ميليتاريزم دە مەڭدۋانا سەكىلدى

* سىرت كوز – سىنشى ادامنىڭ ساناسى مەن ميىن مەيلىنشە ۋلايدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفەسى قازاقستاننىڭ كوپ ۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ تەرەڭدىگىن تاعى دا بايقاتىپ بەردى. مۇنى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاداپ ايتىپ وتىر. اندرەي كازانتسەۆ, مگيمو ساراپشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى (رەسەي): – قازاقستان پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندە­گى IV سامميتتە ءسوي­لەگەن ءسوزى ونىڭ ۇزاق جىل­دار­دان بەرى الەم­دەگى بەي­بىتشىلىكتى ساق­تاۋعا بايلانىستى ۇس­تانىپ كەلە جاتقان پوزي­تسياسىنا بەرىك ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە تانىتتى. ول تۇتاستاي العانداعى ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان وراسان زور ماڭىزى بار پروبلەمانى قوزعادى. ماني­فەستە كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ پلانەتالىق دەڭگەيدە ماڭىزى مەن ءمانى بار. ال قازىرگى حالىقارالىق اۋقىمداعى شيەلەنىس پەن جانجالدىڭ ءورىسى بارىنشا كەڭىپ, ونىڭ قاۋىپتىلىگى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ تۇرعان, سونىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋ قولدانۋ جولىمەن بولىپ قالۋى ىقتيمال سوعىستىڭ لاڭى كورىنىپ قالىپ تۇرعان كەزەڭدە, اسىرەسە, كورەي تۇبە­گىندەگى احۋالدىڭ قاتتى ۋشىعا باستاعان ۋاقىتىندا مۇنداعى جۇرت نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان بايىپتى باستامالاردىڭ سالماعى ەسەلەپ ارتا تۇسەر ەدى. ءسوز جوق, نازارباەۆ قازىرگى تاڭداعى الەمدەگى ەڭ وزەكتى دە شەتىن ماسەلەنى قوزعاپ وتىر. شىنىن ايتۋ كەرەك, مانيفەستە ايتىلعان ۇسى­نىس­تار­دىڭ كوپشىلىگى بىردەن شەشىلە سالاتىن ماسەلەلەر ەمەس. ونى ورىنداپ شىعۋعا ۋاقىت كەرەك. بىراق قالايدا بىرەۋ ولاردى حالىقارالىق قاۋىم­داستىققا جەتكىزۋى كەرەك ەدى عوي. ايتپەسە, ادامزات بالاسىنىڭ تىرشىلىگى توقتاپ قالاتىن ۋاقىت جا­قىنداي بەرەدى. وسى باستامانى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ قولعا العانى قانداي جاقسى بولعان! مەن ءوزىم بۇل كىسىنىڭ ينيتسياتيۆاسىن قىزۋ قولدايمىن. اتالمىش قۇندى قۇجاتتى پروگرەسشىل ادامزات بالاسىنىڭ تۇگەل قولداپ جاتقانى دا بايقالادى. ونىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سەكىلدى حالىقارالىق اسا بەدەلدى ۇيىمداردا رەسمي قۇجات رەتىندە قابىلدانۋىنىڭ ءوزى مانيفەستىڭ سالماعى مەن ماڭىزىن بايقاتا تۇسەدى. ايتا كەتۋىمىز كەرەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇزاق جىلدار بويى حالىقارالىق دەڭگەيدە وسىنداي سان الۋان ينيتسياتيۆالاردى ۇسىنۋمەن كەلەدى. بۇل جولعى مانيفەست سولاردىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتەس. مۇنى مەنىڭ كوپتەگەن ساراپشى ارىپتەستەرىم دە ايتىپ وتىر. قازاقستان ۇدايى كەڭ اۋقىمدى باستامالار كوتەرۋ ارقىلى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن جاقسى قالىپتاستىرىپ كەلەدى. ونىڭ جۇرتتىڭ بارىمەن دوس, تاتۋ-ءتاتتى جاعدايدا ءومىر سۇرۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ماقتاۋعا تۇرارلىق. سونىمەن بىرگە, ءبارىن اشىق تا بۇكپەسىز ايتاتىنىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. يۋري پوپوۆ, «كولوكول ناگاساكي» اق جەتەكشىسى (بەلارۋس): – مەن الەمنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاما­سىنا قۇلاق تۇرەتىنىنە, ونىڭ ما­نيفەست جۇزىندە اتاپ كورسەتكەن پروبلە­ما­لارىن شەشۋگە ات­سا­­­لىساتىنىنا بەك سەنە­مىن. قازىر حالىق­ارا­لىق قاۋىمداستىق قازاق­ستاننىڭ باستاما­سىن قولداپ وتىر. كەزىندە قازاقستان ليدەرى بۇكىل الەم ءۇشىن جانە بەيبىتشىلىك ءۇشىن اسا ماڭىزدى قادامدى – يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋعا باتىل شەشىم قابىلداۋىمەن ەرەكشەلەنگەن بولاتىن. يادرولىق قارۋعا يە بولۋ – جان-جاعىڭدى اجال وعىن سەبۋگە دايىن وتىرۋمەن قورقىتۋعا تەڭ نارسە. بۇل – باسقا جۇرتتىڭ ۇنەمى ۇرەيگە بەرىلۋىنە جول اشاتىن ءتۇيت­كىلدى تەتىك. ودان سانالى تۇردە باس تارتقان قازاقستان سول كەزدە الەم قاۋىمداستىعىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ ەدى. ەندى جەر بەتىن يادرولىق اپاتتىڭ ارانىنان الىپ قالۋ جولىنداعى تاعى ءبىر تىڭ باستاماسىمەن جۇرت نازارىن اۋداردى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋلارى بار ەلدەر باسشىلارىن پاندورا جاشىگى ىشىندە ساقتالىپ تۇراتىن قاۋىپ-قاتەر كىلتىن قۇرتۋعا شاقىرىپ وتىر. داريو چيتاتي, جوعارى گەوساياسي «ەۋرازيا» باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى (يتاليا): – ءبىزدىڭ ينستيتۋت­تىڭ عالىمدارى قازاق­ستان­نىڭ بەيبىتشىلىك جونىندەگى باستاماسىن قىزۋ قولدايدى. ول وتە دەر كەزىندە جانە ناق­تى ايتىلعان ۇسىنىس بولدى. وسى ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن ويدى ءدوپ باسىپ, ولاردىڭ تولعانعان ماسەلەلەرىن العا شىعاردى. قازاقستاننىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتكە قاتى­سۋىنىڭ ءوزى ونىڭ كوپ ۆەكتورلى سىرتقى سايا­ساتتى وتە تابىستى جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىنان حابار بەرەدى. ال ونىڭ ليدەرى قاي كەزدە دە باتىس الەمىمەن ۇنقاتىسۋعا كەلە الاتىنىن تاعى دا ايقىن كورسەتىپ بەردى. ورتالىق ازيا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى قازىرگى زامانعى سوعىس ۆيرۋسىنىڭ تاراپ بارا جاتۋىنىڭ قاۋپىن وتە ايشىقتى تىلمەن سۋرەتتەپ بەردى, ميلي­تاريزمنىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقانىنان جۇرتتىڭ ءبارىن ساقتاندىردى. راسىندا دا, ميليتاريزم دەگەن مەڭدۋانا سياقتى, ونىڭ ۋىنا ەلتىگەن ادام ساناسى مەن ميىنا زور زاقىم كەلتىرەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىستارى ءوزىنىڭ كوكەيكەستىلىگىمەن ءبىزدىڭ ەركىمىزدى بيلەپ الدى. بارىنشا ادال دا شىنشىلدىقپەن ايتىلعان ءسوزدى سول قالپىندا قابىلداماۋ مۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە بىزگە قازاقستان ەكى الەمنىڭ ورتاسىنداعى ديالوگتىڭ الاڭى بولا الاتىنداي قالىپ تانىتتى. مۇنىڭ اتىن ەكى ورتاداعى التىن كوپىر رەتىندە دە اتاۋعا بولادى. دميتري ۆەرحوتۋروۆ, قازىرگى زامانعى اۋعانستاندى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى (رەسەي): – قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇراستىرعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىنىڭ پايدا بولۋى – الەمدەگى وتە ءبىر ەستە قالارلىق تا­نى­مال وقيعا. ول سوڭعى جىل­دارى الەمنىڭ ساياسي ارەناسىندا ەشبىر مەم­لەكەتتىڭ, ءتىپتى, بۇۇ-نىڭ ءوزىنىڭ جۇرتتى اشىق­تان اشىق بەيبىتشىلىككە, قارۋسىزدانۋعا شاقىرۋدى قويىپ تۇرعان ۋاقىتىندا شىقتى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا جانە ۋراندى سونداي قارۋ جاساۋ دارەجەسىنە دەيىن جەتكىزبەۋگە ۇندەۋ جاتىر. مانيفەست حالىقارالىق سالادا قىسىم, سانكتسيا, تەكەتىرەس كۇشەيىپ تۇرعان, باسەكەلەس جاقتاردىڭ جۇيكەلەرى جۇقارىپ, ءار نارسەدەن كۇدىك الىپ تۇرعان كەزىندە جاريالاندى. وسىنىڭ ءبارى الەم ءۇشىن دە, ءبىزدىڭ ءاربىرىمىز ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى نارسە. سامميتتە قازاقستان ليدەرىنىڭ ءسوزى بارىنشا دالەلدى دە تۇجىرىمدى ەستىلدى. ايتپەسە, بالليستيكالىق راكەتالاردىڭ ىسكە قوسىلىپ كەتۋىنە جارتى قادامداي قالعان كەزدەر دە بولىپ قالىپ جاتىر. ال بۇكىل الەم ءبىر-بىرىمەن قىرعي-قاباق بولىپ, سوعىسىپ جاتقان كۇننىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر تۇلعالاردىڭ بەيبىت ءومىردى ۇندەيتىن ابىز بولۋى قاجەت-اق جايت. مىنە, سول ءرولدى ءوزىنىڭ استاناسىن الدەقاشان الەمدەگى بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ورتالىعىنا اينالدىرىپ العان ليدەر الىپ كەتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاشاننان بەيبىت باستامالاردى كوتەرەتىندىگىمەن, بەيبىتشىلىك پەن قارۋسىزدانۋدى قولدايتىندىعىمەن بەلگىلى بولعان تۇلعا رەتىندە بۇل جولى دا ءوزىن وتە جاقسى قىرىنان كورسەتتى. البەتتە, بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن جەر بەتى جاپپاي سوعىستىڭ لاڭىنا تاعى ەنىپ كەتپەيتىنىنە, وندا قيراتۋشى قارۋ-جاراقتىڭ ەڭ قۋاتتى تۇرلەرىنىڭ قولدانىسقا قوسىلماسىنا قازىر ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. الايدا, سوعان قاراماستان, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى بىتىمگەردىڭ ءۇنى ماڭىزدى بولا تۇسەدى. ومەر وزكايا, ساياساتتانۋشى (تۇركيا): – قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۋراندى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزبەۋ ءجونىن­دەگى يدەياسى كوڭىلگە قونىمدى. ءيا, ۋراندى ءمۇل­­دەم ءوندىر­مەي قويۋ­عا بولماس. ال قازاق­ستاننىڭ ونى اتوم ەنەر­­گياسى ماقساتىندا عانا پايدالانۋ جونىندەگى باس­­تاماسى ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى ءبىر تۇيىقتان شىعارىپ جىبە­رەدى. الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان جايت­تىڭ – قارۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دەڭگەيگە دەيىن ۋراندى بايىتۋ ءىسىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا اتاپ وتكەن. وسى رەتتە, قازاقستاننىڭ الەمدە ءبىرىنشى بولىپ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋعا ۇمتىلۋى بۇل ەلدىڭ گەوساياسي ءرولىن ەسەلەپ ارتتىرا تۇسەدى. ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە بۇل باستاما قىزۋ قولداۋ تاپتى. ونى بىردەن 17 ەلدىڭ قولداپ شىعۋى دا وسىنى كورسەتەدى. ءبىز وتكەن جۇزجىلدىقتى مۇناي عاسىرى رەتىن­دە تانىدىق. «قارا التىن» سول كەزدەن باس­تاپ قازىرگە دەيىن ءبىزدىڭ ءومىرىمىز بەن تىنىس-تىرشىلىگىمىزگە وراسان زور اسەرىن تيىگىزىپ كەلەدى. بىراق بولاشاقتاعى ەنەرگيا كوزى ول ەمەس, اتوم ستان­سالارى بولعالى تۇر. ەندى تەك اتوم ەلەكتر ستان­سالارى عانا ءبىزدىڭ ەنەرگياعا دەگەن سۇرا­نىسى­­مىزدى وتەي الادى. ال قازاقستان الەمدەگى ۋران قورىنىڭ كوپتىگى جاعىنان كوش باسىنداعى مەم­­لە­كەتتەردىڭ بىرىنەن تابىلادى. وسىنىڭ نەگى­زىن­دە بۇل ەلدىڭ الەۋەتى جاڭا عاسىردا دا جو­عارى بولماعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.  شەتەل اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ ماتەريالدارى بويىنشا دايىندالدى