قازاقستان پارلامەنتىنە – 15 جىل
تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان, عاسىرلار بويى دالا دەموكراتياسى مەن ەركىندىك سەزىمىنىڭ قۇندىلىق بەلگىلەرىن ساقتاپ كەلگەن, باستاۋىن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «جەتى جارعى» سياقتى كونە زاڭداردان الاتىن قازاق ەلىنىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىنىڭ قالىپتاسۋ جولى جەڭىل بولدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى.
1990 جىلعى ناۋرىزدا ون ەكىنشى سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەرەكشە ءرول اتقارعانى بارشاعا بەلگىلى. ناق وسى جىلى قازاق كسر-ءىنىڭ «قازاق كسر پرەزيدەنتى قىزمەتىن تاعايىنداۋ جانە قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا (نەگىزگى زاڭىنا) ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قابىلدانىپ, قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتى تاعايىندالدى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سايلاندى. 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيانى قابىلداپ, تۇڭعىش رەت ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندەگى مارتەبەسىن ايقىنداپ بەردى, ازاماتتىق ينستيتۋت, سونداي-اق مەنشىك نىساندارىنىڭ تەڭ قۇقىلىعىن ەنگىزىپ, اۋماقتىڭ ءبولىنبەيتىندىگىن جانە وعان قول سۇعىلمايتىندىعىن جاريا ەتتى.
كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەن دە, قازاقستاننىڭ كەڭەستەن كەيىنگى العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىلداعان دا وسى ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس بولدى. سونىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكادا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى, ازاماتتىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى, دەموكراتيالىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە كوشۋ باستالدى.
الايدا, وسى رەفورمالار رەسپۋبليكالىق بيلىك ورگاندارىنىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە, وكىلدى ورگانداردىڭ ورالىمسىزدىعىن اشىپ بەردى, ءويتكەنى ولار جەدەل وزگەرىپ جاتقان ومىرگە ىلەسە المادى ءجانە وسىعان وراي بالامالى شەشىمدەر قابىلداۋعا ءدارمەنسىز بولىپ شىقتى. ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەستىڭ تۇراقتى نەگىزدە ىستەگەن جەكەلەگەن قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىس ءناتيجەلەرى دە كاسىبي پارلامەنت قۇرۋدىڭ قاجەتتىگىن دالەلدەي ءتۇستى. ءسويتىپ, ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس ءوزىن-ءوزى تاراتىپ تىندى.
وسىدان كەيىن سايلانىپ, 1994-1995 جىلدارى دەپۋتاتتارى تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس ىستەگەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كاسىبي پارلامەنتى دەپ سانالاتىن ون ءۇشىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس قازاقستاندىق پارلامەنتاريزمنىڭ دامۋ جولىنداعى ماڭىزدى ءبىر كەزەڭى بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. بۇل جوعارعى كەڭەس ءوز قىزمەتىنە مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭىندە كىرىسكەن ەدى. سودان دا ول قازاقستاندا پارلامەنتاريزمنىڭ ودان ءارى دامۋىنا العىشارتتار نەگىزىن سالعانمەن, كوپ قيىندىقتارعا كەزىكتى. جوعارعى كەڭەستىڭ سول كەزدەگى ءتوراعاسى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: «كاسىبي پارلامەنت بىزدە ەشقاشان بولعان ەمەس جانە ءبىز سىناپ كورۋلەر جانە قاتەلىكتەر ءادىسىمەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدىق... جاڭا مارتەبە يەلەنگەن جوعارعى كەڭەس وكىلەتتىكتەرىنىڭ ايقىندالۋى ءبىرتىندەپ ءجۇرىپ جاتىر», دەگەن سوزدەرى دە وسىنى اڭعارتادى. ءسىرا, اتالمىش جوعارعى كەڭەستىڭ ءبىر جىلدان ءسال ازىراق جۇمىس ىستەپ, زاڭسىز دەپ تانىلعانىنىڭ, مەرزىمىنەن بۇرىن تاراتىلعانىنىڭ استارىن وسىدان ىزدەۋ ءجون سياقتى.
قازاقستاندى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا دەپ جاريالاعان 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا, سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ ءمارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدار قابىلداپ, پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ فۋنكتسياسىن جۇزەگە اسىراتىن رەسپۋبليكانىڭ جوعارى وكىلدى ورگانى بولىپ تابىلاتىنىن بەكىتىپ بەردى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇراقتى نەگiزدە جۇمىس iستەيتiن, ەكi پالاتادان: سەناتتان جانە ءماجiلiستەن تۇراتىن پارلامەنت ومىرگە كەلدى.
بۇدان ءبىز قازاقستاندىق پارلامەنتاريزمنىڭ قالىپتاسۋ جولى كۇردەلى بولعانىن, پارلامەنتاريزم تالابىنا, تابيعاتىنا ساي كەلمەيتىن قوعامدىق سانا مەن ساياسي پراكتيكاداعى ءۇستىرت كوزقاراستار مەن پىكىرلەردى ەڭسەرۋدىڭ وڭايعا تۇسپەگەنىن, قازاقستان پارلامەنتى قوعامداعى رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى ساياسي-دەموكراتيالىق ينستيتۋتقا تەك ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا اينالعانىن اڭعارامىز. ون بەس جىل تاريح ءۇشىن كوپ ۋاقىت ەمەس, قاس قاعىم ءسات. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە نەبىر كۇردەلى كەزەڭدەر مەن سىندارلى ساتتەردى باستان وتكەرگەن قازاقستان پارلامەنتى ءىس ۇستىندە قالىپتاسىپ, كەمەلدەندى, سىندارلى تاجىريبە جيناقتادى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ا.نازارباەۆتىڭ ءتىلىمەن ايتساق, ەلىمىزدىڭ كەلبەتىن وزگەرتكەن زاڭدار قابىلدايتىن دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
العاشىندا ءماجiلiس 67 دەپۋتاتتان سايلانسا, كەيىن 1998 جىلعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە وراي 77 بولدى, ال 2007 جىلعى مامىردا جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياعا سايكەس 107 پارلامەنتشىدەن تۇراتىن بولدى. ولاردىڭ 98-ءى ساياسي پارتيالاردان پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاندى. ال 9 دەپۋتات قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلادى.
بىرنەشە پارتيا دوداعا تۇسكەن سوڭعى سايلاۋ «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ايقىن جەڭىسىمەن اياقتالدى. باسقا پارتيالاردىڭ بىردە-بىرەۋى 7 پايىزدىق كەدەرگىنى ەڭسەرە المادى. ءناتيجەسىندە نۇروتاندىقتار پارلامەنت ماجىلىسىندەگى بارلىق 98 ورىندى يەلەندى. سودان با ەكەن, كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سول كەزدە ءماجىلىستىڭ ساپالىق قۇرامىنا كۇمان كەلتىرگەندەي سىڭاي تانىتىپ, جاڭادان سايلانعان دەپۋتاتتاردى ورىندى-ورىنسىز ءىلىپ-شالىپ جاتتى. بىراق ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويدى. جاڭادان سايلانعان ءماجىلىس ساياسي جۇيەنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە ءوزى دە جاڭارۋعا ءتۇسىپ, بۇكىل قىزمەتىن, اسىرەسە, نەگىزگى فۋنكتسياسى – زاڭ شىعارۋ ءىسىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ قازىرگى زامانعى كۇردەلى, وسكەلەڭ تالاپتارىمەن ۇيلەستىرە ءبىلدى.
ءماجىلىستىڭ سوڭعى سايلاۋىندا 39 دەپۋتات ءوز مانداتتارىن ساقتاپ قالسا, 43 ادام مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنان, 8 ادام بيزنەس قۇرىلىمدارىنان, 8 دەپۋتات ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنان كەلدى. ال ماماندىقتارىنا كەلسەك, شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق سالالارى قامتىلعان دەۋگە بولادى: دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا ينجەنەرلەر دە, زاڭگەرلەر دە, ەكونوميستەر دە, ءدارىگەرلەر, مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى دە بار. 11 ءماجىلىس دەپۋتاتى عىلىم دوكتورى بولسا, 10 حالىق قالاۋلىسى عىلىم كانديداتى.
جاڭارۋ مەن دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ باسقارۋ جۇيەسىنىڭ الدىندا تۇرعان قازىرگى كەزەڭدەگى باستى ماسەلە – قوعامدى كەشەندى تۇردە جاڭارتۋ-جاڭعىرتۋ دەسەك, بۇل ءمىندەتتەردىڭ ويداعىداي شەشىلۋىن پارلامەنتتىڭ سان سالالى قىزمەتىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءومىر ەلىمىزدىڭ دامۋى پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە بايلانىستى ەكەنىنە, ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق-ساياسي جاڭارۋ ۇدەرىسى اياسىنداعى سان قىرلى كۇردەلى پروبلەمالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋدە پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق ءرولى مەن سالماعى ارتا بەرەتىنىنە كوز جەتكىزىپ وتىر.
ءوز بويىنا الەمدىك جانە وتاندىق تاجىريبەنىڭ جاقسى ۇلگىلەرىن جيناقتاپ, ولاردى قازىرگى ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى جاعدايلارعا بەيىمدەپ وتىرعان پارلامەنتتىڭ جەمىستى قىزمەتى تۋرالى مىسالداردى الىستان ءىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. 2010 جىلعى 1 قىركۇيەكتە پارلامەنتتە ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ءسوز سويلەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى سەسسيا ارالىعىندا اتقارىلعان ىستەرگە توقتالا كەلىپ: «مىنە, بۇل ءماسەلەلەردە پارلامەنت كاسىبي شەبەرلىگىن تانىتىپ, ۇلكەن ىسكە زور ۇلەسىن قوستى. بۇل ورايدا, پارلامەنت جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-ءوركەندەۋى جولىندا پارمەندى جۇمىس جاساۋدا. مىزعىماس مەملەكەتتىگىمىزدىڭ باس باعدارىنا اينالعان اتا زاڭ اياسىندا كوپتەگەن زاڭدار قابىلدانۋدا. وسى سايلانىمنىڭ دەپۋتاتتارى ءۇش سەسسيانىڭ ىشىندە 340-تان اسا زاڭ قابىلداعانى مۇنىڭ جارقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. بۇل زاڭداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوعامنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە ارنالعان», دەپ دەپۋتاتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءۇشىنشى سەسسيانىڭ قورىتىندىلارى زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىستىڭ ساپاسى ارتا تۇسكەنىن كورسەتتى. بارلىعى 148 زاڭ قابىلداندى. ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق بازاسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋعا, قىلمىسپەن جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭدارمەن نىعايتىلدى. وسى كەزەڭدە پارلامەنت قازاقستان قول قويعان 35-تەن استام حالىقارالىق قۇجاتتى راتيفيكاتسيالادى. وتكەن جىلدىڭ ەرەكشە ءبىر جاڭالىعى – قازاقستان بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرىمەن بىرگە كەدەن وداعىنا مۇشە بولىپ كىردى. وسى ماڭىزدى وقيعاعا بايلانىستى پارلامەنت قىسقا مەرزىم ىشىندە 35-تەن استام كەلىسىمدى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىپ, كەدەن وداعى اياسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق بازا جاسادى.
سىن ساعاتتا وسىلاي «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا» قيمىلداۋدىڭ, قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قولعا الۋدىڭ, كاسىپكەرلىك سەكتوردى ساۋىقتىرۋ جانە بيزنەس باستامالارىن قولداۋ, اگروونەركاسىپ سالاسىن قارجىمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ, داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭگە باتىل قادام جاسادىق, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقساردى.
مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى جاڭارعان الەمدەگى جاڭا قازاقستاندى ودان ءارى كەشەندى دامىتۋ جونىندەگى اسا كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ناتيجەسى مەن ساپاسى, سايىپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارى, ولاردىڭ ءىشىندە پارلامەنتتىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىنىڭ, ەلىمىزدىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ ۋاقىت العا تارقان قيىنشىلىقتاردىڭ ءبارىن حالقىمەن بىرگە ءبولىسىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ايعاعى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى نەگىزگى ىشكى جۇمىستارىمەن قاتار, حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق قىزمەتتى دە بەلسەندى ءجۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى كەزەڭىندە ەرەكشە سيپاتقا يە بولعانىن ايتۋ ءلازىم.
دەپۋتاتتار ءار سارسەنبى سايىن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ باسىندا وزدەرىنىڭ ساۋالدارىن جاريا ەتەدى. ۇستىمىزدەگى سەسسيانىڭ العاشقى ءۇش ايىندا عانا ولار ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ باسشىلارىنا 237 ساۋالدار مەن ۇندەۋلەر جولدادى. كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتورتىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءىV سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا دەپۋتاتتاردىڭ الدىنا قويعان جانە جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان.
پارلامەنتتىڭ رەگلامەنتىنە ءسايكەس دەپۋتاتتار توقسان سايىن ايماقتارعا شىعىپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ تۇرادى. ونداعى باستى ماقسات – حالىقتى جوعارى وكىلەتتى ورگان, ۇكىمەت تىندىرىپ جاتقان ىستەردەن حاباردار ەتۋ. وسى كەزدەسۋلەردىڭ بارىسىندا حالىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە دە ايرىقشا كوڭىل ءبولەمىز. سونداي-اق ولار كوتەرگەن ماسەلەلەردى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋدى باستى مىندەتىمىز دەپ بىلەمىز.
ۋاقىت ەلباسىمىز ۇستانعان باعىتتىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. قازاقستان ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە دۇنيە جۇزىنە تانىمال الەۋەتتى ەلگە اينالدى. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى جانە ازيا ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتتىك. وسى بەدەلدى ۇيىمنىڭ استانادا وتكەن ءسامميتى دە ەلىمىزدىڭ ابىروي-داڭقىن اسقاقتاتا ءتۇسكەنى داۋسىز.
دەگەنمەن, قول جەتكەنگە توقمەيىلسۋگە بولمايدى. پرەزيدەنتىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, «قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىنا لايىقتى قادام باسۋى ءۇشىن بىزگە ءالى كوپ نارسە ىستەۋگە تۋرا كەلەدى». ميلليونداعان ازاماتتار ءوزىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن تانىتىپ, جاڭا يندۋستريالىق قازاقستاندى تۇرعىزۋعا قاتىسۋ ءۇشىن ۇمتىلۋى, ىسپەن اينالىسىپ, ەلدىڭ دامۋىندا ءوز ورنىن تابۋى كەرەك. ەلىمىز ءۇشىن مارتەبەلى, سونىمەن قاتار, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن وسىنداي ايرىقشا اۋقىمدى ىستەردەن زاڭنامالىق قىزمەتى ارقىلى ۇدايى حالىقتىڭ مۇددەسىن ءبىلدىرىپ, قورعاپ كەلە جاتقان پارلامەنتتىڭ دە شەت قالمايتىنىنا سەنىم زور.
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
