ساۋاتتى باستامالاردىڭ ءبىرى
كوڭىلگە قونىمدى ساياسات
ءاربىر مەملەكەت, ولاردىڭ باسشىلارى وزدەرىنىڭ الەم الدىنداعى نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىكتەرىنە سەرگەك قاراۋلارى ءتيىس. اسىرەسە, جاھان قاۋىپسىزدىگىنە, سونداي-اق, قوردالانعان ءتۇرلى تۇيتكىلدەرگە بايلانىستى مىندەتتەردىڭ ورنى بولەك. وسى ورايدا قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز حالقىنىڭ ىزگى تىلەگىن بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتى قالايتىن بۇكىل ادامزاتتىڭ مۇددەسىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, باتىل قادامدار جاسادى. جالپى, يادرولىق قارۋدىڭ الەمدىك قوعامداستىققا ءتوندىرىپ وتىرعان قاۋپى زور. مۇنى ءبارىمىز دە بىلەمىز. بىراق, وسىناۋ تاجال قارۋىنا قارسى اشىق كۇرەس جاريالاپ, ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا بەلسەندى ءىس-قيمىل جاساۋ وتە ماڭىزدى. ال وسى ماسەلەدە قازاقستاننىڭ ءجۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى كوڭىلگە قونىمدى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ تەك ايتىپ قانا قويماي, ناتيجە كورسەتۋى تالايلارعا وي سالۋدا. قالاي دەگەندە دە, قازاقستان ءوزىنىڭ ومىرشەڭ باستامالارىمەن وزگەلەرگە جول كورسەتىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن ودان ءارى وسىرە تۇسەتىنى انىق. رەي حامموند, فۋتۋرولوگ ( ۇلىبريتانيا)تىنىشتىققا جەتەر ەشتەڭە جوق
عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرى مەن جاڭالىقتارىن ادامزات يگىلىگىنە پايدالانۋى قاجەت, ءومىر تىرشىلىگىن, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا قولدانۋى كەرەك. ادامدار اربا ويلاپ تاۋىپ, ونىمەن ىڭعايلى جۇرۋگە, كوپ زات تاسۋعا بولاتىنىن كوردى. كەيىن پويىزدى ويلاپ تاۋىپ, ونىمەن جىلدام جۇرۋگە بولاتىنىنا, وتە كوپ جۇك تاسۋعا ءارى تەز جەتكىزۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى. ودان كەيىن ۇشاقتى ويلاپ تاپتى... ەگەر عىلىم ادامزات يگىلىگىنە قىزمەت ەتسە, ول – وركەنيەت, ال عىلىم ادام ومىرىنە قاۋىپتى قارۋ, ۋلى زات ويلاپ تاپسا, ول قولدانىسقا ەنسە, ول – قاسىرەت. ءسويتىپ, عىلىم جاقسىلىعىنىڭ ەكى بەتى بار. ەلباسى ن.نازارباەۆ عىلىمنىڭ وركەنيەتكە اپاراتىن, بەيبىت ومىرگە باستايتىن كەمەل جاعىن قولداپ, يادرولىق قارۋدى ويلاپ تابۋعا, قولدانۋعا, سىناۋعا قارسى مانيفەسىن حالىقارالىق دارەجەدە جاريا ەتتى. ن.نازارباەۆتىڭ اتوم قۋاتىن ادام يگىلىگىنە پايدالانۋ تۋرالى ۇسىنىسى, بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ارمان-مۇددەسىنە, كوزقاراسىنا ساي كەلەدى, كوڭىلىنەن شىعادى. سەبەبى, ەشكىم دە يادرولىق قارۋ قولدانۋدان قاسىرەتكە ۇشىراعان حيروسيمو مەن ناگاساكي تۇرعىندارىنا ۇقساعىسى كەلمەيدى. كەرىسىنشە, بەيبىت جاعداي, باقىتتى ءومىر ءسۇرگىسى كەلەدى, اتوم قۋاتىن ءوز ءتىرشىلىگىنە, باقىتتى ءومىر سۇرۋگە جۇمساۋعا تىرىسادى. سوندىقتان, ادام ومىرىنە, تابيعات تىرشىلىگىنە زياندى بولاتىن عىلىم جاڭالىعىنا تىيىم سالۋ كەرەكتىگىن, ادام ءوز ومىرىنە قاۋىپتى جاڭالىق اشپاۋ كەرەك ەكەندىگىن دۇرىس ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 1991 جىلدان بەرى يادرولىق قارۋعا قارسى ساياساتتى جۇيەلى جانە تۇراقتى تۇردە ىسكەرلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.تاۋەلسىز قازاقستان 25 جىل ىشىندە ساياسي-ەكونوميكالىق جەتىستىككە جەتسە, مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرسا, وعان تەك بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, ىنتىماقتاستىق ارقاسىندا جەتىپ وتىر. جانە دە ەلىمىزدى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ دوستىعى ءناتيجەسىندە قول جەتكىزۋدە. بۇگىنگى جەتىستىككە قازاقستان يادرولىق قارۋدى قولدانىپ ەمەس, قايتا ونى جويىپ, سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدى سىناۋدى توقتاتىپ جەتىپ وتىر. بۇل ەل پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى, ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. 1996 جىلى 13 تامىزدا ن.نازارباەۆ سەمەي پوليگونىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن بەيبىت ماقساتقا, قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن پايدالانۋدى ۇسىندى. ال, 1995 جىلى 24 ساۋىردە قازاقستان اۋماعىنان سوڭعى يادرولىق زارياد شىعارىلدى. ءسويتىپ,1400 يادرولىق قارۋ – كونتينەنتارالىق بالليستيكالىق راكەتالار مەن جەردەگى جانە اۋەدە قولدانۋ قارۋى جويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بيىل 25 جىل بويى سەمەي پوليگونىندا تىنىشتىق ورنادى. ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن يادرولىق قارۋدى سىناۋدى توقتاتۋعا بايلانىستى كەلەسى سامميتتى قازاقستاندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, قازاقستاننىڭ ءسامميتتى وتكىزۋگە تولىق مورالدىق قۇقى بار. قازاق جەرى يادرولىق سىناقتاردان جارالاندى, زارداپ شەكتى, مۇنى ن.نازارباەۆ توقتاتا الدى. سول كەزدەگى كسرو-نىڭ ساياسي-اسكەري ساياساتىنا قارسى شىعىپ, پوليگوندى 1991 جىلى 29 تامىزدا جارلىقپەن جابۋ ساياسي ەرلىك, مەملەكەتتىك كورەگەندىك ەدى. اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانى دا جارىلىس بولعان جەر. مەنىڭ تۋعان اۋدانىم. كەزىندە بۇل سىناق تۇرعىندارعا «حالىق شارۋاشىلىعى ماقساتىندا» جۇرگىزىلگەن سىناق دەپ ءتۇسىندىرىلدى. كەيىنگى زاردابىن جەكە ادامدار كوردى. الداعى قاسىرەتى جانە ونىڭ مەديتسينالىق زيانى بەلگىسىز, قالاي, قاشان «اح» ۇرعىزادى, كىم ءبىلسىن؟! سوندىقتان ن.نازارباەۆتىڭ بۇگىنگى «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى وتە دەر كەزىندەگى, كوكەيكەستى باستاما بولىپ تابىلادى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ شەشىمىمەن بۇل مانيفەسكە باس اسسامبلەيا مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ەڭ جوعارى ءمارتەبەسى بار قۇجاتى دەگەن اتاق بەرىلدى. بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارىنىڭ باسشىلىققا الاتىن باعدارلاماسى دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ 30 وزىق ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى يدەياسى قازاقستاننىڭ بولاشاعىن بولجاعانى, قازاقستاندىق دامۋ جولىن كورسەتكەنى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل ماقساتقا تەك بەيبىت جولمەن, جاسامپازدىق ىسپەن عانا جەتۋگە بولاتىنى بارشاعا بەلگىلى. بۇل ەلباسىنىڭ كەلەشەكتى كوزدەگەن كەمەڭگەرلىك كورەگەندىگى. ن.نازارباەۆتىڭ بۇل مانيفەسىن بارلىق ەلدەردىڭ بەيبىتشىلىكسۇيگىش حالىقتارى قولدايدى دەپ سەنەمىز. ەشبىر ۇلت وكىلى حيروسيما مەن ناگاساكي, سەمەي قاسىرەتىن تارتقىسى كەلمەيدى. وعان قارسى. الەم ساياساتكەرلەرى, عالىمدارى, قوعام قايراتكەرلەرى, ءار ۇلتتار وكىلدەرى دە بۇل مانيفەستى قولدايدى, ولار دا بەيبىت ءومىر, باقىتتى تۇرمىستى ماقسات ەتەدى. ەلباسىنىڭ مانيفەسى ەرەكشە ميسسياعا – حالىقارالىق دارەجە مەن مازمۇنعا, ساياسي ءىس-ارەكەتكە يە بولعان تاريحي ساياسي قۇجات. ن.نازارباەۆ ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى بولدىرماۋدى, يادرولىق قارۋدى قولدانۋدىڭ زاردابىن تارتپاۋدىڭ الدىن الىپ وتىرعان الەمدىك دارەجەدەگى ساياسي قايراتكەر. يادرولىق قارۋدى قولدانعان سوعىستا جەڭگەندەر مەن جەڭىلگەندەر بولمايدى, اۆتوماتتان باستاپ, زىمىرانعا دەيىنگى قارۋدى ويلاپ تاپقان عالىمدار كەيىن «اح» ۇرۋدا. ولار وزدەرىنىڭ تاپقان جاڭالىعى ادام ومىرىنە, تابيعات تىرشىلىگىنە زياندى بولىپ وتىرعانىنا وپىق جەۋدە. ادامزات بالاسىنا وركەنيەت, باقىتتى ءومىر كەرەك, سوعان ۇمتىلۋدا. قازاقستان اتوم قۋاتىن يگىلىككە پايدالانۋ تاجىريبەسى بار. اقتاۋ قالاسىنداعى كاسپي تەڭىزىنىڭ اششى سۋىن حالىققا پايدالانۋعا جارامدى ەتىپ تۇششىتىپ بەرگەن جىلدام نەيتروندى اتوم ستانساسى حالىققا يگىلىكتى قىزمەت ەتتى. قاسىرەتسىز, زيانسىز جۇمىسىن توقتاتتى. چەرنوبىل, فۋكۋسيما بولعان جوق. اتوم قۋاتىن پايدالانۋ, ۋران ءوندىرۋ جونىنەن قازاقستان كەندە ەمەس. ۋران ءوندىرىسى مەن قورى بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى ەكى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. سوعىسقا, ادامزاتقا قارسى قولدانامىن دەسە جەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ساياساتىنىڭ كەرەمەتتىگى دە سوندا, قولىندا مول مۇمكىندىك بولسا دا, اتوم قۋاتىن ادامزات يگىلىگىنە قولدانۋدى, يادرولىق قارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاپپاۋدى, سىناماۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەلباسىنىڭ قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن اتوم قۋاتىن يگىلىككە, بەيبىت ومىرگە پايدالانۋ جونىندەگى بۇل ۇسىنىسى ەلىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋىنا نەگىز بولادى. ن.نازارباەۆتىڭ قىرعىن قارۋدى شىعارماي, توقتاتۋ ساياساتى ءار قازاقستاندىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. اركىم دە بەيبىت قىزمەت ەتىپ, جاقسى تۇرعاندى, دەنى ساۋ بولعاندى ارمانداپ, ماقسات ەتەدى. ۆاشينگتون سامميتىندە نەبىر مازمۇندى سوزدەر ايتىلدى. سولاردىڭ ىشىندە, ءسوزى دە, قۇجاتى دا ماڭىزدىسى ن.نازارباەۆتىڭ مانيفەسى ەرەكشە كوڭىل اۋدارارلىق سىلكىنىستى وقيعا بولدى. ۇلى عالىم ش.ءۋاليحانوۆ «قازاق حالقى ەڭ بەيبىت حالىقتاردىڭ ءبىرى» دەپ تۇجىرىمداما جاساعان. اسان قايعى مەن قورقىت اتا ماڭگىلىك ءومىر مەن جەرۇيىقتى ارمانداپ, سونى ىزدەگەن. بۇل ارمان ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ وتىر. ن.نازارباەۆ جاڭا باستاما, جاڭا كوزقاراس – عىلىمعا, يادرولىق قارۋعا, اتوم قۋاتىن پايدالى ەتۋگە قالىپتاستىرۋدا. ءسويتىپ, تاريح پەن قازىرگى زامان ءوز جالعاسىن تابۋدا. ول – بەيبىت ءومىر ءۇشىن كۇرەس. حح عاسىر عارىش عاسىرى بولسا, ءححى عاسىر يادرولىق قارۋسىز عاسىر بولسىن. ەركىن قۇرمانبەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, «بىرلىك» اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى اقتوبە وبلىسىبەيبىتشىلىك ءانى اۋەلەي بەرسىن
العاشقى قارۋ-جاراقتى جاساۋدى ۇيرەنگەلى بەرى ادام بالاسى ءبىر-بىرىمەن قىرقىسۋمەن كەلەدى. ءبىرى بيلىگىن كۇشەيتكەندى ءجون كورەدى, ەكىنشىسى ەنشىلى بايلىعىن ەسەلەۋگە ۇمتىلادى, ءۇشىنشىسىنە تاعى ءبىر نارسە جەتپەيدى. قازىر بۇل «اۋرۋ», ءتىپتى, قاعىنىپ كەتتى. كەيدە ماعان كۇللى الەم جۋنگلي زاڭىمەن ءومىر سۇرۋگە كوشكەندەي كورىنەدى. ول بويىنشا ءالىمجەتتىك قاعيداسى الدىڭعى كەزەككە شىعىپ, السىزدەر كۇشتىلەردىڭ اۋزىندا كەتۋگە ءتيىس. اسقىنعان يمپەريالىق كەۋدەمسوقتىقتارى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن كەيبىر الپاۋىت مەملەكەتتەر تورتكىل دۇنيەنىڭ توبەسىندە اڭگىرتاياق ويناتقىسى بارى بايقالادى. اينالاسىنا استامسي قاراپ, گەوساياسي گەگەموندىق ورناتۋعا ارەكەت قىلادى. وسىنداي وتپەن ويناعان زاماندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باعالى باستاما كوتەرۋى كوكەيگە قوناتىن ءىس. اسىرەسە, «سوعىسسىز الەم» يدەياسى بەس قۇرلىقتىڭ بەتكە ۇستار ساياساتكەرلەرىنىڭ ساناسىنا سالماق تۇسىرەرى ءسوزسىز. ويتكەنى, بەيبىت ومىرگە ەشتەڭە جەتپەيدى. اسپانىمىز اشىق بولعاندا عانا جەر تۇرعىندارى الاڭسىز تىرشىلىك كەشەدى. باۋىرىنان وربىگەن بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان ءاربىر اتا-انا ەلدىڭ امان, جۇرتتىڭ تىنىش بولعانىن تىلەيدى. «بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمداردىڭ, بيزنەسمەندەردىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميلليونداعان ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, الەمدى سوعىس قاتەرىنەن ءارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن بىرىكتىرۋ قاجەت. ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە ءبىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقانسۋ الەمدىك اپاتپەن پاراپار». مانيفەستەگى وسىناۋ ءماندى جولداردى تەبىرەنبەي وقۋ ءمۇمكىن ەمەس. اسا قۋاتتى يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تاۋەلسىز قازاقستان باسشىسىنىڭ بەيبىتسۇيگىشتىك باعدارلاماسى جاھاندىق جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنا اينالارىنا سەنىمىم مول. مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان, ساحنالاس ارىپتەستەرىمنىڭ ونەرىنە عانا ەمەس, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتقان پىكىرلەرىنە دە زەر سالىپ جۇرەمىن. گرۋزيادا ازامات سوعىسى بەلەڭ العان تۇستا, اتاقتى ۆاحتانگ كيكابيدزەنىڭ مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ بىرىندە بىلاي دەگەنى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. «تبيليسيدە اتىس-شابىس بولىپ جاتقاندا جاسى ۇلعايعان انام قاتتى قىنجىلدى. بالام, مۇنداي قىرعىننىڭ تالايىن كورگەن بۇل گرۋزيا. مىنا سويقان دا وتەر-كەتەر. ەڭ سوراقىسى سول, سوعىستان قورقىپ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەندى ەشكىم كەلمەيدى. داستارقان باسىندا وتىرىپ اۋەلەتە ءان سالمايتىن بولامىز», دەدى. تۇسىنگەن جانعا مۇنىڭ استارىندا وتە تەرەڭ وي جاتىر. انەبىر اندە ايتىلاتىنداي, «بەيبىتشىلىك تۋى بەرىك قولدا» بولىپ, بەرەكەلى تىرشىلىگىمىز جالعاسا بەرگەي. كەنجەعالي مىرجىقباي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى
