العا باسقان ادىمدى ارتقا تارتقان...

ەلباسىمىز مەملەكەتتىك ورگاندارعا كا­سىپ­­­كەرلىككە قول­داۋ ءبىلدىرۋدى ەرەكشە جۇكتەگەن بولاتىن. ال ءسولتۇس­تىك­تىڭ كەي­­­بىر شە­نەۋنىكتەرى مۇنىڭ بايىبىنا بارا بەرمەيتىن سياقتى. نەگە؟ «ەگەمەنگە» حات جازعان جۇمابيكە ءاشىموۆا شاعىن بيزنەس­پەن اينالىسپاق بو­لىپ, پەترو­پاۆل قالاسىنىڭ ىشىنەن جەر ۋچاسكەسىن ساتىپ العانىن ايتا­دى. قوقىسقا تولىپ, قۋراي باسىپ جاتقان قالانىڭ شەتكەرى اۋما­عىن­داعى ۋچاسكەنى تازارتىپ, ءوز كۇشىمەن جول تارتىپ, اينا­لا­سىن تارتىپكە كەلتىرۋدىڭ ءوزى وڭاي بولماعان. وسى جەر­دە ساۋ­دا ورتالىعىن سالۋ­­دى ويلاپ, 240 شارشى مەتر­­لىك قۇرى­لىس تۇر­عىز­عان. الايدا, قازىر مەكتەپكە دە­يىنگى بۇلدىرشىندەردى تاربيەلەۋ ور­تالىعى جە­تىس­پەيتىندىگى كوپ ايتى­لىپ, كەزەككە تۇرعاندار سانىن ازاي­تۋ كەرەكتىگى ماسە­لە بو­لىپ جات­قانىن ەستىپ, ساۋدا ورتالىعىن اشق­ان­شا ونى ميني-ورتالىققا اي­نال­­دى­رايىن دەگەن ويعا بەكي­دى. ءسوي­تىپ, كوپ اۋرە-سار­ساڭ­مەن جەر ۋچاس­كەسىنىڭ قول­دانۋ ماق­ساتىن وزگەر­تىپ, قۇ­جات­تارىن قايتا تولتىرادى.  ارينە, ج.ءاشىموۆانىڭ باستاماسى قولداۋ ءبىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن-اق شەشىم. مەملەكەتشىل شەنەۋنىكتەر مۇنداي ادامعا بار­لىق جاعدايدى وزدەرى جاساپ, قول­تىق­تارىنان دەمەپ وتىرۋعا دا مىندەتتى. ويتكەنى, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن ءزاۋلىم بالاباقشالار مەن ميني-ورتالىقتار تۇرعىزعانشا وسى ماسەلەنى ەڭسەرۋگە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تارتىپ, ولاردىڭ كومەگىمەن تۇرعىلىقتى جەرلەردە شاعىن ورتالىقتار اشۋ ار­قىلى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىنىن تالاي رەت ەسكەرتتى. ال پرەزيدەنتتىڭ ايتقان تالاپتارىن, بەرگەن باعدارلارىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بىردەن ورىنداپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ بىلدىرۋگە مىندەتتى ەكەنى حاق. سوندا پەتروپاۆل قالاسىندا بۇگىنگى كۇنى كەزەكتە تۇرعان 4 مىڭنان ارتىق مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ءبۇلدىرشىننىڭ ءبىرازى ءوز ورىندارىن تابار ەدى. جۋىردا بولعان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءحVىى سەزىندە دە ەلباسى وسى ماسەلەگە قايتا ورالىپ, دامىعان شەتەلدىكتەر ءبىرىنشى قاباتتاعى پاتەرلەردىڭ 3-4 بولمەسىنەن دە بالاباقشا جاسايتىنىن, ال ءبىزدى­كىلەر بولسا شىرەپ, تەك قانا الىپ عيمارات سالۋعا قۇشتار ەكەنىن سىنادى. «ونىڭ ىشىنە جانە مىندەتتى تۇردە باسسەين سالعىسى كەلەتىنىنە نە دەرسىڭ, سۋعا تۇسكەن سابيلەر وندايدا ءجيى اۋىرىپ قالاتىنىن ويعا دا المايدى», دەدى پرەزيدەنت. ەگەر مەملەكەتتىك ماسەلەنى ويلايتىن شەنەۋنىك بولسا بۇگىنگىدەي قيىن زاماندا وسىنداي ىسكە كىرىس­كەلى جاتقان كاسىپكەردى ورىن جەتپەي جاتقان 40-50 ءبۇلدىرشىندى ورنالاستىرۋعا كومەكتەسپەك بول­عانى ءۇشىن, 10-15 جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشقالى جاتقانى ءۇشىن, بيۋدجەتكە سالىق رەتىندە ازدى-كوپ اقشا تۇسىرەتىندىگى ءۇشىن, ياعني ءوزى ناپاقا تاۋىپ وتىرعان جەرگە قاراجات بەرگەنى ءۇشىن قۇرمەتتەۋى جانە بارلىق كومەگىن جاساۋى كەرەك ەدى. بىراق ەلدىڭ قامىن ويلاپ, ەڭسەسى ەزىلەتىن شەنەۋنىك كوپ پە بىزدە؟ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جازعان «وتىزدىقتان ورىن الۋ وڭاي ەمەس, اعايىن» («ەق», 08.02.14 ج.) اتتى ماقالامىزدا رەسەيلىك تانىمال پۋبليتسيست ۆلاديمير پوزنەردىڭ ءوز بلوگىنا جازعان ءبىر وقيعاسىن مىسالعا كەلتىرگەن ەدىك. وندا جۋرناليست اقش-قا بارعان ساپارىندا قۇجاتتارىن جوعالتىپ الىپ, پاسپورت بەرەتىن ءتيىستى قىزمەتكە بارعاندا 3-4 ساعاتتا جاڭا تولقۇجات الىپ شىققانىن تاڭىرقاي جازادى. (بىزدە عوي جاڭا پاسپورت الۋ ءۇشىن كەمىندە جارتى اي جۇرەسىڭ). وزىنە وسىنداي تاماشا قىزمەت كورسەتكەن شەنەۋنىككە ءتانتى بولعان جۋرناليست العىس ايتسا ءوز مىندەتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ تۇرعان اناۋ: «سەر, ءسىز بۇل ءۇشىن سالىق تولەيسىز عوي» دەپ قاتقىل ۇنمەن جاۋاپ بەرىپ, ءتىپتى ونىڭ العىسىن دا قابىلداماعان ەكەن. مىنە, قانداي سانالىلىق! قاتارداعى شەنەۋنىك ءوزىنىڭ ناپاقاسىن حالىقتىڭ بيۋدجەتكە تولەگەن سالىعىنىڭ ەسەبىنەن ايىرىپ وتىرعانىن سەزىنىپ تۇر. سوندىقتان حالىقتىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاۋ ءوزىنىڭ ابزال بورىشى ەكەنىن بىلەدى. ال بىزدە... ال بىزدە ءسىزدىڭ تولەگەن سا­لى­عىڭىزدىڭ ارقاسىندا مەن ەڭبەكاقى الىپ وتىرمىن عوي دەگەندى ەشقانداي شەنەۋنىك, ورتاڭ­قول باستىق ويىنا دا المايدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتشىل بولۋعا دا ساناسى تومەن. ونىڭ بار «قاسيەتى» كاسىپكەردىڭ اقشا تاپ­قىسى كەلەتىنىنە قىزىعادى, ءتىپتى قىزعانادى. الاقانىن «ماي­لاعاندى» جەك كورمەيتىن دە كەزدەر بولادى. سوندىقتان دا بىردەڭە «قىستىرعىسى» كەلمەگەن ادامنىڭ اياعىنان شالۋعا ۇمتىلىپ تۇرادى. ايتەۋىر, قازىر سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى كۇرەس ءبىرشاما ورىستەدى. سودان قورقىپ, ساقتانۋى مۇمكىن, بىراق ەندى قىزعانىش دەگەن قىزىل يت ءىشىن تىرناعان سوڭ كاسىپكەرگە كەدەرگى جاساۋدى ويلايدى. سونىمەن, كاسىپكەر ءاشىموۆانىڭ ماسەلە­سىنە ورالايىق. كوپتەگەن اۋرە-سارساڭمەن ول ميني-ورتالىققا قولايلى 7 سوتىق جەرىنە ءتيىستى رۇقساتتامانى الادى. اكىمدىك قولىنا بەرگەن جادىناماداعى (پامياتكا) بارلىق قۇجاتتاردى جينايدى. ءۇيدىڭ ءىشىن دە بۇلدىرشىندەردىڭ كوزىن قىزىقتىراتىن ورنەكتەرمەن ءبىرشاما اسەمدەپ, كەلگەن ادامنىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن حالگە جەتكىزەدى. عيماراتتى ساراپتامادان وتكىزگەن مامان ونى ميني-ورتالىقتىڭ بارلىق تالابىنا ساي ەكەندىگىن ايتىپ, قولدانۋعا بولاتىندىعى تۋرالى قورىتىندى جاسايدى. ەندى ميني-ورتالىقتى زاڭداس­تىرۋ كەرەك. اۋەلدە  عيمارات ساۋدا ورتالىعىن سالۋعا تىركەلگەن­دىكتەن ەندى جاريا ەتۋ ۇدەرىسىنەن ءوتىپ, رەسمي تىركەلۋى كەرەك ەكەن. مىنە, وسى جەردە شەنەۋنىكتەر بىلگەنىن قىلادى. سانيتارلىق-ەپي­دەميولوگيالىق ءبىر نۇسقاۋ­لىقتا ميني-ورتالىقتىڭ بيىكتىگى 3 مەتر بولۋى كەرەك دەگەن تالاپ بار بولىپ شىعادى. ج.ءاشىموۆانىڭ سالعان ءۇيىن سىرتىنان كورگەن وسى قىزمەتتىڭ جاس شەنەۋنىگى وسىناۋ نورماعا سۇيەنىپ, عيما­رات ميني-ورتالىقتىڭ تالابىنا ساي ەمەس دەپ قول قويىپ, جىبەرە سالادى. ارىپكە تاڭىلىپ قالعان (بۋكۆوەد) مۇندايلارعا ەشتەڭە ايتا المايسىڭ دا... وندايلار ءتىپتى كەيبىرەۋلەردىڭ بيىكتىگى ەكى مەترگە جەتپەيتىن تۇرعىن-ۇيلەردىڭ جەر­تو­لەلەرىنەن دە ميني-ورتالىق اشىپ جاتقانىن كورمەيدى, كورگىسى دە كەلمەيدى. قالالىق اكىمدىكتىڭ جاريا ەتۋ جونىندەگى كوميسسياسى ءوزىنىڭ وتىرىسىندا وسىعان سۇيەنىپ ءاشى­موۆانىڭ قانشالىقتى ازاپپەن سالعان قۇرىلىسىن جارامسىز قىلىپ, «وبەكت نە سووتۆەتستۆۋەت سانيتارنىم پراۆيلام سانيتارنو-ەپيدەميولوگيچەسكوگو ترەبوۆانيا...» دەگەن قورىتىندى شىعارادى. كوميسسيا توراعاسى ز.نۇرمۇقانوۆا قول قويعان وسى جاۋاپتا ءتىپتى, ناقتى قانداي تا­لاپقا ساي ەمەس ەكەندىگى دە كور­سەتىلمەگەن. وعان دا ەرىنىپتى. كا­سىپكەر ءوز ءىسىن قولداۋدى ءوتىنىپ بارلىق باستىقتاردىڭ الدىنان وتەدى, الايدا ەش ناتيجە جوق. تەك ءماسليحاتتىڭ ءبىر دەپۋتاتى عانا كەلىپ كورىپ, ميني-ورتالىقتى اشۋعا بولادى ەكەن دەگەن قولداۋ ءبىلدىرىپ, قالا اكىمىنە ۇسىنىس جاسايدى. بىراق ونىڭ ءسوزى دە سول باياعى ساتىلارمەن ورىنباسارعا, ال ول ءتيىستى قىزمەتكە, ولار قا­تارداعى شەنەۋنىككە سىرعىتىپ, ەڭ تومەننەن باياعى جاۋاپ كەلگەن سوڭ اۋىزدارىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ شىعا كەلەدى... مىنە, بۇل ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ ەنجار­لىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ەگەر ەلدىڭ مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىن, حالىقتىڭ تۇرمىس-احۋالىنىڭ جاقسارۋىن, جاڭا جۇمىس ورىن­دارىنىڭ اشىلۋىن, بيۋدجەتكە سالىقتىڭ مولىراق ءتۇسۋىن, ەڭ باستىسى, بۇلدىرشىندەردىڭ ورىن تابۋىن ويلاعان شەنەۋنىك بولسا قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماي بىرەۋدىڭ سونشالىق ازاپپەن سالعان قۇرىلىسىن بۇلاي اياقسىز تاستاماس ەدى. تىم بولماسا بىرەۋى بىلىكتى كوميسسيا قۇرىپ, قۇرىلىستى تەكسەرۋدەن وتكىزەيىك, جەتىمسىز جەرلەرى بولسا جوندەسىن, ال ءبارى دۇرىس بولسا توبەسىنىڭ 3 مەتر بولۋى سونشالىقتى شارت ەمەس, سوندىقتان جاريا ەتەيىك دەگەن ۇسىنىس ەنگىزەر ەدى. سونىمەن... ءتورت مىڭ بالاعا ورىن جەتپەي جاتقان قالادا ميني-ورتالىق ءۇشىن سالىنعان ساپ-ساۋ قۇرىلىس پايدالانىلماي بوس تۇر. بالكي, قالا نەمەسە وبلىس اكىمى بۇل ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەپ, شەشۋگە تالپىنىس جاسار دەگەن ۇمىتتەمىز. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»