الار اسۋلار الدا
ايماق باسشىسى ەرىك سۇلتانوۆتىڭ وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە جاساعان بايانداماسىندا جەرگىلىكتى مىندەتتەر ناقتى ايقىندالىپ, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تالاپتارىمەن تىعىز ساباقتاستى.
ەرىك حامزا ۇلى باق وكىلدەرىمەن وتكىزگەن بريفينگتەگى ءسوزىن ەلباسى ن. نازارباەۆ جاريا ەتكەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قازاقستاندىقتاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدى وركەنيەتتى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋدى تۇپكى ماقسات ەتەتىن تاريحي باعدارلاما ەكەنىن ايتا كەلىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان پراكتيكالىق شارالارعا جان-جاقتى توقتالدى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت ۇسىنعان بەس رەفورمانىڭ ءبىرىنشىسى– كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋ جولدارىنا توقتالىپ, ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا قۇرامىندا 5013 شتات بىرلىگى بار 542 مەملەكەتتىك ورگان جۇمىس ىستەيدى. ەندى بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ مانسابى ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن جيناقتالعان تاجىريبەسىنە بايلانىستى بولماق. كادر ساياساتىن جاڭارتۋدىڭ كەشەندى شارالارى, مەريتوكراتيا مەن كاسىبي قۇزىرەتتىلىك قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن مانساپتىق جوعارىلاۋدىڭ جاڭا ۇلگىلەرى وزگەشە سيپاتقا يە. ءۇش كەزەڭدىك كونكۋرستىق ىرىكتەۋ, مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتشىنى باعالاۋ, ەڭبەكاقى تولەۋ ماسەلەلەرى دە ءجىتى قاراستىرىلعان. جاڭا ەتيكالىق ەرەجەلەردى ەنگىزۋ, جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ مەملەكەتتىك قىزمەتتى جاڭعىرتۋدىڭ ۇستەمدىگىن جاقسارتارى انىق.
ە. سۇلتانوۆتىڭ توقتالعان ەكىنشى ماسەلەسى قۇقىق ءتارتىبى جانە زاڭدىلىق رەفورماسى بولدى. ونىڭ ءمانى بارلىق سالادا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, قازاقستاننىڭ بۇكىل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى تەك قانا ازاماتتاردىڭ بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋعا, زاڭداردى قاتاڭ ورىنداۋعا, قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋعا باعىتتالادى. سوت رەفورماسىنىڭ ءبىر ماڭىزدى قىرى – بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋ, ينستانتسيالاردى قىسقارتۋ, اپەللياتسيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ساپالى سۋديالار كورپۋسىن جاساقتاپ, جوعارى بىلىكتىلىك تالاپتارىن, كاسىبي شەبەرلىكتەرىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردى ىرىكتەۋ مەن تاعايىنداۋ ۇدەرىستەرى بارىنشا ءمولدىر, اشىق بولادى.
بايانداماشى 30-قادام بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جانە قوعامداستىققا ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ قۇرىلىپ, قازىردىڭ وزىندە جەمىستى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. قىسقا مەرزىمدە ءتۇرلى قىلمىستىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ازايۋىنا ىقپالدىعى ارتا تۇسكەن. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ قۇرامىندا ءبىر مىڭعا جۋىق قىزمەتكەر, 259 اۆتوتەحنيكا بىرلىگى, 37 بەينەتىركەگىش توپتاسقان. ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىمەن بيۋدجەتتەن قوسىمشا 300 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان.
ۇلت جوسپارىندا يندۋستريالاندىرۋ جانە ارتاراپتاندىرۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق وسىمگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەنىن ايتا كەلىپ, ايماق باسشىسى ءۇشىنشى رەفورما بويىنشا الدا اۋقىمدى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. 2017 جىلدان سالىقتىق كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ ەسەبى مىندەتتى تۇردە ەنگىزىلىپ, «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىكتەر جاسالادى. فەرمەرلىك جانە بۇكىل اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋ ءۇشىن جەر كودەكسىنە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. 35-ءشى قادامدا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىمەن نارىقتىق اينالىمعا ەنگىزۋ بەلگىلەنگەن. بۇدان بىلاي جەر تەلىمدەرىن ماقساتتى پايدالانۋ ءتۇرىن وزگەرتۋگە رۇقسات بەرىلەدى. ونىڭ العاشقى ىنتالاندىرۋشى شاراسىنا وڭىردە 6175 گەكتار 28 ۋچاسكەنىڭ ساتىلۋ مىسالىن كەلتىرۋگە بولادى. اگرارشىلارعا كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزى كولەمىندە 10 جىل مەرزىمگە ءبولىپ تولەۋ, جەكەمەنشىككە اۋكتسيون ارقىلى ساتىپ الۋ جولدارى قاراستىرىلعان.
ايماق باسشىسى ءسوز اراسىندا بانكروتتىققا ۇشىراعان «بوگبي» جانە «سپ ترانساۆتو» جشس بويىنشا پروبلەمالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلىپ, ەگىستىك جەرلەردىڭ قايتارىلىپ جاتقانىن, بيىل 4,4 ميلليون گەكتار القاپقا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى ەگىلەتىنىن, تۇقىم, جانار-جاعارماي قورى جەتكىلىكتى ەكەنىن, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا ساي ۇيىمداستىرۋ ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن ەسكە سالدى.
ايماقتىق اگروونەركاسىپ كەشەنىندە وزگەرىستەر از ەمەس. ەندىگى ماقسات– 60-شى, 61-ءشى قادامداردا بەلگىلەنگەن تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني ءسۇت, ەت ونىمدەرى ءوندىرىسىن وركەندەتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ينۆەستورلار تارتۋ, نەگىزگى شيكىزات بازاسىن ورنىقتىرۋ, سىرتقى نارىققا وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق ۇلەسىن كوبەيتۋ. وبلىستا ەلىمىزدەگى ءسۇتتىڭ وننان ءبىرى ءوندىرىلىپ, 3 مىڭ تونناعا جۋىعى ەكسپورتقا شىعارىلادى. بۇل ماقساتقا 120 كاسىپورىن, 71 اۋىلدىق تۇتىنۋشى كووپەراتيۆ جۇمىلعان. سىرتتان 11 مىڭ باستان استام مال اكەلىنگەن. 45 اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور 12,8 مىڭ باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى قۇرىلعان. جىل سايىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە 1,5 ميلليون توننا استىق, 150 مىڭ توننا ۇن, 200 مىڭ توننا مايلى داقىلدار تۇقىمى ساتىلاتىنىن ەسكەرسەك, سىرتقى نارىقتىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ, ينۆەستيتسيالاردىڭ جاڭا كوزدەرىن تابۋدىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قامقورلىقتى كۇشەيتۋدىڭ, قارجىلىق, الەۋمەتتىك ىنتالاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن تابۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەرى ءسوزسىز.
ۇلت جوسپارىندا ەكونوميكانىڭ بىرقاتار پەرسپەكتيۆالى سەكتورلارىن دامىتۋ شەڭبەرىندە ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە باسەكەگە قابىلەتتى, جوعارى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە ءبىرىنشى باسىمدىق بەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا باستى نازار يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا اۋدارىلعان.تاياۋ جىلدارى 30 ميلليارد تەڭگەنىڭ 41 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 2 مىڭداي جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بەلگىلەنگەن. بيىل 11 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 400 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى. بۇل باعىتتا جاڭا يمپورتتىق ورنالاستىرۋدى اۋىستىراتىن زاماناۋي تەحنولوگيالار يگەرىلىپ, ماسەلەن, بلوكتى جىلۋ پۋنكتتەرى, گەوتەرمالدىق سورعىلار, جىلدام ازىرلەنەتىن تاماق ونىمدەرى, قوزىقۇيرىقتى ءوسىرۋ جانە وڭدەۋ سەكىلدى جاڭاشىلدىق جوبالار قارجىلاندىرىلىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلەدى.
تۇيتكىلدى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – توقتاپ تۇرعان كاسىپورىندار قىزمەتىن جانداندىرۋ. بىلتىر ارنايى جول كارتاسى باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, 8 كاسىپورىن ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ اراسىندا «سلاۆنوە» ساۋدا ماركاسىمەن سارى ماي مەن قۇرعاق ءسۇت شىعاراتىن ءوندىرىس ورنى بار. بيىل 15 كاسىپورىن ءوز جۇمىسىن قايتا باستايتىن بولادى.
اكىم وڭىردە يگەرىلمەي جاتقان پايدالى قازبالار قورى جەتكىلىكتى ەكەنىن العا تارتا وتىرىپ, 74-ءشى قادام اياسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستاردى ورتاعا سالدى. 286 كەن ورنىنىڭ 34-ءى قىمبات مەتالدارعا, 217-ءى قۇرىلىس جانە تەحنولوگيالىق شيكىزاتتارعا, 33-ءى جەر استى سۋلارى مەن مينەرالدارعا مول. تايىنشا, ەسىل, ءۋاليحانوۆ اۋداندارى تيتان-تسيركوني, التىن, ۋران قورلارىنا باي. الدا پايدالى قازبالاردى يگەرۋدىڭ بارلىق تۇرلەرى ءۇشىن ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەردى پايدالانا وتىرىپ, كەلىسىمدەر جاساۋدىڭ وڭتايلاندىرىلعان ادىستەرىن ەنگىزۋ مىندەتى تۇر. ول ءۇشىن بيىل اۆستراليالىق ILUKA RESOURCES كومپانياسىمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, جەر اۋماعىن زەردەلەۋ جۇمىسى قولعا الىنادى. شەتەلدىك ينۆەستورلار كەن ورنى جانە بايىتۋ فابريكاسىن سالۋدى دا ويلاستىرىپ وتىر. 65-ءشى قادامدا حالىقارالىق كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق اعىمداردى ينتەگراتسيالاۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. وبلىس رەسەي فەدەراتسياسى مەن ورتالىق ازيا وڭىرلەرى اراسىندا ماڭىزدى ترانزيتتىك ءدالىز سانالادى. بۇگىنگى كۇنى پەتروپاۆل قالاسىندا كولىك-لوگيستيكا ورتالىعىن قۇرۋ ءۇشىن قىتايلىق جانە قازاقستاندىق كومپانيالار ءوزارا كەلىسىمشارت جاساسىپ, ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. پەتروپاۆل اۋەجايى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەننەن كەيىن رەسەي, قىتاي, ەۋرووداق ەلدەرىنە اۋە جۇگىن تاسىمالدايتىن حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولادى.
ەرىك حامزا ۇلى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, اۋىز سۋمەن, جارىقپەن, جىلۋمەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى دە نازاردان تىس قالدىرمادى. وڭىرلەردى دامىتۋ مەن «نۇرلى جول» باعدارلامالارى شەڭبەرىندە بيىل 11 تۇرعىن ءۇي نەمەسە 1011 پاتەر, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» اياسىندا 6 جاتاقحانا مەن ءبىر 5 تۇرعىن ءۇي سالىنادى. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى وڭىرلىك سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ ارناسى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جوباسىن «قىزىلجار سۋ» جشس-مەن بىرلەسىپ, 2016-2018 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسىرادى. جۇمسالاتىن قاراجات – 3,8 ميلليارد تەڭگە. ال, «پەتروپاۆل جىلۋ جەلىلەرى» كاسىپورنى 4,6 ميلليارد تەڭگە ۇزاق مەرزىمدى قارىز الۋعا كەلىستى. 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا كوشۋگە بايلانىستى ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن 8 مىڭ وقۋشىعا بيۋدجەت ەسەبىنەن 95 ميلليون تەڭگە وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار الۋعا بولىنەدى. 68 مەكتەپتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە 1,3 ميلليارد تەڭگە قاراستىرادى. 2017 جىلدان باستاپ ەنگىزىلەتىن «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم» اتتى جاڭا جوباعا وراي قاجەتتى ماماندىقتار سۇرانىسى جان-جاقتى زەرتتەلدى. قازىر كوللەدجدەردە 8 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن وقيدى. 12 كوللەدجگە دۋالدى وقىتۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلگەن. 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا ادامدارعا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ– نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى.
ە. سۇلتانوۆ بىرلىك جولى جانە ازاماتتىق بىرتەكتىلىك نەگىزىندە ۇلتتى دايەكتىلىكپەن قالىپتاستىرۋ ءتورتىنشى رەفورمانىڭ باستى ءمانى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سولتۇستىك قازاقستان كوپ ۇلىستار مەكەندەيتىن ءوڭىر بولعاندىقتان, قازاقستان حالقى وبلىستىق اسسامبلەياسى جاسامپاز قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە, ماڭگىلىك ەل يدەياسىنا ۇندەۋدىڭ باستاۋشىسى بولىپ قالا بەرەدى. «ەل» سوزىندە ۇلكەن بىرىكتىرۋشىلىك كۇش بار ەكەنىن ارقايسىسىمىز سەزىنگەندە عانا بىرتەكتىلىگىمىز بەن بىرتۇتاستىعىمىز نىعايا تۇسەدى.
ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ 91-دەن 100-گە دەيىنگى قادامدارى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى مەن مولدىرلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن ايتا كەلىپ, ايماق باسشىسى بۇل بويىنشا اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارى مەن ولاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جوسپارلار جاڭاشا فورماتتا كەستەلەنگەنىن جەتكىزدى.
بريفينگ اياقتالعان سوڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. وندا كوكتەمگى تاسقىن سۋ زارداپتارىن جويۋعا 300 ميلليون تەڭگە بولىنگەنى, پەتروپاۆل قالاسىنداعى جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە 1,7 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعانى, 26 ەلگە تازا سۋ جەتكىزىلەتىنى, كوپتەن بەرى قاڭتارۋلى تۇرعان «بيوحيم» كەشەنى جىل اياعىنا دەيىن ىسكە قوسىلاتىنى, استانا-پەتروپاۆل تاسجولىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى بيىل اياقتالاتىنى ايتىلدى.
العاشقى اياقالىس
ستاتيستيكا مالىمەتتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, قازاقستانداعى كووپەراتسيا قۇرامىنداعى شارۋا جانە فەرمەرلىك قوجالىقتاردىڭ ۇلەسى 1,5 پايىزدان اسپايدى ەكەن. وركەنيەتتى ەلدەر بۇل جونىنەن الدەقايدا العا كەتكەن. ويتكەنى, ولاردا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى تۋرالى زاڭ, باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەر الدەقاشان ەنگىزىلىپ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ, قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى وڭتايلى شەشىلگەن. ەڭ باستىسى, كوممەرتسيالىق ۇيىم رەتىندەگى مارتەبەسى ايقىندالىپ, زاڭمەن تىيىم سالىنباعان قىزمەتتىڭ كەز كەلگەن تۇرىمەن اينالىسۋعا ەرىكتى. وسىلايشا قىزمەت اۋقىمى كەڭەيىپ, ناقتى دەربەستىك بەرىلگەن. بىزدە جالپى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ 45,7 پايىزى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىنىڭ, 31 پايىزى شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارىنىڭ, 23 پايىزى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ ۇلەسىنە تيە تۇرا ءالى بىتىراڭقىلىق, كۇش بىرىكتىرمەۋشىلىك باسىم. ماسەلەن, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 75 پايىزىن وندىرگەنىنە قاراماستان ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋى 25 پايىز توڭىرەگىندە عانا. ويتكەنى, سالىق زاڭناماسىنىڭ جەتىلمەگەندىگى, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ساقتالۋى, تاعى باسقا بيۋروكراتتىق, قاعازباستىلىق كەدەرگىلەردىڭ كەزىگۋى ءوندىرىستىڭ ۇساق تاۋارلى سيپاتىنان ارىلا الماي وتىرعانىن بايقاتادى. وسىنداي كەلەڭسىز كورىنىستەر سالدارىنان بىلتىر ەلىمىزدە بار-جوعى 1500-دەي عانا اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى تىركەلگەن. ال, قىزىلجار وڭىرىندە ەڭبەككە بەلسەندى تۇرعىنداردىڭ 35 پايىزى, ياعني 120 مىڭعا جۋىق ادام اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تارتىلعانىنا قاراماستان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرىنىڭ ەت, ءسۇت ونىمدەرىن قالدىقسىز وڭدەۋ سالالارىنا بەت بۇرۋى, «التىن اسىق», «قۇلان» سەكىلدى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋى كوڭىل كونشىتپەيدى. وتكەن جىلى اگرارلىق سەكتورعا 17 ميلليارد سۋبسيديا بولىنسە, نەگىزىنەن ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىنە تيگەن. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن اتقارۋ ءۇشىن ءار تونناسى 95 مىڭ تەڭگە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن 65 مىڭ توننا ديزەل وتىنى بيىل دا الدىمەن الپاۋىت اگروقۇرىلىمداردىڭ اراسىندا بولىسكە تۇسەرى جاسىرىن ەمەس.
ەندى نە قىلماق, قايتپەك كەرەك, تىعىرىقتان شىعۋ جولدارى قايسى دەگەندە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى مەن كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ماماندارى بيىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگەن «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭدى اۋىزعا الادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, اۋىلدىقتار ءۇشىن تيىمدىلىگى زور قۇجاتتا ەلدى مەكەندەردە كووپەراتيۆتەردىڭ كوپتەپ قۇرىلۋىنا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە قولايلى مۇمكىندىكتەر جان-جاقتى قاراستىرىلعان. زاڭ تالاپتارى شەڭبەرىندە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ناقتى بەلگىلەنۋمەن قاتار قاۋىمداستىق مۇشەسىنىڭ اقشالاي تۇرىندە ەنگىزىلگەن م ۇلىك (پاي) جارناسى بويىنشا ديۆيدەندتەر الۋ قۇقىعى ءوز مۇشەلەرىنە تاۋارلاردى وزىندىك قۇنى بويىنشا ساتۋى, سەرۆيستىك قىزمەت ۇسىنۋدىڭ وڭتايلى تۇرلەرى باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى سانالادى.
ينۆەستيتسيالىق الەۋەت زور
بىلتىر وبلىس ەكونوميكاسىنا 128,4 پايىز وسىممەن 154,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ءسويتىپ, ينۆەستيتسيالىق ءوسىم قارقىنى جونىنەن رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كومپانيالاردى بەلسەندى تارتۋ ارقىلى اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار از ەمەس. جالپى ۇلەستە ولاردىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى 60 پايىزدى قۇرايدى. ەلباسى ينۆەستيتسيا تارتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى ەكەنىن تالاي رەت مالىمدەدى.
وڭىردە نەگىزگى سالا – اگروونەركاسىپ. سوڭعى كەزدەرى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ مەن ونەركاسىپ سالاسى دا قارقىن الىپ كەلەدى. قارجىگەرلەردىڭ تاماق ونەركاسىبى مەن وزگە دە سالالارعا قىزىعۋشىلىعى بايقالادى. بۇرىن ينۆەستورلار نەگىزىنەن استانا, الماتى قالالارى مەن ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنە اتباسىن ءجيى بۇرسا, سوڭعى كەزدەرى تەرىسكەيگە دە جولدارى تۇسەتىن بولدى. بيىل العاش رەت وتكەن ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا بىرقاتار مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. اسپاناستى ەلىنەن كەلگەن ينۆەستورلار 3 جوبا ۇسىندى. رەسەي, فينليانديا ەلدەرىنىڭ قارجىگەرلەرىمەن جۇرگىزىلگەن ەكى تاراپتىق كەلىسسوزدەر بارىسىندا ۇسىنىستار قولداۋ تاپتى. يتاليالىق كاسىپكەرلەر 2300 گەكتار جەر الىپ, وزىق تەحنولوگيالار ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىر. مايلى داقىلدار وسىرۋگە بيىلدان باستاپ كىرىسپەك ويلارى بار. قازىر وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىندە 25 جوبا بار.
ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسيالارعا قول قويۋ تاجىريبەسىن ءبىرىنشى بولىپ ەنگىزگەن وبلىس ءۇشىن ايماق باسشىسى ەرىك سۇلتانوۆتىڭ شەتەل ەلشىلەرىمەن ۇيىمداستىرعان بيزنەس-لانچتىڭ ناتيجەسى قازىردىڭ وزىندە جەمىسىن بەرە باستادى دەۋگە بولادى. وندا شەتەلدىك ديپلوماتتار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىمەن, ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىمەن, ءىرى جوبالارمەن تانىستىرىلىپ, ناتيجەسىندە 67 ەلشىلىك قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بۇگىنگە دەيىن اقش, قىتاي, رەسەي ەلدەرىنىڭ ينۆەستورلارى مۇددەلىلىك كورسەتسە, ەندى ورتالىق ازيا, شىعىس ەۋروپا ايماقتارىنان دا ۇسىنىستار تۇسە باستادى. ولاردىڭ اراسىندا رۋمىنيا, ەستونيا, ماكەدونيا ەلدەرى دە قارجى قۇيعىلارى كەلەدى. ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان-گەرمانيا بيزنەس-فورۋمىن وتكىزۋ بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار, قىتاي, تۇركيا, شۆەتسيا ەلدەرىنەن ينۆەستورلار توبى كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ال, جىل سوڭىندا «قىزىلجار-ينۆەست» فورۋمى وتكىزىلەدى.
وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا جاساۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبى جاقسى دامىعانىمەن, ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا جاسالماعان. سوندىقتان ءتيىستى ورىندار كەشەندى باعدارلاما قۇراستىرۋعا كىرىسىپ كەتكەن. مۇنداي قۇجاتتار بارلىق اۋداندار بويىنشا قامتىلىپ, ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر جان-جاقتى سارالانادى. سوسىن ينتەراكتيۆتى ۆەب-پورتالعا سالىنىپ, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ تانىسۋىنا قولايلى جاعدايلار تۋدىرىلادى. بۇگىنگىدەي قارجىلىق داعدارىستا ينۆەستورلار تارتۋ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ وڭاي ەمەس. وزدەرى كەلىپ, ينۆەستيتسيا سالمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. باسەكەلەستىك زامانىندا ءار مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەگەن ابزال.
ينۆەستورلاردىڭ وبلىسقا كەلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جاعىنان وتە قولايلى. سول سەبەپتى كورشى رەسەيمەن ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناس ۇلەسى ارتىپ كەلەدى.
بەتتى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان
وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى ءومىر ەسقالي
