«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى.
– ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ ناق قازىرگى كەزدە جولدانۋى نەمەن بايلانىستى دەي الامىز؟
– قاي جاعىنان كەلسەك تە, قازىرگى ەڭ باستى ماسەلە بەيبىت ءومىردى ساقتاۋمەن قابىسىپ جاتىر. ادامزاتتىڭ يادرولىق قارۋدان قۇتىلۋىنا كۇش سالۋ باستى مىندەت سانالادى. وسى ورايدا قازاقستان ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق سىناق الاڭىن ءبىرىنشى بولىپ جاپتى. سول ءۇشىن دە دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ بىزگە دەگەن سەنىمى ارتتى. ەگەر تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, 1945 جىلى تامىز ايىندا امەريكا قۇراما شتاتتارى جاپونيانىڭ حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنا پلۋتوني بومبالارىن تاستادى. سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان ادام قىرىلىپ, جاپون حالقى وسى كۇنگە دەيىن زارداپ شەگىپ كەلەدى.
ال 1949 جىلعى 29 تامىزدا ەڭ العاشقى كەڭەس وداعىنىڭ اتوم بومباسى سەمەي تۇبىندە جارىلعان بولاتىن... وسى جارىلىستاردىڭ سالدارىنان قازاقستاننىڭ بىرنەشە ايماعىنىڭ تۇرعىندارى ءارتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعىپ, ءالى كۇنگە دەيىن زاردابىن تارتىپ كەلەدى. العاشقى جارىلىستان كەيىن اراعا 40 جىل سالىپ ناق سول 29 تامىزدا (1991 جىلى) سەمەي پوليگونىنا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سوڭعى نۇكتە قويىلدى. بۇل جولى دا ەلباسى الەمگە ۇندەۋ تاستاپ, يادرولىق قارۋدىڭ قانشالىقتى زارداپتى ەكەندىگىن ەسكەرتىپ, بۇل ماسەلەدە بىرلەسە ارەكەت ەتۋگە شاقىرىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە الەمدە لاڭكەستىك ارەكەتتەر سانى ارتىپ كەلەدى. بۇل, ءتىپتى, يادرولىق تەرروريزمگە الىپ كەلۋى دە عاجاپ ەمەس. يادرولىق قارۋدىڭ لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتپەۋىنە ەشكىم دە كەپىلدىك بەرە المايتىن زامان تۋدى. ەلباسى مانيفەسىندە يادرولىق جارىلىستاردىڭ زاردابىن تارتقان قازاق حالقىنىڭ ىشكى جانايقايى جاتىر. ويتكەنى, بەيبىت ءومىردى بۇزۋعا ونشا كوپ ۋاقىت تا كەتپەيدى. الىپ دەپ جۇرگەن جەر شارىمىز, بىلايشا قاراساڭ, كىشكەنتاي عانا دوپ سياقتى. سول وزىمەن ءوزى اينالىپ تۇرعان پلانەتامىزدى ءبىر دەمدە قۇرتىپ الۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
– ءيا, ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. دەي تۇرعانمەن, سوندا ادامزات نە ىستەۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ادامزاتقا يادرولىق قارۋدان گورى قارجىنىڭ كوپ بولىگىن عىلىمعا جۇمساعان ءتيىمدى بولار ەدى. ادامدى جويۋعا ارنالعان قارۋ-جاراقتاردى شىعارۋمەن ءبىز ماسەلەنى شەشپەيمىز. الەمدە ورىن الىپ جاتقان قاقتىعىستاردى نەگە ءالى كۇنگە دەيىن توقتاتا الماي كەلە جاتقاندىعىمىز سونىڭ دالەلى بولا الادى. ەگەر قارجىنىڭ باسىم بولىگىن عىلىمعا باعىتتاپ, جاڭالىقتاردى كوبىرەك اشا باستاساق, وندا مۇنداي سويقان سوعىستار ورىن الماس ەدى. ەلباسىنىڭ مانيفەسى دە وسى بەيبىت ءومىردى ورناتۋعا باعىتتالعان جانە ول الەم ەلدەرى تاراپىنان وڭ باعالانىپ وتىر.
– الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان ەلىمىز باستامالارى ۇنەمى قولداۋعا يە ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. الايدا, تولىق باعاسىن الا الماي كەلە جاتقان سياقتى ما, قالاي؟ ءسىز وسىعان نە دەيسىز؟
– ءيا, بۇل باعىتتا قازاقستان تاراپىنان ءاردايىم كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتكە دەيىن دە ەلباسى باستاماسىمەن ەلىمىزدە بىرنەشە رەت يادرولىق تاقىرىپتارعا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر بولىپ ءوتكەن-ءدى. مانيفەست سونىڭ بارلىعىن قورىتىندىلاعان باستى قۇجات بولعانى انىق.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىن, «رەزەرۆ ساربازدارى» دەگەن ۇيىم بار. وعان كوپتەگەن مەملەكەت مۇشە. ۆەنادا وتكەن سول ۇيىمنىڭ ءبىر وتىرىسىندا 28 حالىقتىڭ اتىنان «رىتسار ميرا №1» دەگەن وردەن تاعايىندايتىن بولىپ كەلىسىلدى. سونى قاي پرەزيدەنتكە ۇسىنامىز دەگەن ۇلكەن تارتىستى پىكىرسايىس باستالدى دا كەتتى. سودان نە كەرەك, جارىسسوزگە ءتۇسۋ ءۇشىن ىرىمداپ تۇيمەشەنى جەتىنشى بولىپ باستىم. ورنىمنان تۇرعان بەتتە بىلاي دەدىم: «قاي پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ سياقتى الەمدى كۇرسىنتكەن سەمەي پوليگونىنداي يادرولىق سىناق الاڭىن جاۋىپ جانە بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, ۇلكەن ەرلىك كورسەتتى؟ بۇل قازاق حالقىنىڭ بابالارىنان كەلە جاتقان بەيبىتشىلىكتى ءسۇيۋ داستۇرىمەن استاسىپ جاتقان جوق پا؟!».
ءبىر ءسات تىنا قالعان كوپشىلىك ءسوزىمدى اياقتاماي جاتىپ دۋ قول شاپالاقتاپ, مەنى قولداي جونەلدى. سول مەزەت بارلىق ەل وكىلدەرى ءوز قولدارىن كوتەرىپ, «رىتسار ميرا №1» دەگەن وردەندى ن.ءا.نازارباەۆقا بەرۋ تۋرالى مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قولداپ, قاۋلىعا قول قويدى.
– سودان...
– سودان مەن بارلىعىن استاناعا شاقىردىم. كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردىڭ اراسىندا قازىر مارقۇم بولعان مالايزيانىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-لەيتەنانت حاميد يبراگيمنىڭ «بەيجىڭ پالاس» عيماراتىنىڭ ءتوبەسىندە تۇرىپ ايتقانى ءالى جادىمدا: «سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدەن وزىمىزگە تانىس كوپتەگەن بەلگىلەردى كورىپ تۇرمىن. وسىنداي ۇتىمدى شەشىمدەر قابىلداعان پرەزيدەنتتەرىڭىزگە باس يەمىن.
ءيا, ارىپتەسىمنىڭ سول ءبىر سوزىمەن كەلىسەمىن. ەلباسىنىڭ ولشەۋسىز ۇلەسى ءالى دە تولىق باعالانباي كەلە جاتىر دەپ بىلەمىن. جالپى, تاۋەلسىزدىك سارايىندا وردەندى تاپسىرۋ ساتىندە 28 ەل وكىلدەرى پرەزيدەنتىمىز تۋرالى جاقسى لەبىزدەر ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, استانانى كورىپ, قازاق حالقىنىڭ بەيبىتشىلىكتى قاسيەت تۇتاتىن حالىق ەكەندىگى تۋرالى رياسىز كوڭىلدەرىن دە جەتكىزىپ جاتتى.
– مانيفەستىڭ بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى ەلىمىز ءۇشىن ءۇلكەن ابىروي ەكەنى داۋسىز. ءسىز نەندەي پىكىر قوسار ەدىڭىز؟
– ەلباسى ءبىزدىڭ بەيبىت ءومىردى قالاپ وتىرعان جۇرت ەكەنىمىزدى جانە قاھارمان حالىق ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىنىمىزدى بۇكىل الەمگە پاش ەتىپ كەلەدى. سوندىقتان, بۇل مانيفەستى الەمنىڭ تىنىشتىعىن, ادامزات بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىن ويلاعان ەردىڭ ۇندەۋى دەپ قابىلداعان ءجون. ۇلى ەلدىڭ پەرزەنتى كوتەرگەن ۇندەۋدى بۇكىل الەم بولىپ قولداپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە, جۇزدەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى تىرلىگىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان بەيبىتسۇيگىش ساياسات ۇستاناتىن قازاقستاندى الەم تانىپ قالدى. ەلىمىزدىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋگە دەگەن ارمانىن مانيفەست ارقىلى جەتكىزىپ وتىرمىز دەپ بىلەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
