مىنا جارىق دۇنيەنىڭ ديدارىندا نيەتتەس, تىلەكتەس, پىكىرلەس, وزىمە بولعان وزگەگە دە بولسىن دەگەن, اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن, اق تىلەۋلى جاندار قانشاما. ءبىر عاجابى, ولار جەر شارىنىڭ ءار قيىرىندا تۇرىپ, ءبىر-ءبىرىن تانىماۋى دا مۇمكىن. الايدا, سول ازعانتاي ادامداردىڭ نيەتىنە قاراي جۇمىر جەر جۇرىسىنەن جاڭىلماي, كۇن ورنىنان شىعىپ, اي ۋاقىتىندا تۋىپ تۇر ما دەپ ويلايمىن.
جارىق دۇنيەگە ادامزاتتىڭ ءبارىن باۋىرىم دەپ سۇيەتىن دانىشپان ابايدىڭ كوزىمەن قارايتىن سونداي اياۋلى جانداردىڭ ءبىرى, كىشىلىكتىڭ جولىن بۇزباي, كىسىلىكتىڭ تۋىن جىقپاي, حالقىنا قادىرلى, ەلىنە ەلەۋلى بولعان اقىن – كۇلاش احمەتوۆا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, جيىرماعا جۋىق جىر جيناقتارىنىڭ اۆتورى, اقىن كۇلاش احمەتوۆانىڭ ولەڭدەرى ءومىردىڭ وزىندەي قاراپايىم, ءومىردىڭ وزىندەي تۇسىنىكتى.
قازاق پوەزياسى حح عاسىردا قۇلپىرىپ, ەرەكشە كۇيگە ەندى. الەمدىك جاۋھارلاردىڭ قاتارىنا ۇيالماي قوساتىن شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى. مۇڭلى مۋزا يەسى, جىردىڭ حان ءتاڭىرىسى مۇقاعالي, اسىقپاي اعىپ, ۇزاققا باراتىن وزەندەي جۇمەكەن, تەنتەك مىنەز توقاش, قايسار مىنەزدى فاريزا, نازىك سەزىم يەسى كۇلاش بولىپ تۇرلەنە ءتۇستى.
ازاماتتىق ءۇنىنىڭ ايقىندىعىمەن, نازىك سىرشىلدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن كۇلاش احمەتوۆا شىعارمالارى تۋعان ەلدى ءسۇيۋ, ادالدىق, دوستىق, ماحاببات سەزىمدەرىن تۋ ەتەدى. ادامنىڭ كوڭىل-كۇيى, جان الەمىندەگى قۇبىلىستار, ايەل تاعدىرى – اقىننىڭ ليريكالىق تولعانىستارىنىڭ جەلىسىن قۇرايدى.
كۇلاشتىڭ «تۋعان جەر» دەگەن تىرناقالدى ولەڭى 14 جاسىندا جارىق كورگەن ەكەن. سودان بەرى التىن بەسىك – اتامەكەنىن جىرلاۋدان تانباي كەلەدى. كۇلاش جاس كەزىندە اتاقتى ۇلبيكە اپاسىنا ۇقساپ ايتىستىڭ اۋىلىنا دا ات شالدىرعان. بۇل جايىندا كۇلاشتىڭ ءوزى: «جامبىلدا مەديتسينالىق ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەندە وبلىستىق ايتىسقا قاتىستىم. سول ايتىستا قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى بولعان كەنەن ازىرباەۆ: «ات جاقتى, قىر مۇرىندى ەكەنسىڭ, جاقسى اقىن بولارسىڭ», دەپ باتاسىن بەرگەن ەدى», دەيدى.
«ونەردى ادامنىڭ جان دۇنيەسىن ەمدەيتىن رۋحاني شيپا دەپ قاراساق, ايتىس – جەدەل جاردەم سياقتى دا, جازبا ادەبيەت اسىقپاي ەمدەيتىن ينە سەكىلدى», دەگەن پىكىردەگى كۇلاش, الايدا, سوڭعىسىنا ءبىرجولاتا دەن قويدى. 1968 جىلى اقىن وكىم جايلاۋوۆ اعا:
– مىرزاش, بولاشاقتا جاقسى اقىن بولادى دەپ مىنا ەكى قارىنداسىڭدى الىپ كەلىپ تۇرمىن, ءبىرىنىڭ اتى – كۇلاش, ءبىرىنىڭ اتى – ىزىمكۇل, كوز قىرىڭدى سالارسىڭ – دەپ, ت ۇلىمى جەلبىرەگەن ەكى قىزدى قولىما تاپسىرىپ ەدى. ىزىمكۇل ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرەردە مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن ۇلبيكە اقىننان ديپلوم جۇمىسىن قورعادى, ال كۇلاش, وكىم اعا ايتقانداي, اقىن بولىپ شىقتى. سودان بەرى كوزىمىزدەن تاسا بولعان جوق, ۇنەمى تولىسۋ ۇستىندە كەلەدى. ءوزىنىڭ جىرىمەن وقۋشىلارىنىڭ مەيىرىن قاندىرىپ, كوكەيىندەگىسىن تابۋمەن, حالقىن قىزعىشتاي قورعاۋمەن كەلەدى.
«پوەزيا ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ سۇلۋلىعى. قازاقتىڭ قىر سوڭىنان قالماي كەلە جاتقان ەكى كەمشىلىك بار: ءبىرى – جالقاۋلىعى, ەكىنشىسى – ءبىرىن-ءبىرى مويىندامايتىن مەنمەندىگى. وسىدان ارىلۋىمىز كەرەك», دەي كەلە, اقىن قازاقتى قىزعىشتاي قوريدى:
قازاقتى جامانداما, قازاق بالا!
حالىق قوي قازاق دەگەن از-اق عانا.
وسىناۋ اي ۇستىندە, جەر ۇستىندە,
قازاقتىڭ جاناشىرى قازاق قانا!
سەن – قازاقسىڭ! قازاق ەدىڭ تۋعاندا!
وندا, دۇنيە تاعىلىمىنان ۇلگى ال دا,
اتاجۇرتتان, انا تىلدەن ايىرىلما,
توبەڭدە كۇن, تومەندە جەر تۇرعاندا!
كۇلاش جايىندا, ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى از جازىلعان جوق. جيىرما ءبىر جاستاعى اقىن قىزدىڭ جاۋقازىن ولەڭدەرى 1967 جىلى ادەبيەتىمىزدىڭ الىپتارىنىڭ ءبىرى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپتى. سول كەزدەگى جاستاردىڭ سۇيىكتى باسىلىمى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاريالانعان «بالاۋسا ولەڭ ءورىسى» دەگەن ماقالاسىندا س.مۇقانوۆ ادەبيەت ەسىگىنەن يمەنە اتتاعان ءبىر توپ جاس اقىنداردىڭ جاڭا جىرلارىنا بارلاۋ جاساي كەلىپ, كۇلاش احمەتوۆانىڭ «كوڭىلدىڭ كەيبىر كۇيلەرى», «جەڭەشە» دەگەن ولەڭدەرىنە جىلى پىكىرىن بىلدىرەدى. «جەڭەشە» دەگەن ولەڭدە سوعىستا ولگەن اعاسىنىڭ ارۋاعىن كۇزەتىپ, شاڭىراعىن شايقالتپاي وتىرعان قازاق ايەلىنىڭ بەينەسى شىنايى سۋرەتتەلەدى. راسىندا دا سول سوعىستىڭ سالعان تاقسىرەتى قازاقتىڭ ءبىر دە ءبىر شاڭىراعىن اينالىپ وتكەن جوق. ماسەلەن, ءبىزدىڭ اۋىلدا ىڭكاشاي دەگەن جاقىن جەڭگەمىز دە بۇگىن كەلىن بوپ ءتۇسىپ, ەرتەڭىنە اعامىز سوعىسقا اتتانىپ كەتتى. شىمىلدىعى جەلبىرەپ جاس قالدى. ولە-ولگەنشە ەرىنىڭ جولىن توسۋمەن ءوتتى, جارىقتىق...
كۇلاشتىڭ 1977 جىلى جارىق كورگەن «سەن مەنىڭ باقىتىمسىڭ» دەپ اتالاتىن جىر جيناعىنا ادەبيەتىمىزدىڭ الىپتارىنىڭ ءبىرى ءابدىلدا تاجىباەۆ اقجارما تىلەگىن ارناپ, «كۇلاش احمەتوۆا – اقىن» دەپ جالپاق ەلدەن ءسۇيىنشى سۇرايدى. ءابدىلدا سول ماقالاسىندا اقىننىڭ:
قۇلاعاندى دەمە دە, باقىتتى قىل,
باقىتتىنىڭ تۇنىعىن لايلاما.
ماسقارا قىل, اياما, اشكەرە قىل,
اتاق ءۇشىن اتاسىن ساتاتىندى.
ءومىر – بايگە, زامانداس وزىپ كەلسە,
كۇبىرلەمەي, كۇندەمەي, ك ۇلىپ قارا,
– دەگەن ولەڭ جولدارىن كوشەگە جازىپ ءىلىپ قويۋعا بولاتىن ەستى شۋماقتار دەپ باعالايدى. «كۇلاش جىرلارى مەنى قاتتى قۋانتتى. تازا ساعىنىشتاردان, جارىق ارمانداردان تۋعان مۇڭدى, ءمولدىر جىرلار اۋەندەرىنە ءۇن قوسقانداي سەزىندىم, جىر قۇدىرەتىمەن جاڭعىرعانداي, جاڭا دۇنيەگە كىرگەندەي جادىرادىم. ءبىزدىڭ باقىتتى رەسپۋبليكامىزدىڭ جاس بۇلبۇلدارى وسىلاي مولايا بەرۋ كەرەك!» دەپ جاس اقىنعا باتاسىن بەرەدى.
تەگىندە, شىن اقىندار ولەڭ جازبايدى, ولارعا ولەڭ قونادى, كوكتەن قۇيىلىپ تۇسەدى. ماسەلەن, ءوز باسىم مۇقاعاليدى سونداي اقىن دەپ ويلايمىن. مۇقاعاليدىڭ: «سەن ماعان شارفىڭدى بەر, شارفىڭدى بەر, سىردىڭ جەلى موينىمدى شارپىپ جۇرەر», دەيتىن عاجايىپ ولەڭىنىڭ كۇلاشقا ارنالعانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. «اقىندى اقىن تۇسىنبەسە – سول قايعى, اقىندى اقىن قولداماسا بولمايدى», دەپ جىرلاعان مۇقاعالي مەن كۇلاشتىڭ جىرلارىنىڭ اراسىندا ەرەكشە رۋحاني جاقىندىق بار. مۇقاعاليدى كۇلاش العاش رەت 1966 جىلدىڭ مامىر ايىندا جازۋشىلاردىڭ V سەزىندە كورەدى. ون جىلداي شىعارماشىلىق بايلانىستا بولادى. ءبىر عاجابى, 1976 جىلى مۇقاعالي ومىردەن قايتقان كۇنى كۇلاش ءتۇس كورەدى. «ساعىمدى سايىن دالادا ءبىر سىرلى بەسىك تۇر ەكەن. مۇقاعالي ماعان قاراپ: «بۇل بەسىكتى ەندى سەن تەربەت», دەپ امانات ارقالاتقانداي بولدى», دەيدى. اقىندىقتى اللانىڭ بەرگەن سىيى دەپ قابىلداعان اقىندار اراسىندا كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن رۋحاني بايلانىس بولادى دەگەنگە وسىداي كەيىن قالاي يلانباسسىڭ.
ارينە, كۇلاشتىڭ ءومىر جولى تاقتايداي تەگىس بولعان جوق. ول ءوز ءومىرى جايىندا: «انام بەكزادا مەنىڭ التى جاسىمدا كوز جۇمعاننان كەيىن, ءىنىم باقتيار ەكەۋمىز اجەم مولشانىڭ تاربيەسىندە بولدىق. اجەمىز ۇلبيكە اقىننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان بولار, وتە شەشەن, وتە زەردەلى جان ەدى. ءۇشىنشى سىنىپتان باستاپ ءتىل ۇشىما ولەڭ ورالا بەردى. جەتىنشى سىنىپتا «اناما», «تۋعان ەل» دەگەن تاقىرىپتاردا ولەڭ جازدىم. اجەم 16 پەرزەنت كوتەرگەن, ايتىسقا قاتىسقان ءانشى كىسى ەدى, اۋىلداستارى «ۇكىلى كەلىن» دەپ اتايتىن. اۋلەتتىڭ ۇلكەن اجەسى ءۇمىت تە استاۋىن التىنمەن اپتاتىپ, يتاياعىن كۇمىسپەن كۇپتەتىپتى دەلىنەتىن, ۇيىندە ات باسىنداي التىن بار دەپ ەل اڭىز تاراتقان وتەۋلى بايدىڭ كەلىنى بولاتىن», دەيدى.
اقىن: «بۇل دۇنيەدە ءبارى نيەتكە وراي بەرىلەدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, شىن نيەتتەنگەن ادام قالايدا ماقساتىنا جەتەدى. مەنىڭ ماقساتىم – ايلاسىز, قۋلىق-سۇمدىقسىز, تىنىش تىرشىلىك كەشىپ, اۋەلى ۇرپاقتارىما, جاستارعا, ءبىر نارسە ايتۋ», دەيدى. اقىننىڭ ومىردە دە, ولەڭدە دە ۇستانعان ۇستانىمى وسىعان سايادى.
قازاقتا: «تەگىندە بار تەك جاتپايدى», دەگەن ءسوز بار. كۇلاش ولەڭ قونعان, دومبىرا دارىعان تالاس ءوڭىرىنىڭ ءۇشارال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ارعى تەگى شەتىنەن ىعاي مەن سىعاي, كەۋدەلەرى شەجىرەگە تۇنعان, التىن ساندىق كەۋدەلى, كارى قۇلاق, ەسكى كوزدەر ەدى.
سولاردىڭ ىشىندە الدىمەن اۋىزعا ىلىگەتىنى – ۇلبيكە جانكەلدىقىزى (1825-1849) ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن, قازاقتان شىققان اقىن قىزداردىڭ ىشىنەن ەڭ العاش ايتىستارى كىتاپتا جارىق كورگەن ۇلى اقىن. ۇلبيكەنىڭ اكەسى جانكەلدى دە, اناسى جاڭىل دا اقىن بولعان. ارعى تەگى تۇگەل اقىن, اقىندىق ۇزىلمەگەن اۋلەتتەن شىققان دارىن. ول قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بۇرىنعى تەرەڭوزەك اۋدانىندا تۋىپ, سىردىڭ بويىندا دۇنيەدەن وتەدى. وشاقتىدان ايتىسكەر اقىن قىزدار كوپ شىققان. سولاردىڭ ەڭ سوڭعى ۇزدىگى جاڭىلدىق اپامىزدى مەن كوردىم. ءوز ونەرىنە ماس بولىپ جۇرگەن اقىن قىز: «جاڭىلدىق جاس كۇنىمنەن ءوزىم ماسپىن, جىگىتتەر قولعا ۇستايتىن گاۋھار تاسپىن» دەپ ايتىسادى ەكەن جارىقتىق.
ۇلبيكە – ايتىس ونەرىنىڭ نەگىزىن سالعان كىسى. ونىڭ ايتىستارىن ەڭ العاش اكادەميك ۆ. ۆ. رادلوۆ پەتەربۋرگتە 1870 جىلى باستىرىپ, كەيىن ورىس, نەمىس تىلدەرىنە اۋدارىپ جاريالايدى. ءا.ديۆاەۆ پەن ءماشھۇر ءجۇسىپ تە اقىن مۇراسىن ىجداعاتپەن جيناعان.
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ: «قايىم ايتىس ۇلبيكە مەن كۇدەرىدەن باستالادى, ولاردان بۇرىن ونداي ايتىس بولعان جوق», – دەپ جازادى.
قىسقا عانا عۇمىرىندا ۇلبيكە كۇدەرىقوجامەن, مايلىقوجامەن, مادەلىقوجامەن, تاسپاقوجامەن, سەرالىقوجامەن, جانكەل اقىنمەن ايتىسادى. كوبىرەك ايتىسقان اقىنى – كۇدەرىقوجا.
«ولەڭنىڭ تاڭدايىندا ۇياسى بار» ۇلبيكەدەي اقىننان جەڭىلە بەرگەن سوڭ كۇدەرى اكەسىنەن: «ۇلبيكەنى قايتسەم جەڭەم, ۇلبيكەنى توقتاتاتىن ءبىر ءسوز تاۋىپ بەر», دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا اكەسى: «بالام, ۇلبيكەمەن ايتىسامىن دەسەڭ بۇحاراعا بارىپ ءۇش جىل وقىپ كەل», – دەپتى.
ۇلبيكەنىڭ كۇدەرىمەن 4-5 ايتىسى ساقتالعان. سەكسەن شۋماقتان تۇراتىن ءبىر ايتىسىن مەن وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى اقىن تورەقوجا حانقوجا ۇلىنان جازىپ العان ەدىم.
ۇلبيكەنىڭ تاعدىرى وتە ايانىشتى. كۇيەۋى بويتان قايران اقىننىڭ اۋزىنا قاقپاق, باسىنا توقپاق بولادى. قايىن اتاسى مەن ەنەسى دە كۇن كورسەتپەيدى. اقىرىندا, اسىل ۇلبيكەنى كۇيەۋى قىزعانىشتان ۇرىپ ولتىرەدى. ءسويتىپ, قازاق حالقىنىڭ جىرىنىڭ باعىنا تۋعان, كەۋدەسى ولەڭگە تۇنعان, تاڭدايىنا ولەڭ ۇيا سالعان اياۋلى ۇلبيكە جيىرما ءتورت جاسىندا ومىردەن وتەدى. ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىردى. مۇحتار اۋەزوۆ تە, ءسابيت مۇقانوۆ تا ۇلبيكەنىڭ اقىندىعىن جوعارى باعالادى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ: «ءۇيسىن تولە بيدەن اسقان بي جوق. ابىلايدىڭ تۇسىندا قۇنعا كەسىم قىلدىرعان, ءبىتىم ايتىپ, بيلىك قىلدىراتۇعىن ءبيى ك ۇلىك شوبالاي بالاسى جاڭكە باتىر بي ەكەن. بۇل كىسىنىڭ قۇنعا قىلعان كەسىمى: قارا قۇن – ءجۇز جىلقى, ون ەكى جاقسى, سۇيەك قۇنى – ەلۋ جىلقى, التى جاقسى, ونەر قۇنى – توقال, توعىز جاقسى. بۇل ءۇش قۇن ەرتەرەكتە كوتەش اقىنعا الىنعان. ۇرعاشىدا ۇلبيكەگە الىنعان. باتىر ولسە جەتى ەردىڭ قۇنىن العان. ۇلبيكە تەڭدەسى جوق ادام», – دەپ جازادى.
ۇلبيكەدەي قىرشىن كەتكەن قازاقتىڭ ۇلى اقىنىنىڭ قازاق قوعامىندا كەزىندە قانداي اڭگىمە بولعانى, قازاق ءۇشىن ۇلبيكەنىڭ باعاسىنىڭ قانداي بولعانى وسىدان-اق كورىنىپ تۇر.
ۇلبيكەدەي اقىن قازاقتا كوپ ەمەس. بۇگىندە كۇلاش بۇكىل بولمىسىمەن ماعان سول نەبارى 24 جاسىندا مەرت بولعان ۇلبيكەدەي ۇلى اقىننىڭ ايتىلماعان ارمانى سەكىلدى بولىپ كورىنەدى.
ۇلبيكە ايتىس ونەرىنىڭ اققانات پەرىشتەسى بولسا, كۇلاش بۇگىندە جازبا پوەزياسىنىڭ اقتىلەۋلى اناسىنا اينالىپ كەلەدى. وسىلايشا اراعا عاسىرلار سالىپ كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان ۇلبيكە-ولەڭ رۋحى كۇلاشتى جاڭىلماي ىزدەپ تاپتى.
جالپى, ايەل بالاسىنا اقىن بولۋ وڭاي ەمەس. ول تۋرالى كۇلاشتىڭ وزىنەن اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءبىر قولىمەن بەسىك تەربەتىپ وتىرىپ, بايتاق ەلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭدايدى:
...وزىمە ءوزىم سۇيەنەم, و, راسىندا,
وزىمە ءوزىم جول سالدىم بوراسىندا.
وزىمە ءوزىم جەتە الماي وتىرامىن,
ىدىستار مەن دىبىستار اراسىندا, – دەپ اعىنان جارىلادى.
تەگىندە, كۇلاش كوپ اقىننىڭ ءبىرى ەمەس. ونىڭ ءومىرى دە, ونەرى دە – ولەڭ. ول ولەڭسىز ءومىر سۇرە المايدى. ولەڭ ونىڭ بۇكىل بولمىس تىرشىلىگىنە اينالىپ كەتكەن. ول جاڭا جاۋعان قارداي جانى تازا, جۇرەگى ىزگىلىك پەن يمانعا تولى, بارشا ادامزات بالاسىن قۇشاعىنا سىيدىرعانداي, قىلداي قياناتى جوق, اق تىلەۋلى اقىن. ونىڭ ولەڭدەرى وقىرمانعا جازدى كۇنگى جۇپار سامال جەلدىڭ جايلى لەبىندەي اسەر ەتەدى. زارەدەي جاساندىلىعى جوق ناعىز شىنايى تالانتتان تۋعان شىعارمالاردى تولقىماي وقۋ قيىن.
كۇلاش پوەزياسىنىڭ باستى تاقىرىپتارى – ۇلت مۇراتى, ەل مەن جەر تاعدىرى, ەلدىك پەن ەرلىك, ۋاقىت پەن كەڭىستىك, دالا مەن قالا, جىل مەزگىلدەرى, جاستىق پەن دوستىق, عاشىقتىق عالاماتتارى. ورلىگى مەن نازىكتىگى, تاكاپپارلىعى مەن تالدىرماشتىعى ەگىز ورىلگەن, ءومىرى مەن ونەرى بىتە قايناسقان ك.احمەتوۆا تاۋەلسىزدىككە دەيىن ليريكالىق ولەڭدەرىمەن ەلگە تانىلسا, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىرجولا ازاماتتىق اۋەنگە كوشتى.
ادامداردى تاڭدانتىپ, ماڭگى ويلانتىپ,
ۇشقان قۇستاي زۋلايدى, سامعايدى ۋاقىت.
مىنا شەكسىز عالامدا ءوز دالاڭ مەن,
ءوز وتانىڭ بولعانى قانداي باقىت!
سابيدەي كولەڭكەسىز كوڭىلمەن, پەرىشتە تىلەكپەن اق قاعازعا قۇيىلىپ تۇسكەن مۇنداي ولەڭ جولدارىن تەبىرەنبەي وقۋ ءمۇمكىن ەمەس.
ايەلگە ءتان نازىكتىك پەن اقىنعا ءتان اسقاقتىقتى ءبىر بويىنا سىيدىرعان اقىن ۇلى دالانى, قازاق ۇلتىن, قازاقستاندى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي كورىپ, جۇرەگىن بولەپ تالماي جىرلاپ كەلەدى. كۇلاشتىڭ نازىك ءارى كەڭ جۇرەگىنە كوگىلدىر اسپان دا, ۇلى دالا دا, ونى مەكەندەگەن ادامزات تا – ءبارى سىيادى. سونىڭ ءبارىن ءازيز جۇرەگىنە سالىپ الپەشتەيدى, ايالايدى. تۋعان ەلىنىڭ تاۋىن دا, تاسىن دا, بايتاق دالاسىن دا, جاسىل ورمانىن دا, قالتىراعان جاپىراعىن دا, مولدىرەگەن تاڭعى شىعىن دا – ءبارىن دە رياسىز سۇيەدى. ونىڭ ولەڭدەرى ىلعي دا پەرىشتە كوڭىلدەن, تازا پەيىلدەن, پاك سەزىمنەن, مەيىربان جۇرەكتەن تۋادى. سوندىقتان دا ىزگىلىك, پاراسات, كىسىلىك جولىنان تايماعان كۇلاش بارىمىزدەن دە شىنايى ءارى تازا.
كۇلاش تۋعان ەلىن, تۋعان حالقىن جاقۇت جىرىمەن جەبەپ, اسىل ساناسىنا بولەپ جازادى. جۇرتتىڭ ءبارى ءدال كۇلاشتاي بولسا, ەل دە, جەر دە, قوعام دا, ادام دا, زامان دا باسقا بولار ەدى. ءبىز ول كەزدە اسان قايعى جەلمايامەن ىزدەگەن جەرۇيىقتا جۇرەر ەدىك.
ادەتتە, جۇرت بىرەۋدى بىرەۋگە ۇقساتىپ, ءبىر اقىندى ءبىر اقىنمەن سالىستىرىپ, جارىستىرىپ جاتادى. كۇلاش اقىن رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە ەشكىمگە ۇقسامايدى. نە جازسا دا تولعاپ جازادى, ءتۇپ تەرەڭىنەن قوزعاپ جازادى. جىردان جاقۇت شاشىپ, مارجان توگىپ, مەيىرىمىن قۇيىپ تۇراتىن اقىن.
اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى وزەگى, توزبايتىن ماڭگىلىك تاقىرىپتار – ادامي قاسيەتتەر, يمان مەن ىزگىلىك قاسيەتى. اقىننىڭ ازاماتتىق ءۇنى مەن تەرەڭ تانىمى تومەندەگى جىر جولدارىنان ايقىن اڭعارىلادى:
اللا – ءبىر,
بارلىعىنان سول عانا اسقان,
قاراسام, عالاماتقا تولعان اسپان.
جۇلدىزدار كەرۋەن تۇزەپ كەڭىستىككە,
تاڭىرلىك شەبەرلىكپەن ورنالاسقان.
اقىن دانىشپان ابايمەن دە وسى تۇستان ۇندەسەدى.
ويدى ايايمىن ۇقپاعان ۇلى ابايدى,
كوزدى ايايمىن كورمەگەن قۇرالايدى.
تۇزەتەم دەپ الەمنىڭ كەمشىلىگىن,
اۋرە بولعان اقىندى كىم ايايدى؟
وسىدان كەيىن مۇقاعاليدىڭ «بارلىق اقىن ءبىر انادان تۋىپتى» دەگەن ولەڭ جولدارىنا قالاي ءتانتى بولماسسىڭ.
كۇلاشتىڭ ءمىنسىز پوەزيا جاساۋداعى شەبەرلىگىن, شىنشىلدىعىن, ولەڭ قونعان قاسيەتىن مۇقاعاليعا كوبىرەك ۇقساتامىن. «جاپىراق – جازدىڭ جۇرەگى» دەيتىن ولەڭىندە:
سولاي, الدا ءارتۇرلى تۇرار سىندار,
تۇرارسىڭدار, ءارتۇرلى ءان قۇرارسىڭدار.
نازىكتەرىم, سەندەرمەن سىرلاسايىن,
مەنىڭ نازىك جانىمدى ۇعارسىڭدار, –
دەيتىن كۇلاش, «كوگەرشىندەر, كوگەرسىن جەر, ايتپەسە ولەرسىڭدەر» – دەپ ەرتە كوكتەمدە بۇرسەڭدەپ تەرەزەسىنىڭ الدىنا قونعان كوگەرشىندەرگە جەم بەرىپ وتىرعان مۇقاعاليدان اۋمايدى.
قىسقاسى, جەر-كوكتى, تۋعان حالقىن قالتقىسىز سۇيگەن اقىن جار سالىپ, الەمدى, ادامزاتتى, تابيعاتتى قورعاۋعا شاقىرادى. كۇلاش جىرلارىنىڭ باستى قۇنى دا وسىندا. ونداي جىرلار ەشقاشان ولمەيدى, ادامزاتپەن بىرگە جاساي بەرەدى.
ەلۋ جىلدان استام تىنىمسىز شىعارماشىلىق ومىرىندە ك.احمەتوۆا «اق گ ۇلىم مەنىڭ» (1975), «سەن مەنىڭ باقىتىمسىڭ» (1977), «جاپىراق – جازدىڭ جۇرەگى» (1979), «ماحاببات جىلى» (1980), «مەيىرىم» (1981), «لايلەكتەر قايتىپ كەلگەندە» (1985), «ارعىماقتار دالاسى» (1987), «سەن جانىمدا ءجۇرسىڭ» (1989), «ناۋرىز نۇرى» (1991), «كۇن شىققاندا ك ۇلىپ ويان» (1996), «وكىنىش ءانى» (1997), «باق» (2006), «قۇت» (2006), «ماحاببات» (2006), «مەنىڭ ساۋلەلى ساتتەرىم» (2015), «ورمان» (2015) اتتى جىر جيناقتارىن دۇنيەگە اكەلدى. كىتاپتان كىتاپقا ۇزدىكسىز وسۋمەن, تولىسۋمەن كەلەدى.
قالامى مەن قارىم-قابىلەتىنە عانا سۇيەنگەن كۇلاشتى اتاق-داڭق اداسپاي ءوزى ىزدەپ تاپتى. 2006 جىلى «قۇت» كىتابىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.
قاي ءبىر جىلى جازۋشى مارحابات بايعۇت ەلباسى ن.نازارباەۆ جايىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە «ءسابي كۇلكىسى ساقتالعان كىسى» دەگەن ماقالا جاريالاعان بولاتىن. سول ايتقانداي, كۇلاش تا سول ءسابي سەزىمىن, بالا مىنەزىن ساقتاپ قالعان اقىن. قۋانسا اق جارىلىپ شىن قۋانادى, قايعىرسا شىن قايعىرادى. وعان تومەندەگى جىر شۋماقتارى دالەل:
مەن ءبىر باقىت ىزدەپ ءجۇرمىن, دوستارىم,
ۇقسامايتىن باقىتىنا باسقانىڭ.
جۇلدىزدارداي جارىق ءارى بيىك تىم,
سول باقىتتى ىزدەپ ءجۇرىپ ءجيى ۇقتىم.
ورتاق بولۋ كەرەك وعان دوستارىم,
باۋىرلارىم, سابيلەرىم, سۇيىكتىم.
كۇلاشتىڭ بىرەۋدى جامانداپ, سىرتىنان عايبات ءسوز ايتقانىن, بىرەۋدىڭ كوڭىلىن قالدىرعانىن حالىق بىلمەيدى. جاقسى ادامدار سيرەك قوسىلادى دەپ جاتادى. ءبىر تامسىلدە جاراتقان يەمىز ءبىر جاقسى ءبىر جاماننان قوسىپ وتىرادى دەپ ايتىلادى. قۇدىرەتتىڭ كوزى قالعىپ كەتكەندە ەكى جاقسى قوسىلاتىن بولسا كەرەك. كۇلاش پەن قايىربەك تە سول سوڭعىلاردىڭ قاتارىنان. كوز تيمەسىن, ءبىر بىرىنە ساي قوسىلعان. جازيرا مەن جارقىنداي التىن پەرزەنتتەرىنەن نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. مەنىڭ ءبىر كۇندەلىگىمدە: «جۇرت نەمەرە ءتاتتى دەيدى. ءيا, نەمەرە ءتاتتى, بىراق ول شوبەرە سۇيمەگەندەردىڭ ءسوزى. شوبەرە ودان دا ءتاتتى», – دەپ جازعانىم بار ەدى. كۇلاش پەن قايىربەككە جاقسى قارتايىڭدار, ەلدىڭ الدىندا قول ۇستاسىپ, جۇپتارىڭدى جازباي, باياندى عۇمىر كەشە بەرىڭدەر, دەگەن تىلەك ايپاقشىمىن.
ءساۋىر ايىنىڭ سالقىن سامال ەسكەن كۇندەرىنىڭ بىرىندە دۇنيەگە كەلگەن, ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن تالاستىڭ ارۋى بۇگىندە جەتپىسىنشى كوكتەمىن قارسى الىپ, الاشتىڭ اياۋلى دا ايتۋلى اقىنىنا اينالدى. ەندەشە:
حالقىم امان بولسا دەپ كوزىمدى ءىلىپ,
حالقىم امان بولسا دەپ ويانامىن, – دەپ جىرلاعان پەرىشتە تىلەك اقىننىڭ مەرەيتويى قۇتتى بولسىن.
«ماعان ۇلتتىق يدەيا نە دەسە, مەن ۇلتتى ءسۇيۋ, قازاقتى ءسۇيۋ دەر ەدىم. ەلىڭدى, جەرىڭدى, تاريحىڭدى, ءداستۇرىڭدى, ءتىلىڭدى, ءدىنىڭدى, ۇرپاعىڭدى, مۇراتىڭدى ءسۇيۋ – تۇگەلدەي وسى قازاقتى ءسۇيۋدىڭ اياسىنا كىرەدى», دەگەن ەكەن كۇلاش ءبىر سۇحباتىندا. قارا شاڭىراقتىڭ اماندىعى ءۇشىن, قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى ءۇشىن, ۇلى جاراتىلىستىڭ ۇيلەسىمى ءۇشىن جىر جىرلاي بەر, اعىڭنان اقتارىلا بەر, كۇن شىققان سايىن ك ۇلىپ ويانا بەر, ساۋلەلى ساتتەرىڭ, شاتتىقتى شاقتارىڭ كوپ بولسىن, اق تىلەۋلى اسىل قارىنداسىم.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ
استانا
