ساياسات • 02 ماۋسىم, 2020
«كەزبيدەگى» كيكىلجىڭ: تاراپتار ءادىل شەشىمدى كۇتۋدە
بىردەن اشىپ ايتساق, مۇناي سالاسىنا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن «كەزبي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى – ماڭعىستاۋداعى ماقتاۋلى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. اتالعان كومپانياعا جۇمىس ىستەۋگە تابانىن ءبىر ىلىكتىرۋدى ارمانداپ جۇرگەن جان قانشاما؟! ويتكەنى سەرىكتەستىك جۇمىسشىلارىنىڭ شۇرايلى تۇرمىسى, ۋاقىتىمەن الاتىن جارىتىمدى جالاقىسى قىزىقتىرماي قويسىن با! سويتكەن ۇلگىلى «كەزبي» مەكەمەسىندە داۋ تۋدى. كومپانيانىڭ ءبىر توپ جۇمىسشىسى مەكەمە الدىندا ەرەۋىلدەتىپ تۇرعان ۆيدەو ەل ارالاپ كەتتى. قولدارىنا اشۋلى سوزدەر جازىلعان پلاكاتتار ۇستاعان جىگىتتەردىڭ الدىنا شىققان بەلسەندى مەملەكەت باسشىسىنا ۇندەۋ جولدايدى.
ادەبيەت • 02 ماۋسىم, 2020
پلاتون ۇڭگىرى كەيدە سامالاداي جارقىراعان سانسىز جۇلدىزدارعا تاڭدانا قاراپ قالامىز. العاش رەت اسپانعا قاراعانداي. وسىنشا سۇلۋلىقتى تۇڭعىش كورگەندەي. كەيدە سۋ بەتىندە جىلت-جىلت ەتىپ ويناعان ساۋلەلەرگە تامسانا كوز سالامىز. جەل بەسىگىندە تەربەلىپ, قۇلپىرا ويناعان قىزىل گۇلدەردىڭ كوزدىڭ جاۋىن العان اسەمدىگىنە, اق كوبەلەكتەردىڭ مەرەكەسىنە مەيىرىڭ قانباي قاراپ تۇراسىڭ. بۇرىن وسىنىڭ ءبارىن نەگە كورمەگەنمىن, جارىق دۇنيەنىڭ سونشا عالاماتىن قالاي سەزىنبەگەنمىن دەگەندەي بولاسىڭ. ءار كورگەن سايىن العاش كورگەندەي ىڭكار بولۋ, ىنتىعۋ قانداي عاجاپ! وسىنىڭ ءبارى – جاڭا ءارى كونە دۇنيە. ءار قاراعان سايىن جاڭالىعىن كورەمىز بە, ەسكىلىگىن عانا اڭعارامىز با؟
ادەبيەت • 02 ماۋسىم, 2020
قازاق وقىرمانى اۋەزوۆتىڭ اتىن ەستىگەندە ەڭ الدىمەن «اباي جولى» رومانىن ەسكە الادى. ۇلى اقىن مەن داڭقتى جازۋشىنىڭ ەسىمدەرى ءبىر عاسىردىڭ بەدەرىندە بىتە قايناسىپ ۇلگەردى. «اباي جولىن» ەشقاشان وقىماعان, وقىمايتىن وقىرمان دا اباي ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىن اۋەزوۆكە «سۇيەنىپ» ايتىپ بەرە الاتىن جاعدايعا كەلسەك, بۇل قوس الىپتىڭ حالىق جادىندا ءالى تالاي عاسىرلار بويى بىرگە ساقتالاتىنىنىڭ كەپىلى. بىراق ءوز باسىما قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسىنىڭ «اباي جولىنا» دەيىن جازعان شىعارمالارى جاقىن. جيىرمانىڭ و جاق, بۇ جاعىندا نە وي باققىزعان وتىزىندا جازعان اڭگىمە, پوۆەستەرىن سونشالىقتى تۇششىنىپ وقيمىن. ونىڭ ىشىندە «قارالى سۇلۋ» مەن «قورعانسىزدىڭ كۇنى», «كوكسەرەك» پەن «قاراش-قاراش وقيعاسى» قاتارلى ماڭگىلىك ولمەيتىن شىعارمالارىنىڭ ءجونى بولەك. قارالى سۇلۋدىڭ قۇمارلىق بيلەگەن جانى مەن عازيزانىڭ تاپتالعان ارى, قۇرماشتىڭ جازىقسىز ءولىمى مەن باقتىعۇلدىڭ قايتپاعان كەگى ادەبيەت دەيتىن سيقىرلى الەمگە ەمەس, ءومىر اتتى تىلسىمنىڭ ناق وزىنە جەتەلەيدى. جازۋشى ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ شىندىعىن, ادامداردىڭ بولمىسىن, مىنەز-ق ۇلىقتارى مەن ادەتتەرىن, تۇرمىسىن حاس سۋرەتكەرگە ءتان رەاليستىك ادىسپەن جاساعان. ول بەرگى ءداۋىردىڭ دانىشپاندارى سياقتى «تسيتاتالاردى ساپىرىپ» وتىرمايدى. ءوز داۋىرىنە ءوز كوزىمەن قارايدى. بۋىرقانعان مىڭ بوياۋلى تىرشىلىكتىڭ ىشىنەن وزىنە كەرەك بوياۋلاردى تاڭداپ الىپ سوزبەن سۋرەت سالادى. سول ءۇشىن ونىڭ كەيىپكەرلەرى ءتىرى سياقتى. شىنىندا دا «كىنامشىل بويجەتكەن» ءبىر قالادا جالداپ العان پاتەرىندە ءالى دە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي. ء«سونىپ-جانۋداعى» ايەلىن وزىنە تەڭ كورمەي تاستاپ كەتكەن تاكاپپار سىزدىق قالادا جەڭىلتەك بيكەلەرمەن ويناپ-ك ۇلىپ ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر مە ەكەن! سولاردىڭ ىشىندە بىزگە كەيىپكەرلەرى داۋىرمەن بىرگە جاساسا بەرەتىن سياقتى كورىنەتىن ءبىر اڭگىمە – «وقىعان ازامات».
تاريح • 02 ماۋسىم, 2020
وتكەن تاريحقا كوز جىبەرسەك: 1911 جىلعى ءبىر قۇجاتتا قازاقستاندا 5 ملن 408 مىڭ حالىق بولدى دەپ جازادى. ونىڭ 3 ملن 639 مىڭى قازاقتار ەكەن. وسى تۇستا قىتاي مەن موڭعوليادا 100 مىڭ قازاق ءومىر سۇرگەن.
تاريح • 02 ماۋسىم, 2020
كەشەگى كەڭەستىڭ قانقۇيلى زامانىنداعى تاريحتىڭ قاتپارىنا ۇڭىلسەك, مىناداي جانتۇرشىگەرلىك دەرەكتەر الدىمىزدان شىعادى: 1921-1954 جىلدار ارالىعىندا كسرو-دا «كونتررەۆوليۋتسيالىق» نەمەسە «انتيسوۆەتتىك» دەگەن جالامەن 3 ملن 777 مىڭ ادام سوتتالىپ, ولاردىڭ 642 مىڭى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ەكەن. ال قازاقستاندى جەكە الىپ قاراساق, قۋعىن-سۇرگىنگە 103 مىڭعا جۋىق ادام ۇشىراپ, ونىڭ 25 مىڭنان استامى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپتى. ولاردىڭ باسىم بولىگى عالىمدار, مادەنيەت, ساياسات جانە قوعام قايراتكەرلەرى سىندى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ەدى. ياعني جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قازاق زيالىلارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ «قايماعى» سىلىپ الىنىپ, جازىقسىز جازاعا ۇشىرادى. ولاردىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىنان شىققان ءاليحان بوكەيحان, ساكەن سەيفۋللين, نىعمەت نۇرماقوۆ, جانايدار سادۋاقاسوۆ, ابدوللا اسىلبەكوۆ سىندى قازاق حالقىنىڭ اياۋلى ۇلدارى دا بار ەدى...
