. مىندەت – استانانىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» قالىپتاستىرۋ. وسىدان بولسا كەرەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىردەن قالا ىرگەسىندەگى دەندروباققا ايالداعان. ەلباسى نەگىزگى ورامداردى ارالاپ كورىپ, ديرەكتورعا: «ءيا, نە ايتاسىڭ؟» – دەگەنى ەسىمىزدە.
جالعىز اۋىز سۇراقتىڭ استارىندا كوپتەگەن ماسەلە, وراسان جاۋاپكەرشىلىك جاتقان ەدى. ورتالىق ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات مۇقانوۆ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قالىپتاستىرىپ جاتقان كەزدە جاس وسكىننىڭ ءتۇرى مەن تەگىن, بۋداندىق اۋدانداستىرىلۋىن, سۇرانىستاعى تۇقىم دايىنداۋدى, وعان قاتىستى عىلىمي نەگىزدەمەلەر مەن ۇسىنىستاردى باسشىلىققا الۋ قاجەتتىگىن ايتقان. وسىعان بايلانىستى جاڭا مىندەتتەر دە جۇكتەلگەنى تۇسىنىكتى.
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەلباسى تاپسىرماسىن ويداعىداي ورىنداپ وتىر دەپ ايتا الامىز. «جاسىل بەلدەۋدىڭ» اۋماعى قازىرگى كۇنى 100 مىڭ گەكتارعا جۋىقتادى. وندا بۋراباي عالىمدارىنىڭ جاڭا پاتەنتتەرىمەن وسىرىلگەن باعالى اعاشتار, سايالى وسكىندەر جايقالىپ ءوسىپ تۇر. بۇل باعىتتاعى ءىزدەنىس ءالى دە جالعاسا بەرەتىنى انىق. تەك الەۋەتى مول عىلىمي ورداعا ءتيىستى قامقورلىق كەرەك.
– وسىناۋ يگىلىكتى ىسپەن جارتى عاسىردان بەرى اينالىسىپ كەلەمىز, – دەيدى ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك بولات مۇقانوۆ. – پروفەسسور ۆ.م.ساۆيچەۆتىڭ بۋرابايدىڭ ورمان ورامدارىندا ءوسىمدىكتەردىڭ 500 تۇرىنە سىناق جۇرگىزۋگە مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەگەن جوباسى ماقۇلدانىپ, 1960 جىلى ارنايى دەندروباق قۇرىلعان ەدى. ونىڭ اۋماعى 44,3 گەكتاردى الىپ جاتىر. مۇندا وسىمدىكتىڭ 2 مىڭنان استام ءتۇرى زەرتتەلگەن. بۇگىندە سونىڭ 30 ۇيالاس تارماعى مەن 95 تەكتى قۇرايتىن 800 ءتۇرى ساقتالىپ قالدى. جاعراپيالىق تەگىن تارقاتساق, دەندروباقتاعى وسكىندەردىڭ 25,6 پايىزى ەۋروپالىق, 22,5-ءى سىبىرلىك, 21,1-ءى سولتۇستىكامەريكالىق, 14,4-ءى قيىر-شىعىستىق, 9,2-ءسى جاپون-قىتاي اۋماقتىق, 7,2 پايىزى ورتاازيالىق ءتۇپ تامىرعا جاتادى. ولار اعاشتار, بۇتالار, سايالى وسكىندەر جانە جارتىلاي بۇتاق تارامدارى بولىپ, ءۇش ءدالىزدى ءتورت توپقا بولىنەدى.
عالىمدارىمىز تابيعاتپەن نەعۇرلىم ۇيلەسىمدى بايلانىستى قامتاماسىز ەتەتىن باۋ-باقشا وتىرعىزۋ ونەرىنىڭ قايتالانباس نەگىزىن قالىپتاستىردى.
دەندروباقپەن قولتىقتاس ورنالاسقان اربورەتۋم مەن پوپۋلەتۋمنىڭ تابيعي قۇندىلىقتارىمىزدى ەسەلەۋدەگى ورنى دا ولشەۋسىز. مۇندا جولى تۇسكەن كىسى وسىمدىكتەر الەمىنىڭ قيال-عاجايىپ قۇشاعىنا ەنىپ كەتكەندەي تەبىرەنەرى ءسوزسىز. تابيعاتتىڭ قاتالدىعىنا قاراماستان, وسىناۋ 11 گەكتارلىق القاپتا اسا قۇندى ءوسىمدىكتەر جايقالىپ تۇرادى. قازىرگى ساقتالعانىنىڭ ءوزى 350 ءتۇردى قامتيدى ەكەن. سان الۋان ماقساتتا پايدالانىلاتىن اعاشتاردى ايتپاعاندا, دارىلىك شوپتەر, سان الۋان گۇلدەر, سايالى بۇتاقتار, جەمىس-جيدەكتەردىڭ قالىڭدىعى قايران قالدىرادى. ءبۇگىندە بۋراباي دەندروباعىنا قاتىستى 150-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازىلىپ, ۇجىمدىق جيناقتاردى قوسپاعاندا, 70-كە تارتا كىتاپ جارىق كوردى. سونداي-اق, وننان استام كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانىڭ قورعالۋى دەندروباق جۇيەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەي تۇسەتىندەي.
بۋراباي بۇگىن ۇلكەن وزگەرىستەر قۇشاعىندا. وعان قۋانعانىمىزبەن دە, كوزقاراستىڭ بىرجاقتىلىعى قىنجىلتادى. بارىنەن دە بارىمىزدى ساقتاۋعا دانەكەر بولىپ وتىرعان عىلىمي دەندروباقتىڭ باعى تايعانىن ايتساڭىزشى. سوڭعى ون جىلدا ماڭىزدى نىساننىڭ قارجىلاندىرىلۋى جۇتاڭداپ بارادى. ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى جوقتان بار جاساپ وتىر. عالىمدار دا ءۇزدىكسىز دابىلداتۋىن قويار ەمەس. بىراق, سەلت ەتكەندەي سەرپىلىس شامالى.
دەندروباق شورتان كولىن جاعالاي ورنالاسقان. ششۋچە قالاسى ءتيىپ تۇر. قاراۋسىز دۇنيەدەي كورىنگەندىكتەن, ادامداردىڭ جاناشىرلىق سيپاتتاعى سانا-سەزىمى دە وزگەرە باستاعانداي. جۇرت بۇرىنعىداي شارباقتى اينالىپ ءوتۋدى قويىپ, توتەسىنەن تارتادى. جەمىس-جيدەكتى ءتارتىپ ساقتاپ, تاپتىشتەپ تەرۋدى ەسكەرمەيتىندەر ايرىقشا قورعالاتىن الاپتىڭ توپىراق قۇنارىنا نۇقسان كەلەتىنىمەن دە شارۋاسى جوق. يت-قۇس پەن مالىڭىز دا ءورىپ جۇرەدى. قانشاما ماڭداي تەر توگىلگەن نازىك وسكىندەر كۇل-قوقىستى كوتەرە مە, ءسولى كەتىپ قۋارىپ بارادى. ءتيىستى كۇتىم كورمەگەن باق كوز الدىمىزدا جابايىلانىپ قالعانداي اسەر قالدىراتىنى وكىنىشتى.
سول سەبەپتى, دەندروباقتى قالايدا ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. بۇگىنگى ولشەممەن قاراساق, وعان سونشالىقتى اس تا توك قارجى-قاراجات جۇمىلدىرىلمايتىنىن عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن ەسەپ-قيساپتارى اڭعارتادى. رەسپۋبليكالىق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-ءوندىرىستىك ورتالىعىنىڭ باسشىلىعى جۇمىستى قالپىنا ءتۇسىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەڭ بولماسا ەڭسە تىكتەر تەڭگە ءبولىنۋىن سۇراپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە, وبلىس, اۋدان اكىمدەرىنە بىرنەشە حات جولداعان. ازىرشە الدارقاتقان اياق دوپتىڭ كەرى بولىپ تۇر.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى