ماقسات – ءتيىمدى پايدالانۋ

اتام زاماننان بەرى قاراي ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن جەر ماسەلەسى باستى ماسەلە بولىپ كەلەدى. رەسەيدىڭ وتارى بولعان تۇستا, كەشەگى وداق قۇرامىندا بولعان كەزدە دە قازاقتىڭ جاندى جەرى كەڭ القاپتى دالاسىنىڭ پارشالانۋى بولدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن العان ۋاقىتتا دا حالىقتىڭ باستى قازىناسىنا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەگە كۇمان-كۇدىكپەن قاراۋ بايىرعى بابالاردان قانىمىزعا سىڭگەن ينستينكت بولار, ءسىرا. وسى ورايدا جەر كودەكسىنە قاتىستى بىرقاتار ساۋالدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءبايدىلدا جىلقىشيەۆكە قويعان بولاتىنبىز. – جەر ماسەلەسى جەڭىل قارايتىن ماسەلە ەمەس. سول سەبەپتى ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىنگى ىلە-شالا قابىلدانعان ىرگەلى زاڭنىڭ ءبىرى جەرگە قاتىستى بولدى ءارى وعان ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ كەلەدى. زاڭ دەگەنىڭىز دە قوعام تالابىنا, نارىق زاڭدىلىقتارىنا سايكەس جەتىلدىرىلىپ وتىرادى عوي. قاراپ وتىرساق, جەر ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭناما بەس مارتە قابىلدانىپتى. سوڭعىسى, 2003 جىلى قابىلدانعان جەر كودەكسىنە وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. – اتالعان وزگەرىستەر قانداي ماقساتتان تۋىنداعان ەدى؟ – ول ەڭ الدىمەن اۋىل شارۋا­شى­­­لى­عى جەرىن پايدالانۋ­شى­لار­دىڭ ءمۇد­دەسىن كوزدەيدى. رەسپۋب­لي­كا بويىن­شا 300 مىڭنان استام جەر پاي­دا­لانۋشى بار. ويتكەنى, اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا پاي­دا­لانا­تىن جەرلەر جەتكىلىكتى بول­عانى­مەن, سونىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋى­­عى پايدالانىلماي بوس جاتىر. ءبىرىن­­شى­دەن, ونى يگەرۋگە كەيبىرىنىڭ كۇشى جەتپەيدى. ەكىنشىدەن, قارجى تاپ­­شى­­لىعى قولبايلاۋ. جەردى يگە­رۋ­گە قا­تىستى ىزگى نيەتتەن تۋىن­داعان شەشىم بۇل. جەر تابىس اكەلۋى كەرەك. ول جەر­دىڭ يەسىنە, سول جەردە ەڭبەك ەتىپ جات­­قان شارۋاعا, جالپى, قازاق­ستان حال­قىنا, ونىڭ ار جاعىن­دا مەم­­لە­كەت­كە تابىس اكەلۋى ءتيىس. جەر جۇمىس ءىس­تەمەي, قاراۋسىز قال­سا, قۇنار­لى­لى­عىن جويادى, ارام­شوپ باسىپ كەتەدى. سودان كەيىن با­رىپ, جەر اينالىمنان شىعادى. قۇنار­سىزدانادى. ال جەردىڭ قۇنار­لى­لى­عىن جوعالتىپ الساق, قايتىپ ونى قالىپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وعان ون­دا­عان جىلدار كەرەك. سول سەبەپتى, وسى ماقساتتا جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ وتىر. – «شەتەلدىكتەرگە جەر ساتى­لا­دى» دەگەن پىكىر قايدان تۋىنداپ وتىر؟ – «شەتەلدىكتەرگە جەر ساتۋ» دەگەن تۇسىنىك كودەكستە اتىمەن جوق. ال­عاشقى زاڭداردان باستاپ قازىر­گى قولدانىستاعى زاڭنامادا «جەر ساتىلادى» دەگەن ۇعىم مۇلدە بولعان دا ەمەس. «شەتەلدىكتەرگە, شەتەل­دىك كومپانيالارعا جەر ساتىلادى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز جوق. بول­عان ەمەس, بولمايدى دا. تەك جال­عا بەرۋ ماسەلەسى بار. جەردى جال­عا بەرۋ ماسەلەسى وسىعان دەيىنگى زاڭ­­دار­­دىڭ بارىندە دە قامتىلدى. قاي­تا بۇرىن 99 جىلعا, 49 جىلعا دەيىن جەردى جالعا بەرۋ جونىندە نور­­ما بولدى. كەيىنگى, 2003 جىلى قابىل­دان­عان زاڭدا 10 جىلعا جالعا بەرۋ­گە بولاتىن بولسا, وتكەن جىلى قا­­بىل­­­دانعان وزگەرىستەردىڭ ءناتي­جە­سىن­­دە جەردى جالعا بەرۋ 25 جىلعا ۇزارتىلدى. – نەگە 25 جىلعا ۇزارتىلدى؟ – كەز كەلگەن ازامات ول جەرگە قار­جىسىن سالعاننان كەيىن ودان تابىس تابامىن دەپ ويلايدى عوي. عىلى­مي تۇجىرىم تۇرعىسىنان قارا­عاننىڭ وزىندە, اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنان پايدانى ون جىلدىڭ شاماسىندا عانا كورەدى ەكەن. سالعان قارجىسىنىڭ ەسەسىن ون جىلدان كەيىن قايتاراتىن بولسا, وندا جەرگە كىم ينۆەستيتسيا سالادى؟ سول سەبەپتى, وسى كەزگە شەيىن شاما­لى جەر عانا جالعا الىندى, بار بول­عانى 62 مىڭ گەكتاردىڭ شاماسىندا. ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن جالعا بەرۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى. قارجى كەلەتىن بولسا, تابىس تا مولايادى, جۇمىس ورنى اشىلادى, قازىناعا تۇسەتىن سالىق كوبەيەدى. – جەردى ساتىپ الۋ ماسەلەسى سوندا قايدان شىعىپ وتىر؟ – ماسەلەن, ءبىر ازاماتتىڭ 49 جىل­­عا العان جەرى بار دەلىك. قازىر ول «مەن جەردى ساتىپ المايمىن, ونى 49 جىلعا جالعا العان كۇيىندە پاي­دالانا بەرەمىن» دەسە, وعان زاڭ بو­يىنشا قۇقىعى بار. ەگەر ؟؟ ؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟, ؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟ 50 ؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟.دە جەردى ساتىپ الامىن دەسە, جەر­دىڭ كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزىنا جەڭىلدىك جاسالادى. سول سومانىڭ ءوزىن 10 جىل ىشىندە ءبولىپ تولەۋىنە بولادى. مىنەكي, بۇل – ۇلكەن جەڭىل­دىك. ول جەردى جەكەمەنشىگىنە ال­عان­نان كەيىن وعان دەگەن كوزقاراس تا باسقاشا بولادى عوي. ول يەلىگىندەگى جەردى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرۋ ءۇشىن كۇتىپ-باعادى, تابىس تابۋعا ۇمتىلادى ەمەس پە؟! سونداي-اق, قازاقستان ازاما­تىنىڭ مەملەكەتتىڭ جەر قورىنان جەر ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى بار. بار ماسەلە وسىندا. بۇل جەردە قازاق­ستاندىق ازاماتتار عانا ساتىپ الا الادى. ال شەتەلدىكتەردىڭ تەك جالعا الۋعا عانا قۇقى بار. – ەندەشە, جەرگە قاتىستى تۇسىنبەستىكتىڭ ءتۇپ-توركىنى قايدا جاتىر؟ – ارينە, جۇرتشىلىقتىڭ بارلى­عى دەرلىك زاڭنان حاباردار دەپ ايتۋ قيىن. سوندىقتان جالپى حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. وعان جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردەن باستاپ بارلىعىمىز اتسالىسۋمىز كەرەك. حالىق قابىل­­­دان­عان زاڭنىڭ ەرەكشەلىگى قان­داي, ول نە ءۇشىن قابىل­دانىپ وتىر؟ – دە­گەن باستى ساۋال­دارعا جاۋاپ الۋى ءتيىس. ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىن­دىرىل­مەگەندىكتەن, حالىق اراسىن­دا ءۇستىرت پىكىر قالىپ­تاسىپ وتىر­عا­نى سوندىقتان. بۇل – ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟. ؟؟؟؟؟؟؟؟؟, ؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟ ء؟؟؟؟؟بىرىن­شى­دەن. ەكىنشىدەن, قاي قوعامدا دا كەز­دەسەتىن كەرىتارتپا كىسىلەر وسىنداي ساتتە دۇربەلەڭ تۋعىزۋعا بەيىم تۇراتىنى تاعى بار. – زاڭ 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى عوي؟ – ءيا. وعان قوسا, ەندىگى جەردە جەر كودەكسىنىڭ زاڭدىق نورما­لارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان زاڭدىق اكتىلەر قابىل­دانادى. قالىڭ كوپشىلىك تاراپىنان ايتىلعان ۇسىنىستار, كۇماندانۋعا سەبەپ بولعان تۇستار وسى زاڭدىق اكتىلەر اياسىندا ەسكەرىلەدى. – جالپى, وسى ماسەلەدەن ءوزىڭىز قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟ – وسى كەزگە دەيىن قانشاما قيىن­­­شى­لىقتاردان وتتىك. كەشەگى توق­سانىنشى جىلداردىڭ تاپشى­لى­عى ەستەن شىعىپ كەتتى مە؟ سول كەز­دىڭ وزىندە سابىرعا جەڭدىرىپ, جاق­سى كۇنگە قول جەتكىزدىك ەمەس پە! اقىل­دىڭ, بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ارقا­سىندا قيىن كەزەڭدەردى ارتقا قال­دىردىق قوي. باسقا جۇرت قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايتىن بەيبىت ءومىر مەن تىنىشتىق قازاققا ءتان سابىر مەن سالماقتىلىقتىڭ ارقاسىندا سالتانات قۇرىپ تۇر. ولاي بولسا, ەڭ الدىمەن ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارىپ, تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ بارىپ اڭگىمە قوزعاۋ كەرەك. اڭگىمەلەسكەن عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»