2016 جىلعى 24 مامىر, استانا, ۇكىمەت ءۇيى
الماتى اگلومەراتسياسىن اۋماقتىق دامىتۋدىڭ وڭىرارالىق سحەماسىن بەكىتۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان الماتى اگلومەراتسياسىن اۋماقتىق دامىتۋدىڭ وڭىرارالىق سحەماسى بەكىتىلسىن.
2. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى قاۋلىدان تۋىندايتىن شارالاردى قابىلداسىن.
3. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى 24 مامىرداعى №302 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن
الماتى اگلومەراتسياسىن اۋماقتىق دامىتۋدىڭ وڭىرارالىق سحەماسى
وسى الماتى اگلومەراتسياسىن اۋماقتىق دامىتۋدىڭ وڭىرارالىق سحەماسى (بۇدان ءارى – الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسى) قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باس سحەماسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن بەكىتۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 30 جەلتوقسانداعى № 1434 (بۇدان ءارى – باس سحەمانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى) جانە «وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2014 جىلعى 28 ماۋسىمداعى № 728 (بۇدان ءارى – وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى) قاۋلىلارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ازىرلەندى.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى سالاسىنداعى زاڭناماسىنا, اۋماقتى ۇيىمداستىرۋدىڭ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق جانە نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتارعا سايكەس ازىرلەندى.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسى اۋماقتى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمعا ۇزاق مەرزىمدى قاجەتتىلىگىن ايقىندايتىن قالا قۇرىلىسى ستراتەگياسى بولىپ تابىلادى. الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسى ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋ كەزەكتىلىگى, قارجىلاندىرۋ كوزدەرى جانە كولەمى بيۋدجەتتىك مۇمكىندىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ, سالالىق باعدارلامالار جانە اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارى دەڭگەيىندە ايقىندالادى.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى:
1) الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ;
2) اگلومەراتسيانى دامىتۋدىڭ وڭتايلى باعىتتارىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا اۋماقتىڭ شەكاراسىنا كىرەتىن اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبالاناتىن اۋماقتىڭ ۇتىمدى جوسپارلى ۇيىمداستىرىلۋىن ايقىنداۋ;
3) اۋماقتى فۋنكتسيونالدىق ايماقتارعا ءبولۋ, حالىقتى قونىستاندىرۋ جانە وندىرىستىك كۇشتەردى ورنالاستىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ينجەنەرلىك, كولىكتىك, الەۋمەتتىك جانە رەكرەاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, اۋماقتاردى قاۋىپتى تەحنوگەندىك جانە تابيعي پروتسەستەردەن قورعاۋ, اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندە نەگىزدى ۇسىنىستار كەشەنىن ازىرلەۋ.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسى الماتى اگلومەراتسياسى اۋماعىن ارالىق (2020 جىل) جانە ەسەپتىك (2030 جىل) جوبالاۋ مەرزىمدەرىنە قالا قۇرىلىسىن پەرسپەكتيۆالى دامىتۋدىڭ جوبالىق ۇسىنىستارىن قامتيدى. الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسىنىڭ نەگىزگى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى وسى الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسىنا 1-قوسىمشادا كەلتىرىلگەن.
الماتى اگلومەراتسياسىن ۇزاق مەرزىمدى دامىتۋدىڭ جوبالىق ۇسىنىستارى وسى الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسىنا 2 – 14-قوسىمشالاردا كەلتىرىلگەن.
1. اۋماقتى ايماقتارعا ءبولۋ, قالا قۇرىلىسىن يگەرۋ جانە دامىتۋ
اۋماقتى قالا قۇرىلىسىن يگەرۋ جانە دامىتۋ
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىنا مىنالار كىرەدى: اگلومەراتسيانىڭ ورتالىعى (وزەگى) – الماتى قالاسى, الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي, تالعار, ىلە, ەڭبەكشىقازاق جانە جامبىل– بەس اكىمشىلىك اۋدانىنىڭ بولىكتەرى, سونداي-اق قاپشاعاي قالالىق اكىمشىلىگىنىڭ اۋماعى.
ىقپال ەتۋ ايماعىنىڭ اۋماعى قالا جانە قالا ماڭى ايماعىنىڭ نەعۇرلىم تىعىز بايلانىسىنان ايقىندالىپ, قالىپتاسقان سەرىكتەس قالالاردىڭ: قاپشاعاي, قاسكەلەڭ, تالعار, ەسىك قالالارىنىڭ, ۇزىناعاش اۋىلىنىڭ, قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى دەمالىس ايماقتارىنىڭ ورنالاسۋىن ەسكەرەدى.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ شىعىس شەكاراسى ىلە الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى (بۇدان ءارى – ىلە الاتاۋى مۇتپ) اۋماعىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىنەن باستالىپ, ودان ءارى سولتۇستىك باعىتتا كوكتوبە, تۇرگەن, قاراكەمەر, ەۆگەنەمالوۆودنەنسك, اقشي اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ شىعىس شەكارالارى بويىمەن ەڭبەكشىقازاق اۋدانى اۋماعىنىڭ بولىگىن قامتيدى.
سولتۇستىك شەكاراسى قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋى بويىمەن وتەدى جانە شەڭگەلدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىن, قاپشاعاي قالاسىنىڭ اۋماعى كىرەتىن قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ باتىس بولىگىن قامتيدى, ودان ءارى ىلە اۋدانىنىڭ جەتىگەن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ باتىس شەكاراسى بويىمەن ءوتىپ, سوربۇلاق كولىنىڭ سولتۇستىگىنەن اينالىپ وتەدى.
باتىس شەكاراسى سوربۇلاق كولىنىڭ سولتۇستىگىنەن باستالىپ, ىلە اۋدانى اۋماعىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىن قامتيدى, ودان ءارى مىڭباەۆ, تاران, قاراسۋ اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ باتىس شەكارالارى بويىمەن جامبىل اۋدانىنىڭ اۋماعىنان وتەدى.
وڭتۇستىك شەكاراسى جامبىل اۋدانىنىڭ قارعالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس شەكاراسىنان باستالىپ, ودان ءارى باتىس باعىتتا قاراساي اۋدانىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىنان وتەدى جانە ىلە الاتاۋى مۇتپ اۋماعىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن قامتيدى.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ شەكاراسى شەڭبەرىندە حالىقتىڭ قونىستانۋى ەندىك باعىتتا, تابيعي قالىپتاسقان سەرىكتەس قالالارى بار نەعۇرلىم ۋرباندالعان جانە تىعىز قونىستاندىرىلعان اۋماقتا, ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرى بويىندا قالىپتاستى.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار الماتى-قاپشاعاي اۆتوموبيل تاسجولى بويىندا سولتۇستىك مەريديونالدى باعىت قالىپتاسادى, وندا وتەگەن باتىر اۋىلى جانە جەتىگەن اۋىلى سياقتى ءىرى كولىكتىك لوگيستيكالىق تۇيىندەر ورنالاسقان. قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ باتىس جاعالاۋىندا قالالىق دەمالىس ايماعى بار قاپشاعاي قالاسى ورنالاسقان.
اگلومەراتسيانىڭ ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇراقتى ەڭبەك, مادەني-تۇرمىستىق جانە رەكرەاتسيالىق بايلانىستارى بار.
اگلومەراتسيا جەرىنىڭ جالپى اۋدانى 939,5 مىڭ گا قۇرايدى. اگلومەراتسيا ايماعىنا الماتى وبلىسىنىڭ 188 ەلدى مەكەنى جانە الماتى قالاسى كىرەدى.
الماتى اگلومەراتسياسىنا كىرەتىن الماتى وبلىسى ەلدى مەكەندەرىنىڭ تىزبەسى وسى الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ وڭىرارالىق سحەماسىنا 15-قوسىمشادا بەرىلگەن.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ شەكارالارى ونى جەكە اكىمشىلىك ورتالىق ەتىپ بولمەيدى جانە قالىپتاسقان اكىمشىلىك ءبولىنىستى جانە اۋماقتاردى باسقارۋدى بۇزبايدى. اگلومەراتسيا قۇرامىنداعى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك اۋداندارى مەن ەلدى مەكەندەرىنىڭ جەرلەرى الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قاراۋىندا.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 6-بابى 2-تارماعىنىڭ 6-1) تارماقشاسىنا سايكەس اۋماقتىڭ قالا قۇرىلىسىن يگەرۋدىڭ جانە دامىتۋدىڭ ءتيىستى نورمالارى مەن قاعيدالارىن بەلگىلەي وتىرىپ, الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ اۋماعى ەرەكشە رەتتەلەتىن ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى مەن قالا قۇرىلىسى رەگلامەنتاتسياسىنىڭ اۋماقتىق وبەكتىلەرىنە جاتادى.
اۋماقتىڭ قالا قۇرىلىسىن يگەرۋ جانە دامىتۋ نىسانالى ماقساتى جانە شارۋاشىلىق پايدالانىلۋى (اۋىل شارۋاشىلىعى, رەكرەاتسيالىق, تابيعاتتى قورعاۋ, ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس قىزمەتىن جۇرگىزۋدىڭ قۇندىلىعى مەن ورىندىلىعى ولشەمشارتتارىنا سايكەس) بويىنشا اۋماقتى فۋنكتسيونالدىق ايماقتارعا ءبولۋ ناقتى ساقتالا وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ەلدى مەكەندەر اۋماعىنىڭ قالا قۇرىلىسىن يگەرۋدى, دامىتۋدى جانە ايماققا ءبولۋدى رەتتەۋ الماتى قالاسىنىڭ جانە الماتى وبلىسى ەلدى مەكەندەرىنىڭ بەكىتىلگەن باس جوسپارلارىندا كوزدەلگەن.
جوسپارلاناتىن اۋماقتى ايماقتارعا ءبولۋ
اۋماقتى فۋنكتسيونالدىق ايماقتارعا ءبولۋ – بۇل بەلگىلەنگەن ايماقتاردىڭ ماقساتتارى مەن پايدالانۋ رەجيمدەرىن انىقتاي وتىرىپ, اۋماقتى ماقساتى بويىنشا ءبولۋ.
باس سحەمانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنىڭ 5-بولىمىنە سايكەس فۋنكتسيونالدىق ايماقتار 4 نەگىزگى توپقا ءبولىندى:
1) قارقىندى شارۋاشىلىق جانە قالا قۇرىلىستىق يگەرۋ جانە تابيعي ورتانى بارىنشا جول بەرىلەتىن جاساندى تۇرلەندىرۋ ايماقتارى;
2) قورشاعان تابيعي ورتانى ەكستەنسيۆتى يگەرۋ ايماقتارى;
3) شارۋاشىلىق يگەرىلۋى شەكتەلەتىن جانە قورشاعان ورتاسى بارىنشا ساقتالاتىن ايماقتار;
4) شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ ەرەكشە رەگلامەنتتەرى بار ايماقتار.
جوعارىدا اتالعان ءاربىر ايماقتىڭ قۇرامىندا ءتيىستى كىشى ايماقتار بەلگىلەندى.
1. قارقىندى شارۋاشىلىق جانە قالا قۇرىلىستىق يگەرۋ جانە تابيعي ورتانى
بارىنشا جول بەرىلەتىن جاساندى تۇرلەندىرۋ ايماقتارى
قونىستاندىرۋدىڭ كىشى ايماعى
الماتى اگلومەراتسياسى جوسپارلاۋ ورتالىقتارىن: قاسكەلەڭ, قاپشاعاي, تالعار, ەسىك قالالارىن, ۇزىناعاش, جەتىگەن, وتەگەن باتىر اۋىلدارىن قامتيتىن جەتىسۋ ۋرباندالعان ايماعىنا جاتادى.
ەسەپتىك جوبالاۋ مەرزىمىندە الماتى قالاسىن ەسەپكە العانداعى قالالاردىڭ جالپى كولەمى 117 138,9 گا, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ جالپى كولەمى 79 917,8 گا قۇرايدى.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ اۋماعى ەرەكشە قالا قۇرىلىسىن رەتتەۋ ايماعىندا ورنالاسقان, ول ءۇشىن «سەيسميكالىق اۋداندارداعى قۇرىلىس» 2.03-30-2006 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىس نورمالارى مەن قاعيدالارىنا (بۇدان ءارى – قرقنجق), «الماتى قالاسى مەن وعان ىرگەلەس اۋماقتارعا سەيسميكالىق ميكرواۋدانداستىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلىس سالۋ» 2.03-07-2001 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىس نورمالارىنا (بۇدان ءارى – قر قن), «قالا قۇرىلىسى. قالالىق جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى جوسپارلاۋ جانە قۇرىلىستارىن سالۋ» 3.01-01-2008 قر قنجق سايكەس ساۋلەت-قالا قۇرىلىسى قىزمەتى ماقساتتارىنا ارنالعان جوسپارلىق شەكتەۋلەر مەن رەگلامەنتتەر بەلگىلەندى.
الماتى قالاسىنىڭ دامۋىن, ونىڭ ىشىندە سەرىكتەس قالالاردى جانە كونترماگنيت-قالالاردى دامىتۋ ەسەبىنەن اۋماقتىق شەكتەۋ – اگلومەراتسياداعى قونىستاندىرۋدىڭ كىشى ايماقتارىنىڭ اۋماعىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتى بولىپ تابىلادى. الماتى قالاسىندا جاڭا ونەركاسىپتىك قۇرىلىستى توقتاتۋ, قولدانىستاعى وندىرىستەردىڭ ءبىر بولىگىن قالا شەگىنەن تىس جەرلەرگە شىعارۋ, سونداي-اق بۇرىننان بار قونىستانعان جەرلەردى رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇرگىزۋ بولجانادى.
وندىرىستىك جانە لوگيستيكالىق كىشى ايماقتار
اگلومەراتسيا اۋماعىنداعى وندىرىستىك جانە لوگيستيكالىق ايماقتار الماتى قالاسىنان شىعارىلاتىن ونەركاسىپتىك جانە قويمالىق كاسىپورىنداردى كوشىرۋگە ارنالعان, ويتكەنى ولاردىڭ ورنالاسۋى قالىپتاسقان قۇرىلىس سالۋ جاعدايىندا سانيتاريالىق-گيگيەنالىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيدى.
يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركتەرىن جانە ونەركاسىپتىك ايماقتاردى ورنالاستىرۋعا ارنالعان پەرسپەكتيۆالى اۋماقتاردىڭ اۋدانى 3482 گا قۇرايدى.
كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق دالىزدەردىڭ كىشى ايماعى
اۆتوموبيل جولدارىنىڭ كىشى ايماعى
قالىپتاسقان كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق دالىزدەر الماتى اگلومەراتسياسىن كەڭىستىكتە دامىتۋدىڭ جوسپارلى وستەرىنىڭ ءوتۋىن ايقىنداپ بەردى.
نەگىزگى كولىكتىك دالىزدەر بويىنشا 25 كيلومەترلىك ايماق (قونىستاندىرۋ ءۇشىن ءبىرشاما قولايلى اۋماق) شەكاراسىندا الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنىڭ تىرەك جەلىسىمەن جانە پەرسپەكتيۆالىق كولىك قاڭقاسىمەن ءوزارا بايلانىستى قونىستاندىرۋ «دالىزدەرى», قالا قۇرىلىسىنىڭ قۇندىلىعى جوعارى ايماقتار ايقىندالدى.
جالپىعا ورتاق پايدالانىلاتىن اۆتوموبيل جولدارى جەرلەرىنىڭ جوبالىق الاڭدارى «اۆتوموبيل جولدارى ءۇشىن جەر كەسىپ بەرۋ نورمالارى» قر قن 3.03-02-2001 سايكەس بەلگىلەندى (1.1-كەستە).
1.1-كەستە. جولدارعا بولىنگەن بەلدەۋلەردىڭ ەنى
جولدىڭ
ساناتى قوزعالىس بەلدەۋىنىڭ سانى اشىلعان شۇڭقىردىڭ تەرەڭدىگى 1 مەترگە دەيىن بولعاندا اۆتوموبيل جولدارىنا بولىنگەن جەرلەر بەلدەۋلەرىنىڭ ەنى,م
I 6 40
I 4 33
II 2 20
III 2 17
IV 2 15
V 1 13
ەسكەرتپە: سىرتقى قۇلاما جاڭعىرتىلۋى ءتيىس جانە ولاردىڭ كولەمدەرىن ۋاقىتشا كەسىپ بەرۋگە جاتقىزۋ كەرەك.
اتالعان اۋماقتار مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق مۇددە ايماقتارى بولىپ تابىلادى. اۆتوموبيل كولىگى ايماقتارى شەگىندە ۋچاسكەلەرگە مەنشىك نەمەسە يەلىك ەتۋ قۇقىعىنىڭ بولۋى نەگىزگى فۋنكتسيونالدىق ماقساتىن نەمەسە شارتتى-رۇقسات ەتىلگەن قىزمەت تۇرلەرىن قوسپاعاندا, ولاردى كەز كەلگەن باسقا ماقساتتاردا پايدالانۋ ءۇشىن نەگىزدەمە بولىپ تابىلمايدى.
تەمىرجولداردىڭ كىشى ايماعى
الماتى وبلىسى ترانسشەكارالىق ءوڭىر بولىپ تابىلادى, ويتكەنى باتىستا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكتەسەدى.
الماتى اگلومەراتسياسى شەڭبەرىندە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزى (اتتاس اۆتوموبيل جولىمەن قاتار وتەتىن «جەتىگەن – قورعاس» تەمىرجول تارماعى) وتەدى. اگلومەراتسيا شەگىندەگى «قورعاس – جەتىگەن – اقسەڭگىر» تەمىرجول ۋچاسكەسىنىڭ ۇزىندىعى 135 كم قۇرايدى.
«تەمىر جولدارعا ارنالعان جەر كەسىپ بەرۋدىڭ نورمالارى» 3.03-17-2001 قر قن سايكەس تەمىرجول قۇرىلىستارىنىڭ ساقتالۋىن, ورنىقتىلىعىن, بەرىكتىگىن جانە جىلجىمالى قۇرامنىڭ قاۋىپسىز قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تەمىرجولداردى بەرۋ بەلدەۋىنە كىرمەيتىن تەمىرجولداردىڭ باقىلاناتىن ايماقتارىن بەلگىلەيدى:
1) ەلدى مەكەندەردىڭ شەگىنەن تىس – تەمىرجولداردى ۇسىنۋ الابىنان ەكى جاققا 50 مەتر قاشىقتىقتا;
2) ەلدى مەكەندەردە – تەمىرجولداردى ۇسىنۋ الابىنان ەكى جاققا 20 مەتر قاشىقتىقتا.
ەنەرگەتيكا توراپتارىنىڭ كىشى ايماعى
ەنەرگەتيكا توراپتارىنىڭ ايماقتارىنا ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم, ونىڭ ىشىندە ەلەكتر ستانتسيالارى, ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى, قوسالقى ستانتسيالار, ۇلەستىرۋ پۋنكتەرى جانە باسقا دا ەلەكتر جەلىسى شارۋاشىلىعى ورنالاسقان اۋماقتار جاتادى.
ەنەرگەتيكا توراپتارى اۋماعىنا سانيتاريالىق قاعيدالاردا كوزدەلگەن قورعاۋ ايماقتارى جاتقىزىلدى:
1) 220 كۆ كەرنەۋلى اۋە جەلىسى (بۇدان ءارى – ءاج) ءۇشىن – 20 م;
2) 500 كۆ كەرنەۋلى ءاج ءۇشىن – 30 م;
3) 750 كۆ كەرنەۋلى ءاج ءۇشىن – 40 م;
4) 1150 كۆ كەرنەۋلى ءاج ءۇشىن – 55 م.
سۋمەن جابدىقتاۋ جانە كارىز جەلىلەرى مەن كوزدەرىنىڭ كىشى ايماقتارى
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ جوبالاناتىن سۋ قۇبىرى جەلىلەرى مەن سۋ تاراتقىشتارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 6061,2 كم قۇرايدى.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ جوبالاناتىن كارىز جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 1792,4 كم قۇرايدى.
قۇرىلىس سالىنباعان اۋماقتاردان وتەتىن سۋ تاراتقىشتاردىڭ سانيتاريالىق-قورعانىش بەلدەۋلەرىنىڭ ەنىن شەتكى سۋ تاراتقىشتاردان باستاپ قابىلداۋ كەرەك: قۇرعاق توپىراقتا سالعاندا – ديامەترى 1000 مم دەيىن بولعاندا 10 م-دەن كەم ەمەس جانە ديامەترى ۇلكەن بولعاندا 20 م-دەن كەم ەمەس; ىلعالدى توپىراقتا – ديامەترگە بايلانىسسىز 50 م-دەن كەم ەمەس.
2. قورشاعان تابيعي ورتانى ەكستەنسيۆتى يگەرۋ ايماقتارى
اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن باسىمدىقپەن دامىتۋ ايماعى الماتى توڭىرەگىندەگى كولەمدى اۋماقتاردى الىپ جاتىر جانە بىرقاتار كىشى ايماقتارعا بولىنەدى:
1) ەگىن شارۋاشىلىعى (ەگىستىكتەر);
2) مال شارۋاشىلىعى (جايىلىمدار);
3) وسىمدىك شارۋاشىلىعى (باقتار, جۇزىمدىكتەر جانە وزگە ەكپەلەر);
4) ۇجىمدىق باقتار مەن ساياجايلار.
ەگىن شارۋاشىلىعى (ەگىستىكتەر) كىشى ايماعى, نەگىزىنەن, القاپ بولىگىندە ورنالاسقان جانە كولەمدى اۋماقتاردى الىپ جاتىر. كىشى ايماقتى دامىتۋ اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىن سۋارۋ ماقساتىندا اۋماقتى سۋلاندىرۋمەن تىعىز بايلانىستى. جەرلەردى سۋارۋ ءۇشىن شاعىن وزەندەر ارناسىنداعى كوپتەگەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار, ونىڭ ىشىندە سۋ جينالاتىن توعاندار جانە ارىق جۇيەسى پايدالانىلادى.
مال شارۋاشىلىعى (جايىلىمدار) كىشى ايماعى, نەگىزىنەن, ەگىن شارۋاشىلىعى كىشى ايماعىنىڭ ەندىك پەريمەترى بويىندا ورنالاسقان, وزەندەر بويىنداعى جىرا-سايلار, تاۋ بوكتەرى مەن تاۋلى ايماقتار, ەگىن شارۋاشىلىعىنا جارامسىزداۋ جەرلەر (كۇردەلى جەر بەدەرى بار توڭىرەك, شولەيت جەرلەر جانە ت.ب.) ءجيى پايدالانىلادى. اۋقىمدى جايىلىمدار اۋماعى اگلومەراتسيانىڭ وڭتۇستىك-باتىس, سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان.
باقتار, جۇزىمدىكتەر جانە وزگە ەكپەلەر كىشى ايماعى كوپ جىلدىق ەكپەلەرگە جاتقىزىلادى, شاعىن اۋماقتاردى الىپ جاتىر, نەگىزىنەن, اگلومەراتسيانىڭ تاۋ بوكتەرىندە جانە تاۋ بولىگىندە شوعىرلانعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسىنە سايكەس كوپ جىلدىق ەكپەلەر جەمiس-جيدەك, تەحنيكالىق جانە ءدارi-دارمەك ونiمدەرiنiڭ ءتۇسiمiن الۋعا, سونداي-اق اۋماقتى ساندەپ بەزەندiرۋگە ارنالعان.
ۇجىمدىق باقتار مەن ساياجايلار كىشى ايماعى, نەگىزىنەن, الماتى, تالعار, ەسىك, قاسكەلەڭ قالالارى, تۇرگەن اۋىلى جانە باسقا ءىرى اۋىلدار مەن كەنتتەر توڭىرەگىندەگى شاعىن اۋماقتاردى الىپ جاتىر. اگلومەراتسيانىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار «الماتى – وسكەمەن» اۆتوجولىنىڭ بويىندا (شىعىس جانە باتىس جاعى) ۇجىمدىق باقتار مەن ساياجايلار بايسەركە جانە جاڭالىق اۋىلدارى اراسىندا ورنالاسقان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ 102-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە, باعباندىقپەن اينالىسۋعا جانە ساياجاي قۇرىلىسىنا ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرi اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردەن, اۋىلدىق ەلدi مەكەندەردiڭ جەرiنەن جانە قور جەرلەرىنەن بەرiلەدi.
جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلەتىن جەر سۋارۋ جانە قۇرعاتۋ جۇيەسىنىڭ ايتارلىقتاي توزۋىنا جانە ىستەن شىعۋىنا بايلانىستى سۋارىلاتىن جەرلەردى تولىق پايدالانباۋ جانە ەگىندىك جەرلەردىڭ توزۋى اۋىل شارۋاشىلىعىن ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى بولىپ تابىلادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگى جەرلەردى مەليوراتسيالاۋ جانە سۋلاندىرۋ بويىنشا وتكىزىلەتىن ءىس-شارالارعا تىكەلەي بايلانىستى بولادى. وسىعان وراي سۋارىلاتىن جەرلەردىڭ ساپالىق جاي-كۇيىن قالپىندا ۇستاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياسات كەشەندى تۇردە جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسقا ءىس-شارالارمەن تىعىز ءوزارا بايلانىستا ازىرلەنىپ, جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
توپىراقتىڭ قاراشىرىك كۇيىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى سەبۋ, داقىلداردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن ەگۋ جانە شوپتەر ەگە وتىرىپ اۋىسپالى ەگىستى ەنگىزۋ, توپىراققا ورگانيكالىق قالدىقتاردى بارىنشا قايتارۋ جانە توپىراقتىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن ساقتاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, اتموسفەرالىق ىلعالدى بارىنشا پايدالانۋ, قار جيناقتاۋ جانە ىلعالدى ۇستاپ قالۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ قاجەت.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىندە توپىراقتىڭ ودان ءارى دەگراداتسياسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەروزياعا قارسى اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردى قولدانۋ, بەتكى قاباتتىڭ ەڭىسىنە قاراي ىلديعا كولدەنەڭىنەن وڭدەۋ جۇرگىزۋ, تەرەڭ قوپسىتۋ, داقىلداردى جولاقپەن ەگۋ, ەگىن قورعايتىن ورمان القاپتارىن جاساۋ, ورگانيكالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ ارتىق مولشەرلەرىن ەنگىزۋ قاجەت.
الماتى قالاسىنىڭ ەگىندىك جانە تابيعي جەرلەرىنىڭ كولەمىن دەگراداتسيالىق پروتسەستەردى بولدىرماۋ, جاسىل ەكپەلەردى ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ ءۇشىن بۇكىل اۋماقتا بەيىمدەلگەن-لاندشافتتىق ءتاسىلدى ەنگىزۋ شارتىمەن وزگەرىسسىز قالدىرۋ ۇسىنىلادى.
مال شارۋاشىلىعى جايىلىمىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسىنا بايلانىستى جامبىل, ىلە, تالعار جانە ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىنىڭ قورداعى جەرلەرى ساناتىنان ارالىق (2020 جىل) جانە ەسەپتىك (2030 جىل) جوبالاۋ مەرزىمدەرىنە قاراي جايىلىمداردى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە اۋىستىرۋ نەمەسە شالعايداعى جايىلىمدار رەتىندە پايدالانۋ قاجەت.
جايىلىمدىق جەرلەردە دەفلياتسياعا قارسى ءىس-شارالار جۇرگىزۋ قاجەت. جايىلىمداردا شامادان تىس مال جايۋ مەن جايىلىمنىڭ تاپتالۋىنا جول بەرىلمەۋى قاجەت. جايىلىمدارداعى دەفلياتسيامەن كۇرەستىڭ نەگىزگى شارالارى مال جايۋدى قاتاڭ نورمالاۋ (اسىرەسە كوكتەم كەزىندە), وسىمدىكتەردى جويۋ مەن توپىراق قۇرىلىمىن توزاڭعا اينالدىرۋعا جول بەرمەۋ, ءشوپ ەگۋ (ەسپارتسەت, ەركەكشوپ, جوڭىشقا) بولىپ تابىلادى.
باس سحەمانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە سايكەس اتالعان كىشى ايماقتا بەيىندىك سالالاردى دامىتۋمەن بايلانىستى ەمەس ماقساتتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرىن الىپ قويۋعا شەكتەۋ قويۋ ۇسىنىلعان. مۇندا شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن دامىتۋ جاعدايلارىنا كەرى اسەر ەتۋشى وندىرىستىك قىزمەتتىڭ بارلىق تۇرلەرىنە (اتموسفەرانى لاستاۋ, سەلدەر, توپىراقتىڭ توزۋى جانە تۇزدانۋى) بارىنشا شەكتەۋ قويىلادى. پايدالانۋ رەجيمى توپىراق قاباتىنىڭ بۇزىلۋىنا, جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەيدى. توپىراقتى مەليوراتسيالاۋ نەمەسە سۋلاندىرۋ ءىس-شارالارى كوزدەلگەن.
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ شەكاراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر 473878,7 گا قۇرايدى. ەسەپتىك جوبالاۋ مەرزىمىندە تىڭايعان جەرلەر مەن قورداعى جەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا تارتۋ ەسەبىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن 482 986,3 گا دەيىن ءوسىرۋ كوزدەلەدى.
3.شارۋاشىلىق يگەرىلۋى شەكتەلەتىن جانە
قورشاعان ورتاسى بارىنشا ساقتالاتىن ايماقتار
شارۋاشىلىق يگەرىلۋى شەكتەلەتىن جانە قورشاعان ورتاسى بارىنشا ساقتالاتىن ايماقتارعا مىناداي كىشى ايماقتار ەنگىزىلگەن:
1) ۇزاق ۋاقىت دەمالۋ, ساناتوريلىك-كۋرورتتىق قىزمەت ارەالىن قامتيتىن رەكرەاتسيالىق باسىمدىقپەن پايدالانىلاتىن اۋماقتار;
2) قورىقتاردىڭ, قاۋمالداردىڭ, تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اۋماقتارىن قامتيتىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار;
3) تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن قۇرىلىستار ورنالاسقان اۋماقتار;
4) ساياباق ايماقتارى.
تابيعي نەمەسە مادەني لاندشافتقا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرە الاتىن ونەركاسىپتىك نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستەرىن, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋدىڭ باسقا تۇرلەرىن دامىتۋعا جانە ورنالاستىرۋعا جول بەرمەيتىن رەجيمدى ورناتۋ –شارۋاشىلىق يگەرىلۋى شەكتەلەتىن اۋماقتاردى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتى بولىپ تابىلادى.
ۇزاق ۋاقىت دەمالۋ, ساناتوريلىك-كۋرورتتىق قىزمەت ارەالىن قامتيتىن باسىم رەكرەاتسيالىق پايدالانۋ اۋماقتارى
تاۋلى تابيعي-لاندشافتتىق رەكرەاتسيالىق كىشى ايماق
ىلە الاتاۋى – تيان-شاننىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تاۋ جوتاسى 43º س.ش. بويىمەن 360 كم سوزىلىپ جاتىر. نەگىزگى بيىكتىگى – 4000 – 4600 م, بيىك نۇكتەسى – تالعار شىڭى (4973 – 4979 م). ونىڭ بيىكتىگى 4500 م اساتىن 22 شىڭى بار.
نەگىزىنەن, مۇزدان پايدا بولعان كوپتەگەن كولدەرى بار. ىلە الاتاۋىنداعى ەڭ ءىرى جانە بەلگىلى كولدەر ۇلكەن الماتى كولى جانە ەسىك كولى بولىپ تابىلادى. بيىك تاۋلى بەدەر باسىم.
ىلە الاتاۋى مۇزدىعىنان تالعار, تۇرگەن, شىلىك جانە قاسكەلەڭ سياقتى كوپتەگەن وزەندەر باستاۋ الادى, ولارعا شامالعان, اقساي, ۇلكەن جانە كىشى الماتى قوسىلادى.
تاۋلى تابيعي-لاندشافتتىق رەكرەاتسيالىق كىشى ايماق ىلە الاتاۋى مۇتپ اۋماعىن قامتيدى, ونىڭ قالا قۇرىلىسى جانە شارۋاشىلىق ماقساتىندا يگەرىلۋى «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 45-بابىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار
ەرەكشە قۇندى تابيعي كەشەندەردى قورعاۋ جانە ساقتاۋ, قورعالاتىن اۋماقتى باسقارۋ جوسپارلارىندا كوزدەلگەن قالپىنا كەلتىرۋ ءىس-شارالارى, عىلىمي جانە ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق قىزمەت «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 41 جانە 42-باپتارىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى.
اگلومەراتسيا اۋماعىندا الماتى مەملەكەتتىك قورىعىن, ىلە الاتاۋى مۇتپ,«مەدەۋ مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعات پاركى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىن (بۇدان ءارى – «مەدەۋ» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعات پاركى) قوسا العاندا,ۇلتتىق تابيعي پاركتەر جانە ەرەكشە قورعالاتىن وبەكتىلەر ورنالاسقان. بىرەگەي لاندشافتار, تابيعي كەشەندەر, ىلە الاتاۋىنداعى فلورا مەن فاۋنانىڭ سيرەك كەزدەسەتىن, جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەرى, تابيعي شوق توعايلار, الپىلىك شالعىندار مەن كولدەر قورعاۋ وبەكتىلەرى بولىپ تابىلادى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى (بۇدان ءارى – ەقتا) ساقتاۋ مەن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى الماتى اگلومەراتسياسى اۋماعىندا تابيعي كەشەن وبەكتىلەرىن بارىنشا ساقتاۋدى جانە كوبەيتۋدى, سونداي-اق ەقتا-نى 2020 جىلعا قاراي – 28853 گا جانە 2030 جىلعا قاراي – 164956 گا ءبىر ساناتتان باسقا الاڭعا اۋىستىرۋدى كوزدەيدى.
تاريحي ەسكەرتكىشتەر جانە قۇرىلىستار ورنالاسقان اۋماقتار
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ اۋماعىندا كوپتەگەن مادەنيەت جانە تاريح ەسكەرتكىشتەرى ورنالاسقان.
«التىن ايماق جەتىسۋ» ەتنومادەني لاندشافت بەلدەۋى ايماعى شىعىس جانە باتىس باعىتتاردا, ىلە الاتاۋى تاۋلارى باۋرايىنىڭ بويىمەن, قاسكەلەڭ قالاسى, ۇشقوڭىر جانە ۇزىناعاش اۋىلدارى ايماقتارىندا مەريدياندى شىعىستارىمەن وتەدى. ەتنومادەني بەلدەۋدىڭ سولتۇستىك تارماعى مەريدياندى ەتنومادەني لاندشافتتىق ساياباعى بار ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ ساعاسىنا شىعا وتىرىپ, ۇلكەن الماتى كانالىنىڭ بويىنان وتەدى.
جىبەك جولى تاسجولىنىڭ بويىنداعى نەگىزگى كومپوزيتسيالىق بىلىگى بار ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرشاما شوعىرلانعان جەرلەرىندە ەتنومادەني لاندشافتتىق بەلدەۋدى دامىتۋ كوزدەلگەن.
تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن قۇرىلىستار ورنالاسقان كىشى ايماق اۋماعىندا تابيعات جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋدى جۇزەگە اسىرۋ, قالالىق جانە ونەركاسىپتىك قۇرىلىستى شەكتەۋ, تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن قۇرىلىستاردىڭ ەستەتيكالىق كەلبەتىن بۇزۋى مۇمكىن ءىس-شارالار وتكىزۋگە جول بەرمەۋ قاجەت.
پارك ايماقتارى
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ اۋماعىندا ەسىك مەملەكەتتىك دەندرولوگيالىق پاركىن, ىلە الاتاۋى مۇتپ, «مەدەۋ» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعات پاركىن قوسا العاندا, ەقتا رەگلامەنتى قولدانىلاتىن پارك ايماقتارى بار.
ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ, ميكروكليماتىن جاقسارتۋ, بيولوگيالىق ارالۋاندىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنىڭ اينالاسىندا جاسىل بەلدەۋ جاساۋ ۇسىنىلادى. الماتى اگلومەراتسياسى اۋماعىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىندە اگلومەراتسيا ارقىلى اعاتىن شاعىن وزەندەر القاپتارىنىڭ اۋماقتارىن كوگالداندىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
2014 جىلدىڭ باسىندا ورمان قورىنىڭ جەرلەرى: ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا – 82,7 گا, جامبىل اۋدانىندا – 7,0 گا, تالعار اۋدانىندا – 17,9 گا, ىلە اۋدانىندا – 9,1 گا, قاراساي اۋدانىندا – 44 گا, قاپشاعاي قالالىق اكىمشىلىگىندە – 320 گا قۇرايدى.
ورمان پايدالانۋشىلارعا ساۋىقتىرۋ, رەكرەاتسيالىق, تاريحي-مادەني, تۋريستىك جانە سپورتتىق ماقساتتار; اڭشىلىق شارۋاشىلىعى مۇقتاجدارى; جاناما ورمان پايدالانۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىنەن قۇرىلىس وبەكتىلەرىنە ۋچاسكەلەردى بەرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورمان زاڭناماسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
ورمان قورى جەرلەرiن ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگiزۋگە بايلانىستى ەمەس ماقساتتارعا ارنالعان باسقا ساناتتارداعى جەرگە اۋىستىرۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جۇزەگە اسىرادى.
4. شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ ەرەكشە رەگلامەنتتەرى بار ايماقتار
بۇل ساناتقا مىنالار كىرەدى:
1) تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن (تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى) قورعاۋ ايماقتارى;
2) تۇراقتى راديومەتريكالىق باقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن, راديواكتيۆتىك لاستانۋ بولۋى مۇمكىن اۋماقتار;
3) ءىرى ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ سانيتاريالىق زياندى ايماقتارى;
4) باقتار, باتپاقتار, پايدالى قازبالار كەن ورىندارى;
5) گەولوگيالىق ورتاسى بۇزىلعان اۋماقتار;
6) توتەنشە جاعداي تۋىنداۋ قاۋپى بار وبەكتىلەر (ماگيسترالدىق گاز جانە/نەمەسە مۇناي قۇبىرلارى جانە باسقا وبەكتىلەر) وتەتىن اۋماقتار;
7) سۋ قورعاۋ ايماقتارى.
ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىنىڭ كىشى ايماعى
الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعى بويىنشا ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى 422 كم قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە 123 كم اگلومەراتسيا اۋماعىنان وتەدى. ترانسكونتينەنتالدىق گاز قۇبىرى ىلە, تالعار جانە ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىن ەندىك باعىتتا كەسىپ ءوتىپ, سوربۇلاق جانە قاپشاعاي سۋ قويماسىنان وڭتۇستىككە قاراي وتەدى.
الماتى اگلومەراتسياسى اۋماعىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە «بۇحارا گازدى اۋدانى – تاشكەنت – بىشكەك – الماتى» گاز قۇبىرى ءوتىپ, الماتىنىڭ باتىسىنداعى «وربيتا» اۆتوماتتاندىرىلعان گاز ۇلەستىرۋ ستانتسياسىندا اياقتالادى. تارماقتىڭ سانى – 2. قۇبىرلاردىڭ ديامەترى 1020 جانە 530 مم. گاز قۇبىرىنىڭ قۋاتى – جىلىنا 8 ملرد.3 مەتر.
الماتى اگلومەراتسياسى اۋماعىندا ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىنىڭ سانيتاريالىق-قورعانىش ايماقتارىنىڭ اۋدانى 65500 گا قۇرايدى.
سۋ قورىنىڭ اۋماقتارى
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ اۋماعىنداعى سۋ قورعاۋ ايماقتارى جانە سۋ وبەكتىلەرىنە ارنالعان بەلدەۋلەر قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە سايكەس بەلگىلەندى.
الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ 2009 جىلعى 12 مامىرداعى № 93 قاۋلىسىمەن قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەرى بەلگىلەندى:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 1000 م,
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – ابسوليۋتتىك بيىكتىكتىڭ (سۋ قويماسىن تولتىرۋدىڭ شەكتى بەلگىسىنىڭ) 479,0 م كولدەنەڭ سىزىعىنان 100 م.
الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ 2011 جىلعى 21 قاراشاداعى № 246 قاۋلىسىمەن سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەر بەلگىلەندى:
ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 300 م-دەن 1000 م-گە دەيىن;
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – 35 مەتردەن 100 مەترگە دەيىن;
تۇرگەن وزەنىنىڭ:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 550-1700 م;
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – 55-110 م;
اقساي وزەنىنىڭ:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 500-1000 م;
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – 35-100 م;
اششىبۇلاق وزەنىنىڭ:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 500-550 م;
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – 60-100 م;
ۇزىنقارعالى وزەنىنىڭ:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 500-1000 م;
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – 35-100 م;
شامالعان وزەنىنىڭ:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 500-1000 م;
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – 35-100 م;
بەلبۇلاق وزەنىنىڭ:
سۋ قورعاۋ ايماعى – 500-700 م;
سۋ قورعاۋ بەلدەۋى – 35-100 م.
«الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنىڭ «Akbulak Club Resort» كەشەنى اۋماعىنىڭ شەگىندە سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەرىن, ولاردى شارۋاشىلىقتا پايدالانۋ رەجيمiن بەلگىلەۋ تۋرالى» الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ 2012 جىلعى 27 شىلدەدەگى № 241 قاۋلىسىنا سايكەس سۋ قورعاۋ بەلدەۋىنىڭ ەنى 35 م, سۋ قورعاۋ ايماعىنىڭ ەنى 500 م قۇرايدى.
ازىرلەنگەن جوبالارى جوق سۋ وبەكتىلەرىنىڭ سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەرى «سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەرiن بەلگiلەۋ قاعيدالارىن بەكiتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 18 مامىرداعى № 19-1/446 بۇيرىعىنا سايكەس قابىلدانۋى ءتيىس:
شاعىن وزەندەر ءۇشىن (ۇزىندىعى 200 كم) سۋ قورعاۋ ايماعى – 500 م;
باسقا وزەندەر ءۇشىن:
شارۋاشىلىققا پايدالانۋدىڭ قاراپايىم جاعدايلارى مەن سۋ جيناۋداعى قولايلى ەكولوگيالىق جاعدايدا – 500 مەتر;
شارۋاشىلىققا پايدالانۋدىڭ كۇردەلi جاعدايلارى مەن سۋ جيناۋداعى قاۋىرت ەكولوگيالىق جاعدايدا – 1000 مەتر.
1.2-كەستە -سۋ قورعاۋ بەلدەۋلەرiنىڭ ەڭ تار ەنi
سۋ وبەكتiلەرi جاعالاۋىنا ىرگەلەس القاپتار تۇرلەرi دوڭدەردiڭ تiك ەڭiستiگiنە قاراي سۋ قورعاۋ بەلدەۋiنiڭ ەڭ تار ەنi (مەتر)
جاعالاۋدان ەڭiستiگi (نولدiك ەڭiستىك) جاعالاۋعا ەڭiستiگi
3 گرادۋسقا دەيiن 3 گرادۋستان استام
شابىندىق 35 55 100
كوگال, پiشەندەمە 35 50 75
ورمان, بۇتا 35 35 55
وزگەلەرi (قولايسىز القاپ) 35 35 100
2014 جىلدىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا سۋ قورى جەرلەرىنىڭ كولەمى: ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا – 4206 گا, جامبىل اۋدانىندا – 610,9 گا, قاراساي اۋدانىندا – 291 گا, تالعار اۋدانىندا – 1064 گا, ىلە اۋدانىندا – 9640,2 گا, قاپشاعاي قالاسىندا – 7512,3 گا قۇرايدى. الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ شەكاراسىنا كىرگەن قاپشاعاي سۋ قويماسىنداعى سۋ ايدىنىنىڭ كولەمى 31000 گا قۇرايدى.
سۋ قورعاۋ ايماقتارىنىڭ شەگىندە مىنالارعا:
1) سۋ وبەكتىلەرىنىڭ جانە ولاردىڭ سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەرىنىڭ لاستانۋىن جانە قوقىستانۋىن بولدىرمايتىن قۇرىلىستارمەن جانە قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن جاڭا جانە قايتا قۇرىلعان وبەكتىلەردى پايدالانۋعا بەرۋگە;
2) كەلىسىلگەن جانە بەكىتىلىگەن جوبالاۋ قۇجاتتاماسى نەگىزىندە الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىمەن بەلگىلەنگەن تارتىپتە كەلىسىلگەن عيماراتتاردى, قۇرىلىستاردى, كوممۋنيكاتسيالاردى جانە باسقا وبەكتىلەردى رەكونسترۋكتسيالاۋ, سونداي-اق قۇرىلىس, ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جانە جارىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ, كابەلدەردى, قۇبىرلاردى جانە باسقا كوممۋنيكاتسيالاردى تارتۋ, جوباسىز بۇرعىلاۋ, جەر جانە وزگە جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە;
3) تىڭايتقىشتاردى, پەستيتسيدتەردى, ۋلى حيميكاتتاردى جانە مۇناي ونىمدەرىن ساقتاۋعا ارنالعان قويمالاردى, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ پۋنكتتەرىن, كولىك قۇرالدارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جۋ ورىندارىن, مەحانيكالىق شەبەرحانالاردى ورنالاستىرۋعا جانە سالۋعا, تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك قالدىقتار ءۇيىندىسىن, اپپاراتۋراعا پەستيتسيدتەردى جانە ۋلى حيميكاتتاردى قۇيۋعا ارنالعان الاڭداردى, اۆياتسيالىق-حيميالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە ارنالعان ۇشۋ-قونۋ جولاقتارىن ۇيىمداستىرۋ, سونداي-اق سۋدىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن باسقا وبەكتىلەردى ورنالاستىرۋعا;
4) مال فەرمالارى مەن كەشەندەردى, اعىن سۋلاردى جيناعىشتاردى, اعىن سۋلارمەن سۋارىلاتىن ەگىستىك جەرلەردى, مازارلاردى, مال قورىمىن, سونداي-اق جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ ميكروبتىق لاستانۋ قاۋىپتىلىگىنە سەبەپ بولاتىن باسقا وبەكتىلەردى ورنالاستىرۋعا;
5) جۇكتەمە نورماسىنان اسىرىپ مال جايۋعا, مالدى سۋعا تۇسىرۋگە جانە سانيتاريالىق وڭدەۋگە جانە سۋ قويماسىنىڭ رەجيمىن ناشارلاتاتىن شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ باسقا تۇرلەرىنە;
6) سۋ كوزدەرىندەگى سۋ كەمەرىنەن كەمىندە ەكى مىڭ مەتر قاشىقتىقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ەكپەلەرىن جانە ەكپە اعاشتارىن ۋلى حيميكاتتارمەن اۆياوڭدەۋگە جانە مينەرالدىق تىڭايتقىشتارمەن اۆياقۇنارلاندىرۋ ءتاسىلىن قولدانۋعا;
7) شەكتى رۇقسات ەتىلەتىن كونتسەنتراتسيالارى بەلگىلەنبەگەن پەستيتسيدتەردى قولدانۋعا, تىڭايتقىشتاردى قاردىڭ ۇستىنە سەبۋگە, سونداي-اق تىڭايتقىش رەتىندە زيانسىزداندىرىلماعان, قۇرامىندا كوڭى بار اعىن سۋلاردى جانە اۋىر حلورورگانيكالىق ۋلى حيميكاتتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى.
اگلومەراتسيا اۋماعىن دامىتۋدى رەتتەۋ كەزىندە تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلارعا ۇشىرايتىن اۋماقتاردى قورعاۋ قاجەتتىگىن دە ەسكەرۋ قاجەت.
قالا قۇرىلىسى شەكتەۋلەرىن ايقىنداۋ
الماتى اگلومەراتسياسى رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا ورنالاسقان, ال ونىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ سەيسميكالىعى 8 جانە 9 بالدى قۇرايدى.
اگلومەراتسيا اۋماعىنداعى 70-تەن استام ەلدى مەكەن, ونىڭ ىشىندە الماتى قالاسى ءۇشىن الەۋەتتى سەل قاۋپى بار.
سەل اعىنىمەن جانە سۋ تاسقىنىمەن كۇرەس شارالارى گيدروتەحنيكالىق, مەليوراتيۆتىك-تەحنيكالىق, اگروورمانمەليوراتيۆتىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق-شارۋاشىلىق ءىس-شارالار كەشەنىن قامتيدى.
وزەندەر ارناسىندا گيدروتەحنيكالىق شارالاردى ورىنداۋ جانە ونداعى بوگەتتەر مەن سۋ اعىزۋ قۇرىلىستارىن كۇردەلى جوندەۋ – سۋ تاسقىنىنان جانە سۋ قويمالارىنىڭ بۇزىلۋىنان قورعايتىن شارالار بولىپ تابىلادى.
قار كوشكىنىنىڭ اسەرىنە ۇشىراۋى مۇمكىن اۋماقتاردى قورعاۋ ءۇشىن ەرەكشە قاۋىپتى ۋچاسكەلەردىڭ مونيتورينگىن, كوشكىندەردىڭ ءماجبۇرلى تاسقىنىن جانە كوشكىندەردەن قورعايتىن گالەرەيالار قۇرىلىسىن قامتيتىن كوشكىنگە قارسى ءىس-شارالار ايقىندالدى.
الماتى اگلومەراتسياسى اۋماعىندا ۇشىراساتىن قاۋىپتى فيزيكالىق-گەولوگيالىق پروتسەستەرگە شوگۋ قۇبىلىستارى, جىرا-سايلاردىڭ پايدا بولۋى, سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى, سورتاڭدانۋ, كوشكىندەر, ەروزيا, سۋففوزيا جانە باسقالار جاتادى.
وسى قۇبىلىستارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن توپىراقتى تەحنيكالىق ورنىقتىرۋدى جانە فيتومەليوراتسيانى, جاعانى بەكىتەتىن قۇرىلىستاردى سالۋ جانە ەڭىستى جەرلەردى نىعايتۋدى, اۋماقتى ساتىلاي جوسپارلاۋدى, گيدرووقشاۋلاۋدى, قارقىندى فيزيكالىق-گەولوگيالىق اسەرگە ۇشىرايتىن جەرلەردە قۇرىلىستى جۇرگىزبەۋدى, سونداي-اق تەرىس گەولوگيالىق پروتسەستەر مەن قۇبىلىستاردى مونيتورينگتەۋدى قامتيتىن كەشەندى ينجەنەرلىك ءىس-شارالار ۇسىنىلادى.
اگلومەراتسيا اۋماعىنداعى تابيعي جانە تەحنوگەندىك پروتسەستەر مەن تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى مىناداي نەگىزگى ەلەمەنتتەردەن تۇرادى:
1) قورشاعان ورتانى مونيتورينگتەۋ, حالىقتىڭ تىرشىلىك ارەكەتىنىڭ تاۋەكەلىن تالداۋ جانە توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ;
2) قورعاۋ شارالارىن جۇرگىزۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى شەشىمدەردى قابىلداۋ;
3) توتەنشە جاعدايلار تاۋەكەلىن تومەندەتۋ جانە اۋقىمىن ازايتۋ بويىنشا الدىن الۋ شارالارىنا بولىنگەن قاراجاتتى ءتيىمدى ۇلەستىرۋ;
4) توتەنشە جاعدايلار تاۋەكەلىن تومەندەتۋ جانە ولاردىڭ سالدارىن ازايتۋ بويىنشا الدىن الۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ;
5) توتەنشە جاعدايلار كەزىندە اپاتتان قۇتقارۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ.
تاريحي ەسكەرتكىشتەر جانە قۇرىلىستار ورنالاسقان اۋماقتار
الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ شەگىندە كوپتەگەن مادەنيەت جانە تاريح ەسكەرتكىشتەرى ورنالاسقان. ۇلكەن الماتى كولى مەن اقساي شاتقالىنىڭ اراسىنداعى تاۋ باۋرايى ايماعىندا تىركەلگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ نەگىزگى بولىگىن ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قورعاندارى مەن قورىمدارى قۇرايدى.
تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن قۇرىلىستار ورنالاسقان اۋماقتاردا تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جويىلۋىنا نەمەسە زاقىمدانۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن قازىرگى كەزدەگى قالا قۇرىلىسى جوبالارى مەن جوسپارلارىنا قاجەت بولعان جاعدايدا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت.
ىسكە اسىرىلۋى جوسپارلانىپ وتىرعان ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا, سونداي-اق جەر قويناۋىن وڭدەۋگە باعىتتالعان جوبالارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ, يگەرىلەتىن اۋماقتاردا ەسەپكە الىنعان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ قاجەت.
رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ باعىتىندا دا بەلگىلى ءبىر جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەت.
وسىلايشا, ءاربىر فۋنكتسيونالدىق ايماقتا اۋماقتى پايدالانۋدىڭ وزىندىك ايرىقشا رەجيمى بەلگىلەنگەن, جوبالىق جوسپاردى ازىرلەۋ كەزىندە, سول سياقتى جوبالىق ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە دە ونى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت.
اۋماقتى فۋنكتسيونالدىق ايماقتارعا ءبولۋ جانە انىقتالعان قالا قۇرىلىسى رەگلامەنتتەرى الماتى اگلومەراتسياسىن اۋماقتىق دامىتۋدىڭ جوبالىق ۇسىنىستارىنىڭ نەگىزى بولدى.
2. قونىستاندىرۋ جانە وڭىرلىك جانە وڭىرارالىق ماڭىزى بار وندىرگىش كۇشتەردى,
كولىكتىك, ينجەنەرلىك, الەۋمەتتىك جانە رەكرەاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردى
ورنالاستىرۋ جۇيەسىن كەشەندى دامىتۋ شارالارى
حالىقتى قونىستاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ شارالارى
الماتى اگلومەراتسياسى قازاقستاننىڭ قالىپتاسقان ەڭ ءىرى قونىستانۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
2014 جىلدىڭ باسىندا الماتى اگلومەراتسياسى اۋماعىندا 2400 مىڭ ادام تۇردى, بۇل رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانىنىڭ 14 % قۇرادى. بۇل رەتتە قالا تۇرعىندارى 1701,5 مىڭ نەمەسە اگلومەراتسيا حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ 71 %, ال اۋىل تۇرعىندارى 698,7 مىڭ ادام نەمەسە 29 % قۇردى.
اگلومەراتسيا اۋداندارىنداعى حالىقتىڭ تابيعي ءوسۋ كوەففيتسيەنتتەرى تالعار اۋدانىندا 1000 تۇرعىنعا 17,6 ادامنان كەلەتىن بولسا, ىلە اۋدانىندا 1000 تۇرعىنعا 22,8 ادامعا دەيىن اۋىتقيدى.
حالىقتىڭ جاس بويىنشا قۇرىلىمى مىناداي كورسەتكىشتەرمەن سيپاتتالادى:
1) 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ۇلەسى 23,6 % قۇرادى;
2) ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى – 68 %;
3) ەڭبەككە قابىلەتتى جاستان اسقان حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى – 8,4 %.
ەسەپتىك مەرزىمگە قاراي (2030 جىل) حالىق سانىنىڭ 1101218 ادامعا نەمەسە 45,9 % ءوسۋى كۇتىلۋدە, سونىڭ ىشىندە قالا حالقى 914309 ادامعا (53,7 %), ال اۋىل حالقى 186909 ادامعا (26,8 %) ارتادى. حالىق قۇرىلىمىنداعى قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلەس سالماعى باستاپقى جىلمەن (2013 جىل) سالىستىرعاندا 3,8 % ارتادى جانە 74,7 % قۇرايدى, كەرىسىنشە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسى 3,8 % ازايادى.
الماتى اگلومەراتسياسى حالقى سانىنىڭ ارتۋى تابيعي جانە ميگراتسيالىق وسىمگە بايلانىستى. حالىقتىڭ كوشى-قون اعىنى ارتقان جانە تابيعي ءوسىمى جالعاسقان جاعدايدا, الماتى قالاسى حالىق سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا كوشباسشىلار قاتارىندا قالا بەرەدى.
ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن حالىقتىڭ اعىلۋى قولدانىستاعى الەۋمەتتىك, ينجەنەرلىك, كولىكتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ, اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرمەستەن, جۇيەسىز سيپاتقا يە بولادى. وسىعان بايلانىستى قازىرگى ۋاقىتتا الماتى قالاسىنىڭ باستى پر